Chương 2 Hãy dùng những hình ảnh sống động để diễn đạt điều bạn muốn nói

“Một bước đi nhỏ của một con người. Một bước tiến khổng lồ cho cả nhân loại.” Neil Amstrong⁽¹⁾

Giờ đây, khi bạn đã truy tìm những Sai lầm ngôn từ, còn yếu tố nào giúp bạn vẽ nên một bức tranh rõ ràng hơn về những gì bạn nói?

Hãy dành cho tôi một khoảnh khắc. Hãy nghĩ tới tháp Eiffel đang kiêu hãnh vươn cao bên dòng sông Seine, nổi bật trên nền trời Paris. Giờ hãy nhớ lại đoạn phim tư liệu trên bản tin truyền hình về một sinh viên đơn độc đứng chắn đường chiếc xe tăng trên quảng trường Thiên An Môn ở Bắc Kinh, buộc nó phải rẽ hết hướng này sang hướng khác.

Bây giờ hãy nhớ lại những bức ảnh mờ tối nhưng đầy ấn tượng chụp Amstrong đặt chân lên Mặt Trăng vào tháng Bảy năm 1969 với những lời nói bất tử: “Một bước đi nhỏ của một con người. Một bước tiến khổng lồ cho cả nhân loại.”

Khả năng dùng từ ngữ để vẽ nên bức tranh mô tả ý nghĩ của chúng ta càng tốt thì bức tranh chúng ta nhìn thấy sẽ càng rõ ràng hơn.

Sẽ rất có ích nếu bạn từng nhìn thấy một bức ảnh tháp Eiffel hay xem đoạn phim tư liệu về người sinh viên và chiếc xe tăng hay chứng kiến giây phút con người đặt chân lên Mặt Trăng. Nhưng khả năng vẽ nên bức tranh sẽ đưa bạn đi xa hơn những gì bạn từng chứng kiến.

Có thể bạn đang ở ngoài vườn hay ngồi trong xe hơi vào một buổi chiều Chủ nhật, lắng nghe những lời bình luận trực tiếp về vòng chung kết Giải vô địch golf mở rộng. “Tiger Woods⁽²⁾ ngồi xuống trong tư thế quen thuộc, hai bàn tay khum lại đưa lên vành mũ để phán đoán đường đi của cú đánh xuôi dốc cự ly 45 m. Anh đã đánh bóng. Trái bóng đang trên đường tới lỗ. Liệu anh có cho nó vừa đủ lực hay không? Vào lỗ rồi, anh đã làm được điều đó!”

Thính giả không cần tận mắt trông thấy sân golf nơi diễn ra giải đấu đang được tường thuật, hình ảnh được mô tả rất sắc nét, rõ ràng và trực quan. Một tấm thảm được dệt cẩn thận, tạo thành một bức tranh sống động, rõ nét.

Phần lớn chúng ta học các chữ cái, rồi các từ trong sách bằng cách liên kết chúng với các sự vật. Chẳng hạn, “C” để chỉ “quả cam”, “B” để chỉ “quả bóng”. Vậy đã có khi nào chúng ta từng học được “T” để chỉ “tài chính được cấu trúc” hay “tài sản âm” chưa?

Khi tôi thực hiện các buổi thuyết trình cho một số công ty du lịch, tôi đã chỉ ra cho họ thấy họ luôn có lợi thế khi mô tả những sản phẩm của mình bằng cách sử dụng loại hình ảnh mà chúng ta thường thấy trong các tờ gấp quảng cáo - những tòa lâu đài, hồ nước hay những khách sạn nghỉ dưỡng nằm ở những hẻm núi xa xôi của vùng Highland ở Scotland.

Ngược lại, các dịch vụ tài chính luôn liên quan tới tài khoản cổ phần cá nhân, tài khoản tiết kiệm cá nhân, trái phiếu và các khái niệm trừu tượng khác khiến chúng ta lúng túng. Khi đó mức độ diễn giải yêu cầu sẽ cao hơn và chính điểm này khiến rất nhiều người bỏ cuộc ngay trước ý nghĩ về một nỗ lực như vậy.

