Từ đầu thế kỷ, một phần vì sự tranh đấu để sinh tồn mỗi ngày một gay go, một phần vì khoa tâm lý thực hành đã tiến được những bước vững vàng, nên loại sách dạy cách tu luyện để thành công ở Âu Mỹ xuất bản rất nhiều. Mỗi tác giả do kinh nghiệm của bản thân nhấn mạnh vào đức này hay đức khác. Chẳng hạn Dale Carnegie, một nhà kinh doanh có tài diễn thuyết kiêm triết gia, chú trọng đến sự tự học; Gordon Byron khuyên nên tự tín; Frank Bettger khuyên có nhiệt huyết. Vô số tác giả khác chỉ cho ta những cách luyện đức tự chủ, đức kiên nhẫn, tài chỉ huy, luyện ký tính, sự tập trung tư tưởng, sự tập trung hoạt động vào một mục đích... Tất cả những tác giả đó đều có lý vì sự thành công đòi hỏi nhiều tài đức. Tất nhiên không ai có đủ các tài đức tôi mới kể sơ ở trên, nhưng ít nhất cũng phải có vài ba chỗ hơn người rồi biết những sở đoản của mình để bồi bổ bằng cách tu luyện hoặc tìm những người cộng sự có những đức mà mình thiếu, thì mới có thể thành công lớn được. Vậy bạn nên tìm đọc những sách đó, trong mười cuốn thế nào cũng gặp được một cuốn đúng với trường hợp của mình, và nhấn mạnh vào những tài đức mà bạn thiếu.

Ở đây tôi không làm cái công việc vô ý thức là tập hợp lại những lời khuyên của tất cả các tác giả đó, chỉ xin đem ít kinh nghiệm bản thân để giúp bạn có một thái độ đàng hoàng khi bắt tay vào việc.

Một văn sĩ Pháp mà tôi quên mất tên nói rằng chỉ có mỗi một cái nghề ti tiện là cái nghề người ta làm với mục đích duy nhất là để kiếm tiền. Lời đó thật chí lý. Nghề nào cũng có thể cao cả được nếu ta yêu mến nó, tìm cách cải thiện nó để phụng sự người khác và đồng thời luyện những khả năng của ta. Và nghề nào dù bản chất cao cả tới mấy mà ta miễn cưỡng làm chỉ để kiếm tiền thì cũng thành một cái nghề ti tiện.

Tất nhiên ai cũng phải lo kiếm tiền để nuôi thân và nuôi gia đình. Trước khi làm một việc gì bạn có quyền và có bổn phận xem cái số lợi có bõ công không; nhưng một khi đã làm thì phải yêu công việc, tìm cách cải thiện đó để nó có ích thêm cho người khác. Tôi rất ghét những kẻ so đo: "Người ta trả mình có bấy nhiêu, thì mình làm bấy nhiêu là vừa rồi ; gắng sức nữa chỉ là thiệt" hoặc "Mỗi ngày mình có bổn phận làm tám giờ thì hết tám giờ là hết bổn phận. Việc gấp ư, cần làm thêm giờ ư? Thì trả thêm đi". Những kẻ đó không khi nào khá được vì họ không biết hy sinh; họ sẽ khổ sở vì họ không biết yêu công việc, cho nó là một món nợ phải trả, trả ít chừng nào hay chừng đó.

Trước thế chiến vừa rồi, trong lúc kinh tế còn khủng hoảng, một thanh niên đã học năm thứ nhì ban Cao Đẳng tiểu học lại xin tôi một chân lao công xách máy để đo lường. Thời đó, có sức học đó có thể làm thư ký lương gấp ba lương lao công được. Tôi thấy em đó có chí, cho vào làm; em ấy chịu cực khổ như những lao công khác, nên tôi đem lòng mến, chỉ nghề cho và ba tháng sau giới thiệu em vào làm thư ký trong sở của tôi.