Tôi từng có dịp tham dự một bữa trưa mang tính công việc, nơi mỗi người trong chúng tôi có ba phút để mô tả về doanh nghiệp của mình cho bảy người còn lại có mặt tại bàn ăn. Tình cờ tôi còn có riêng cho mình một khoảng thời gian 10 phút dành cho diễn giả để phát biểu tới 100 người có mặt tại buổi chiêu đãi, vì thế tôi nói với những người cùng bàn là tôi sẽ sử dụng ba phút của mình để nói về các biệt ngữ.

Như lệ thường, tôi mang câu chuyện về “C” gắn với “quả cam” và “T” được dùng để chỉ “Tài chính được cấu trúc” ra kể với họ. Sau khi tôi nói xong, thì tiếp tục đến hai người khác và một người đàn ông vốn ngồi dự tiệc khá lặng lẽ bắt đầu lên tiếng một cách thận trọng.

“Tôi làm việc trong lĩnh vực tài chính được cấu trúc,” anh ta bắt đầu nói. “Với những gì Bill vừa nói, tôi không muốn làm mọi người phát chán vì nó.” (Sai lầm ngôn từ!) Tôi lúng túng cười khẽ, hy vọng anh ta chỉ đùa. Thế nhưng sự im lặng bất thần bao trùm lấy cả bàn. Tôi ngượng chín người. Tôi đã phạm phải sai lầm chết người khi đưa ra một câu nói đùa mà không tìm hiểu trước xem mình đang nói với đối tượng người nghe nào.

Vô cùng lúng túng, tôi quay lại với vai trò phóng viên và đề nghị anh chàng nọ giải thích khái niệm “tài chính được cấu trúc”, vì tôi chưa bao giờ thực sự hiểu được khái niệm này. Anh ta cố gắng thử. Tới lúc này, tất cả chúng tôi đều xúm lại đặt câu hỏi. Anh ta nói trong đúng ba phút, nhưng sau đó tôi vẫn không thấy hiểu thêm chút nào. Từ biệt ngữ này dẫn tới biệt ngữ khác. Không hề có một giải thích đơn giản nào. Tôi vẫn hoàn toàn không hiểu được “tài chính được cấu trúc” nghĩa là gì.

Vậy nếu bạn là người ở vị trí lãnh đạo - ông chủ, người mẹ, người cha - bạn cần chú ý đến kỹ năng giải thích các biệt ngữ của mình.

Có lần tôi hỏi một vị Giám đốc điều hành liệu ông có dám chắc chắn rằng tất cả mọi người có mặt trong phòng, kể cả những nhân viên mới nhất, đều hiểu rõ từng từ trong bản trình bày của ông hay không. Vị Giám đốc trả lời: “Họ phải hiểu thôi. Bắt kịp những gì tôi nói là việc của họ.”

Tuy vậy, sau một hồi tranh luận, ông cũng đồng ý rằng ông nên đảm bảo bài nói của mình không chứa biệt ngữ để bất cứ ai cũng có thể hiểu được.

Bạn thấy không, vấn đề chính là ở chỗ đó. Khi loại bỏ các biệt ngữ ra khỏi bài phát biểu hay thuyết trình của mình, bạn phải cố gắng chuyển chúng sang ngôn ngữ dễ hiểu. Và điều này đòi hỏi không ít công sức. Vậy là nỗi nhọc nhằn của việc diễn giải chuyển từ người nghe sang bạn. Đây là điều rất đáng hoan nghênh. Điều đó có nghĩa là người nghe sẽ có nhiều cơ hội hơn để theo dõi được những gì bạn đang nói.

Vậy làm thế nào bạn có thể nhận diện ra những từ có thể coi là biệt ngữ?

Điều này vô cùng đơn giản. Nếu bạn ngồi nghe với kiến thức của một người mới được tuyển dụng - một lính mới hoàn toàn - liệu bạn có hiểu được từng từ không?

Thực ra, chúng ta còn có thể đơn giản hóa vấn đề hơn nữa. Hãy tưởng tượng bạn đang ngồi trước thính giả với kiến thức rất hạn chế. Họ sẽ cảm thấy phát chán bởi tay diễn giả mặc complet đang ề à tuôn ra những tràng biệt ngữ và TVT... xin lỗi, Từ Viết Tắt. Giờ thì bạn đã nhìn ra bức tranh làm cho bài nói của bạn trở nên dễ hiểu nhất.

Thế nhưng những nhân vật cao cấp trong doanh nghiệp thì sao? Chắc hẳn bài nói của bạn sẽ trở nên quá đơn giản với họ? Thực ra nó sẽ trở nên rõ ràng, sáng sủa, được bố cục hợp lý. Bài nói của bạn sẽ thu hút sự chú ý của họ nhờ vào sự tường minh của nó. Trong tâm thức họ sẽ thầm đồng ý với những gì họ đã biết, được học hỏi thêm từ những gì lần đầu tiên họ được nghe hay thậm chí những điều lần đầu tiên họ thực sự hiểu.

Và hãy nhớ rằng bạn cần phải hiểu rõ thông điệp của bản thân không kém gì các thính giả của bạn. Còn gì tồi tệ hơn nếu bạn sử dụng biệt ngữ do niềm tin sai lầm rằng bất cứ ai cũng có thể hiểu bạn đang nói? Nhưng rồi cũng đến lúc bạn bị thách thức và để lộ ra chính bản thân bạn cũng không thể giải nghĩa được biệt ngữ bạn dùng.

Trách nhiệm loại bỏ biệt ngữ thuộc về tất cả chúng ta. Nếu muốn mọi người đều hiểu những gì bạn nói, bạn cần loại bỏ toàn bộ biệt ngữ ra khỏi lời nói của mình.

Câu chuyện ấn tượng nhất tôi từng được nghe thuộc về Frank Dick, huấn luyện viên điền kinh Anh đã từng huấn luyện cho nhiều vận động viên thành công của chúng ta tại các kỳ Olympic vào nửa cuối những năm 1980.

Ông mô tả những con người sống trong một thung lũng, bằng lòng với cuộc sống ấm cúng, thoải mái cho dù họ có vẻ hướng nội. Sau đó ông chuyển sang kể về một người trong làng đi bộ ra chân núi và bị thu hút bởi khung cảnh anh ta nhìn thấy. Anh ta leo lên cao hơn, trông thấy những ngọn đồi, những thung lũng trước đây anh chưa từng trông thấy. Anh ta tự hỏi liệu mình đã leo lên đủ cao hay chưa, nhưng vẫn tiếp tục leo lên, bất chấp mệt nhọc và giá lạnh.

Câu chuyện của ông cứ như vậy tiếp tục cho tới khi Frank hỏi các thính giả của mình: “Các bạn muốn được an toàn giữa đám đông, bị bao bọc trong giới hạn nhỏ hẹp của thung lũng nọ? Hay các bạn muốn xem mình có thể leo lên cao tới đâu trong cuộc sống? Bạn có muốn đi tới những nơi mà bạn bè của bạn chỉ có thể mơ tới không? Bạn có muốn nhìn thấy khung cảnh vĩ đại nhất thế giới không?”

Tôi thực sự bị thôi miên và sau đó đã nói với ông như vậy. Bức tranh của ông đã đi vào tâm thức tôi và quan trọng hơn, phương châm của ông giờ đây đã in sâu trong suy nghĩ của tôi. Tất cả thông qua việc vẽ nên một bức tranh bằng ngôn từ.

Frank Dick đã sử dụng câu chuyện về leo núi như một sự liên tưởng tới những thành tựu. Ông sử dụng một hình ảnh để thay thế cho một khái niệm trừu tượng, vì những khái niệm trừu tượng thường rất khó hình dung.

Tôi nhận thấy những phép liên tưởng có sức mạnh thực sự, nó giúp một khái niệm trở nên rõ ràng và dễ hiểu. Một người bạn làm trong lĩnh vực dịch vụ tài chính gọi cho tôi đề nghị giúp anh giải thích với các đồng nghiệp rằng vụ sát nhập mà họ mới thực hiện ban đầu sẽ rất khó khăn nhưng về lâu dài sẽ đem lại lợi ích lớn. Tôi nói tôi sẽ để tâm đến việc này.