Mới đây, một thanh niên khác đương học ban Tú tài xin việc tôi. Thực ra tôi không có việc gì để giao cho, nhưng thương tình, nhờ em sửa ấn cảo giùm tôi để đợi có cơ hội sẽ giới thiệu với nhà in; tiền thù lao không phải là thấp, nhưng em cho rằng công việc đó không xứng đáng với sức học của mình, nên làm một cách miễn cưỡng; một tháng sau tôi phải cho em nghỉ việc.

Chúng ta phải tập cái đức biết làm không công . Jack London, Somerset Maugham đều đã chịu làm không công; họ tập viết văn, trong mười năm, bán tác phẩm không được, tiền nhuận bút không đủ để ăn sáng. Frank Woolworth, một nhà tỉ phú ở Mỹ, hồi trẻ cũng đã chịu làm không công trong ba tháng cho một tiệm bán đồ trang sức, rồi cả một năm sau, làm mỗi giờ chỉ được ba xu, luôn sáu bảy năm, làm chật vật suốt ngày mà kiếm chỉ được khoảng hai đồng rưỡi mỗi ngày, cũng gần như không công nữa. Nhưng chính những năm làm không công đó là những năm có lợi nhất cho họ vì nó cho họ nhiều kinh nghiệm nhất để sau này thành công. Trồng xoài phải sáu bảy năm mới có trái, trồng chuối cũng phải một năm mới có quả. Những kẻ không chịu làm không công thì rất khó mà được hưởng sự thành công.

Một thanh niên hơi thông minh, đậu Tú Tài vào hạng bình thứ, muốn xin du học ngoại quốc, tới hỏi tôi nên lựa trường nào. Tôi đưa cho em cuốn Carrières pour les jeunes gens (loại Guides Néret của nhà Lamarre, Paris) để em lựa. Hôm sau em đem lại trả tôi, bảo đã lựa một trường kỹ sư Nantes. Tôi hỏi tại sao? Em ấy đáp là vì trường đó, có bằng Tú Tài toán hạng bình thứ thì được vào khỏi phải thi. Tôi khuyên em lựa một trường khác cũng dạy nghề đó, nhưng cao hơn; vì nên tìm cái khó chứ đừng tìm cái dễ; rồi đưa em đọc bài Jamais il n'a cherché la facilité của Virginia Gordon trong tạp chí Sélection du Reader's Digest, số Aout 1956. Bài kể chuyện một em nhỏ 6 tuổi bị chứng tê liệt mà đòi đi học như những kẻ khác, phải bò từ cửa lớp tới bàn học, mà rán tập đọc tập viết, làm cho từ cô giáo đến bạn bè phải thán phục, sau lên tới trung học, theo kịp các bạn chứ không kém ai.

William James, nhà tâm lý trứ danh ở Mỹ, bảo chúng ta có rất nhiều khả năng mà chính ta không ngờ; phần đông chỉ dùng tới khoảng một phần mười khả năng của mình thôi. Lựa một công việc khó, tự đặt mình vào những hoàn cảnh khó khăn tức là tự cho mình cơ hội để tận dụng khả năng của mình.

Sở dĩ tôi không ưa nghề công chức một phần cũng vì cái nghề đó dễ dàng, ít bắt ta phải gắng sức. Suốt năm, suốt đời làm hoài một công việc nào đó, đúng với những thủ tục nào đó, riết rồi người ta không cần phải suy nghĩ nữa. Nếu phải làm công chức, bạn nên xin với cấp trên giao cho bạn những việc mỗi ngày một khó hơn, không được thì nên từ chức.

Nhưng ngay trong những nghề tự do, người ta cũng dễ mắc cái thói ưa dễ: hễ đã thành công trong một việc nào rồi thì tiếp tục hoài công việc đó, không chịu tìm một việc khác, một lối khác. Nhưng vậy thì làm sao mà tiến được.

Bạn có thể ăn rồi ngủ, dạo phố, kiếm bạn tán gẫu suốt tháng mà không đáng trách vì có khi bạn cần nghỉ ngơi lâu, hoặc nếu chưa kiếm được việc gì nên làm thì bạn có quyền không làm; nhưng một khi đã làm thì phải làm cho đến nơi đến chốn. Nhà tôi có đặt hai vòi nước, một cái thấp, một cái cao. Cái thấp để cho các em nhỏ dùng và cũng để mùa nắng, nước yếu không lên cao được thì hứng ở những vòi đó. Cứ thỉnh thoảng tôi phải đi kiểm soát xem những vòi đó khóa có kỹ không và nhiều khi tôi phải khóa lại. Không phải chỉ có những em nhỏ là lơ đễnh, ngay những người ba bốn chục tuổi mà khóa vòi nước cũng không xong. Họ ngó đi đâu ấy, vặn vài vòng rồi bỏ đi, không cần biết nước còn dỉ ra hay không. Thật lạ lùng! Tôi không hiểu tại bản tính của họ hay tại họ thiếu sự dạy dỗ.

Thời này tật đó là tật chung của đa số công nhân. Khó kiếm được một người thợ sửa một vòi nước, một ống máng một lần mà xong, chỉ được ít hôm lại phải gọi sửa lại. Cạo tường để quét vôi thì mười người có tới chín người phải có chủ đứng coi ở bên. Tôi còn nghe nói trong một cuộc khánh thành, một quan khách thấy một dẫy cây mới trồng, lúc lắc thử một cây rồi nhổ tuột lên một cách dễ dàng; cây chỉ có gốc mà không có rễ. Hình như hạng trí thức cũng vậy. Ai nấy làm cho qua loa, xong chuyện, có khi làm nửa chừng rồi bỏ, không theo dõi cho tới cùng. Gửi đơn xin việc ư? Đơn bỏ vào thùng thư rồi là thôi, không cần biết nó có tới hay không, kết quả ra sao? Đợi lâu quá, không thấy gì, lúc đó mới đi hỏi thì thư đã lạc đâu mất rồi. Tài liệu dùng xong, nhét bậy vào chỗ nào đó, không cần trả về chỗ cũ.

Người ta quen ăn xổi ở thì, được ngày nào hay ngày đó, không tính chuyện lâu dài. Có phải tại cái không khí thời loạn từ sau thế chiến, cái thời mà tương lai không có gì bảo đảm, nó làm cho người ta có tinh thần đó không? Ở Mỹ, ở Pháp đâu đâu cũng nổi lên lời phàn nàn rằng: "Mọi người đều trốn tránh trách nhiệm mà chỉ tìm cách làm cho thật nhanh, rốt cuộc là người nọ đổ cho người kia, chẳng ai chịu nhận lỗi cả", rằng: "Ở thế giới này, bất kỳ chế tạo một vật gì, người ta cũng có cách làm cho tồi hơn một chút để bán rẻ hơn một chút, mà kẻ nào ham rẻ là bị lường gạt nhiều nhất".

Nhưng cũng có một số người cẩn thận quá hóa ra tỉ mỉ, tốn công vô ích. Họ nắn nót từng nét để "vẽ" tên một cuốn sổ kế toán hay thông tư; đo một căn nhà để họa bản đồ mà đếm cả từng li; giữ sổ chi tiêu thì họ ghi và cộng cả từng cắc; mở một gói đồ, họ bỏ ra năm mười phút để gỡ từng mối dây chứ không chịu dùng dao để cắt… Thái quá cũng như bất cập, đều là không nên. Ta phải biết tùy từng công việc mà làm kỹ lưỡng tới một mức nào cho không hỏng việc mà cũng đừng tốn thì giờ vô ích. Nếu là một công trình nghệ thuật thì càng kỹ càng quí ; nếu là một công việc thường, có tính cách tạm thời hay phỏng chừng thì kỹ quá chỉ là uổng công.

Hiểu được mục đích ra sao rồi tính trước cách làm cho đỡ phí sức, phí công, phí thì giờ, như vậy mới là biết làm việc một cách đắc lực.

Tôi không hiểu tại sao trong số mấy trăm bài tập đọc ở ban tiểu học tôi chỉ còn nhớ được năm sáu bài mà nhớ kỹ mặc dầu đã cách bốn chục năm.