“Nó giống như hai dòng sông lớn hòa vào làm một,” tôi gợi ý, sau vài phút suy nghĩ. “Mỗi dòng sông chảy tới hợp lưu từ một hướng khác nhau, vì vậy khi chúng hòa vào nhau sẽ tạo ra một dòng xoáy khổng lồ. Nhưng xuôi một chút về phía hạ lưu, dòng sông lớn vừa hình thành đã khuất phục được dòng xoáy và chảy đi êm ả hơn, nhưng vẫn vô cùng mạnh mẽ. Toàn bộ dòng nước cùng chuyển động theo một hướng.” Dough thích ý tưởng này và sử dụng nó. “Bức tranh” được mô tả đã giúp nhóm của anh mường tượng ra một tương lai chắc chắn hơn nhiều.

Con gái út của tôi, Emma, tỏ ra rất giận dỗi khi tôi bắt đầu làm việc hai ngày một tuần cho chương trình Breakfast News của BBC tại London. Công việc đòi hỏi tôi phải rời khỏi nhà tại Glasgow vào mỗi tối Chủ nhật và quay về từ London vào ngày thứ Ba. Emma nghĩ đây là một ý tưởng tồi tệ và muốn biết tại sao tôi lại bỏ mặc cháu hai ngày vào mỗi tuần.

Nếu như tôi không nghĩ đến lứa tuổi của cháu, hẳn tôi đã nói với con gái tôi rằng kinh nghiệm dẫn chương trình là rất quý báu, vì nó giúp nâng cao vị thế của tôi trong lĩnh vực truyền thông. May sao, tôi kịp nhớ cháu mới năm tuổi, vậy là tôi nói với con gái tôi rằng mỗi lần tôi lên London, BBC sẽ trả tiền cho tôi. Và khi chúng tôi có đủ tiền trong ngân hàng, chúng tôi sẽ đi xem chuột Mickey ở Flhayida.

Trong chớp mắt, cháu lập tức mang cặp đến đưa cho tôi, mở cửa và vẫy tay chào tạm biệt tôi.

Như vậy, với bất cứ đối tượng người nghe nào, điều cốt yếu là bạn phải tìm ra thứ ngôn ngữ họ hiểu được, điều chỉnh thông điệp phù hợp với mức tiếp nhận của họ, đồng thời cho họ đủ thời gian để chiêm nghiệm.

Nếu bạn có thể tìm được một hình ảnh liên tưởng thích hợp với thính giả của mình, bạn gần như cầm chắc phần thắng. Khi sử dụng phép liên tưởng, hãy tìm ra những hình ảnh phù hợp mà bất cứ ai cũng có thể nhận ra mối liên hệ. Và dẫn dắt họ tự tìm tới kết luận trước khi bạn phải tự nói điều đó ra.

Có một lần, một khách hàng của tôi đã tìm cách đơn giản hóa chủ đề của cuộc trao đổi thông qua việc giải thích từ “nước thải” bằng ngôn ngữ thông dụng. Cô bắt đầu mô tả: “Chẳng hạn có thể hình dung đó là thứ còn lại trong một cái nồi sau khi luộc khoai tây và đã vớt hết khoai ra.”

“Rất đơn giản và sáng tạo,” tôi tán thưởng. “Tôi có thể thấy được thứ cô đang nói đến và hiểu rõ cô muốn diễn tả điều gì.” Chúng tôi cùng chờ đợi người đồng nghiệp của cô đưa ra lời diễn giải trong lượt trả lời của mình. Tuy nhiên, cô này lại lúng túng đỏ mặt, nhầm sang một hình ảnh liên tưởng vốn chưa được thử nghiệm của chính cô và lúng búng: “Nước thải cũng giống như cặn bã ở trong nồi vậy.”

Ý tưởng không sai nhưng cách lựa chọn từ ngữ thật tệ.

Vậy hãy nhớ thử nghiệm trước các ý định liên tưởng của bạn trước khi thực sự dùng đến chúng.

Tóm lược

Hãy nói bằng những hình ảnh sống động để tạo ra sự mô tả rõ ràng.
Sử dụng các hình ảnh liên tưởng để biến những khái niệm trừu tượng và biệt ngữ khó hiểu thành những hình ảnh sáng sủa.
Tránh sử dụng cách nói quá cao hay quá thấp so với mức độ tiếp nhận của đối tượng người nghe bạn hướng tới. Thay vào đó, bạn hãy nói đúng theo cấp độ tiếp nhận của họ.