Một trong những bài đó khuyên chúng tôi đừng để lại ngày mai việc gì có thể làm được ngày hôm nay. Tác giả kể chuyện một người nhà quê đi thăm vườn cam thấy nhiều gốc có sâu, không bắt sâu ngay tự hẹn hôm sau sẽ làm công việc đó. Hôm sau chú ta đau, phải nghỉ vài bữa, đến lúc khỏi thì gặp đám giỗ, xong đám giỗ thì có cơn giông, rồi tới công việc gấp khác, nên quên hẳn công việc bắt sâu, nửa tháng sau mới trở lại vườn cam thì cây nào cây nấy héo rũ cả rồi.

Hồi nhỏ tôi cho truyện đó là truyện bịa, tác giả tưởng tượng ra tất cả các biến cố để hoãn lại cái ngày trừ sâu, nên tôi không tin. Giá tác giả chỉ kể rằng người nhà quê định hôm sau bắt sâu rồi có công việc khác, quên bẵng đi, nửa tháng sau mới sực nhớ ra thì tôi dễ tin hơn. Mới hay giảng tâm lý, dù là cho trẻ con, cũng cần đúng sự thực.

Vậy nghệ thuật bài đó kém, nhưng lời khuyên thì thực có giá trị. Càng sống tôi càng thấy những người thành công thường có cái đức: làm ngay, không để tới ngày mai.

Xin bạn đừng hiểu lầm tôi. Tôi vẫn biết có những việc không nên giải quyết vội, cứ để trong một thời gian, trí óc bình tĩnh, ta thu thập thêm được đủ tài liệu rồi sẽ giải quyết. Lại có những việc mới coi tưởng như quan trọng, nhưng để ít lâu, hoàn cảnh thay đổi rồi, khỏi phải giải quyết nữa. Trong những trường hợp đó không nên hấp tấp mà lỡ việc.

Nhưng việc gì đã cho là nên làm, đã quyết định thế nào cũng làm, thì nếu có thể được, nên làm ngay đi, đừng trì hoãn. Trì hoãn thường lỡ cơ hội; mà dù không lỡ cơ hội thì thói trì hoãn cũng có hại. Nó gậm nhấm lần nghị lực, chí quyết đoán của ta.

Vả lại có tập tính làm ngay việc gì có thể làm được thì mới luyện được đức sẵn sàng rất cần thiết cho sự thành công. Trong đời người, ai cũng có một vài lần gặp được cơ hội may. Người nào dự bị sẵn sàng để nắm lấy nó thì sẽ thành công; không sẵn sàng để cho nó trôi qua thì không biết bao giờ nó mới trở lại nữa.

Đọc tiểu sử Mustapha Kémal ta thấy cái tài của ông là dự bị từ lâu để hễ cơ hội tới là nắm lấy nó liền. Sau đại chiến thứ nhất, một mặt ông phải chống với hoàng gia, một mặt phải chống với các cường quốc châu Âu. Ông nhóm hợp một số sĩ quan cùng chí hướng, thành lập quốc hội rồi khi vua Méhémet VI chịu nhận những điều kiện nhục nhã của Anh, Pháp, Ý làm cho toàn dân Thổ đã ghét đế quốc tham tàn, nay lại ghét cả hoàng gia nữa, ông đứng ra phất hồng kỳ và toàn dân theo ông ngay. Rồi trong chiến tranh với Hi Lạp, quân lực Thổ kém quân lực Hi, nhưng lần nào ông cũng định rõ chiến thuật, xuất kỳ bất ý, tấn công ồ ạt, làm quân Hi trở tay không kịp, thua to ở khắp các mặt trận. Khi lên cầm quyền, đương lúc quốc dân sùng bái ông, hăng hái duy tân để theo kịp Âu Mỹ, ông thi hành ngay những cải cách mạnh bạo, làm cho Thổ chỉ trong mười mấy năm có một bộ luật mới, một văn tự mới, một lịch mới, những đồ đo lường mới, nhất là một chế độ mới cho phụ nữ.

Muốn cho lúc nào cũng sẵn sàng thì phải biết nhìn xa, tính trước. Những nhân viên hay dùng con dấu: Khẩn - Tối Khẩn là những người không biết làm việc. Nếu biết tính trước và dự bị sẵn sàng thì không có việc gì là tối khẩn. Một cây sao ở trước nhà tôi khô đã hai năm, tôi nhắc người ta mà người ta không chịu đốn. Rồi tới mùa dông bão, một cành khô gẫy, xuýt gây ra tai nạn, thì người ta ra lệnh khẩn, gọi người lại đốn.

Tôi thấy những việc quốc gia đại sự mà đôi khi cũng giải quyết theo lối đốn sao đó. Chẳng hạn bộ Quốc gia Giáo dục, chín mười năm trước khi dùng Việt ngữ ở bậc Trung học thì phải tính trước làm sao đào tạo kịp trong bảy năm một số giáo sư Đại học dạy bằng tiếng Việt được. Nhưng người ta có tính toán gì đâu, tới khi học sinh theo chương trình Việt lên Đại học, nghe giáo sư ngoại quốc giảng bài như vịt nghe sấm. Họ kêu ca quá, quốc dân kêu ca quá, bộ phải triệu tập các giáo sư Đại Học để giải quyết vấn đề. Đó chỉ là một thí dụ trong hàng chục thí dụ khác.

Vậy, theo tôi, muốn thành công trong việc làm, cần có thái độ dưới đây:

1. Biết đôi khi làm không công.

2. Tìm cái khó, đừng tìm cái dễ.

3. Không làm thì thôi, đã làm thì làm cho đến nơi đến chốn, nhưng đừng quá tỉ mỉ.

4. Việc gì có thể làm ngay thì đừng trì hoãn.

5. Lúc nào cũng phải sẵn sàng.

Nếu đã gắng sức mà chưa thấy thành công thì bạn nên nhớ những điều này.

Ở đời ai cũng đã có lần thất bại . Đức

Thích Ca đã thất bại nhiều năm rồi mới tìm thấy chân lý ở dưới gốc Bồ Đề. Đức Khổng Tử đã thất bại trong suốt quãng đời bôn ba đi tìm một minh chúa để thực hành đạo của mình và chỉ thành công trong công việc trứ tác lúc về già. Một danh tướng như Nã Phá Luân cũng thua ở Ai Cập, Nga, Leipzig và Waterloo. Văn hào bậc nhất của Nga là Dostoievsky viết hàng chục tác phẩm cũng chỉ được bốn năm tác phẩm là bất hủ, còn thì tầm thường. Chịu thất bại nhiều nhất là các nhà phát minh, thí nghiệm cả trăm lần mới được một lần thành công: Alexander Fleming tìm ra được chất Pénicilline rồi mà phải đợi hơn mười năm sau mới chế tạo được nó một cách rẻ tiền; Bernard Palissy phải đốt tất cả đồ đạc và sàn nhà rồi mới phát minh được cách làm đồ gốm ; còn Albert Einstein, bực kỳ tài cổ kim, đã nói: trăm lần suy nghĩ thì có tới chín mươi lần sai.

Bạn mới ra đời, nếu có thất bại liên tiếp trong vài năm thì đừng nên lấy làm buồn, chỉ nên coi là một cái phúc; vì thất bại hồi trẻ, trong khi còn đủ sức để chiến đấu còn hơn là về già mới thất bại như Nã Phá Luân để rồi mang bệnh ung thư chết lần mòn ở đảo Sainte Hélène.

Vả lại có thất bại rồi mới có kinh nghiệm và nếu ta rút được một bài học trong mỗi lần thất bại để sửa đổi lại lối suy nghĩ, lối làm việc thì mỗi thất bại sẽ giúp ta tiến lại gần sự thành công một chút.

Đọc tiểu sử hai anh em Wright (Wiber và Orville), những người đã phát minh ra phi cơ, bạn sẽ hiểu rõ điều ấy.

Mới đầu họ chế tạo một cái diều có hai từng cánh, điều khiển bằng dây, năm 1900 đem thí nghiệm ở Kitty Hawk, máy chỉ liệng được từ đỉnh đồi đến chân đồi.

Năm sau họ chế tạo được một máy liệng lớn, cũng đem thí nghiệm ở chỗ cũ, bay được chín thước rưỡi.

Tất nhiên họ chưa mãn nguyện, về nhà nghiên cứu lại, làm thử trên hai trăm kiểu máy bay nhỏ, rồi năm sau nữa lại thí nghiệm một lần nữa: máy cất cánh được một trăm tám chục thước, nhưng phải nhờ sức gió đưa đi. Như vậy chưa thể nói là thành công.

Lần này họ quyết tâm tự tạo lấy gió, nghĩa là lắp động cơ và cánh quạt vào máy liệng. Năm 1903, công việc hoàn thành, lại thí nghiệm: phi cơ chỉ cất cánh được có vài thước, rồi giảm vận tốc, hạ cánh xuống chân đồi. Các người đi coi đều tỏ vẻ thất vọng, nhưng hai ông không nản chí, về nhà cải thiện lại, năm sau nữa phi cơ bay được năm phút. Tính ra trước sau hai ông đã bay thử cả ngàn lần trong mấy năm rồi mới thành công.

Hiện nay các nhà bác học phóng vệ tinh lên mặt trăng cũng phải thất bại cả trăm lần, mà tôi chắc rằng mỗi lần thất bại chỉ làm cho họ vững tâm thêm vì nhờ thất bại mà họ rút thêm được kinh nghiệm.

Vì vậy tôi cho lời này của Henri Pigozzi, giám đốc hãng Simca là đúng: "Người ta không thể bảo rằng chỉ một sự thành công xảy ra đúng một lúc thuận tiện nào đó là đủ để giảng được đời hoạt động của một người. Sự thực tôi nghĩ rằng đời tôi là kết quả của rất nhiều sự thất bại". Biết lợi dụng sự thất bại một cách thông minh, đó là bí quyết để thành công.

Làm một công việc cũng y như đi một con đường. Công việc càng quan trọng thì con đường càng dài. Tôi còn nhớ hồi mười tuổi, ba tôi đã mất, một người anh họ dắt tôi về thăm quê nội lần đầu. Cách đây bốn chục năm, chưa có xe đò trên đường Hà Nội - Sơn Tây, chúng tôi phải đi xe kéo. Đường thì trải đá, xe lại bánh gỗ, lắc quá. Chúng tôi ngồi xe cả một ngày mới tới Sơn Tây; tá túc tại nhà một người bà con một đêm, sáng hôm sau lại ngồi xe kéo lọc cọc tiến lên Phủ Quảng cách tỉnh Sơn Tây 11 cây số. Ngán ngồi xe quá rồi, chúng tôi đi bộ về nhà. Riêng tôi thấy mệt lắm, chỉ mong chóng tới nhà, luôn luôn hỏi anh tôi: "Đã sắp tới chưa?" Anh tôi đáp: "Bằng từ nhà tới chợ Đồng xuân nghĩa là khoảng một cây số". Từ Phủ Quảng, chúng tôi đi độ một cây số đến bờ đê Nhị Hà, ngồi nghỉ trong một cái quán canh, nhìn cảnh núi Tản uy nghi, xanh thẳm ở trước mặt. Anh tôi chỉ những vạch trắng đều đặn ở lưng núi, bảo đó là những nhà nghỉ mát của người Pháp.

Rồi chúng tôi lại đi chừng một cây số nữa, tới đầm làng Tây Đằng, xuống rửa mặt ở bờ đầm và ngắm những bông sen. Một lúc sau chúng tôi lại đi, cũng độ một cây số nữa tới chợ Phú Xuyên, vào quán uống một bát trà vối, ăn một cái bánh nhợm. Cứ như vậy, đi độ một cây số anh tôi lại kiếm một chỗ cho tôi nghỉ, giảng cho tôi về địa thế, di tích trong miền : đây là đền một ông Nghè quê ở nơi khác, về già đến làng này dạy học; kia là đình một làng thờ một bà tướng giúp hai bà Trưng đành đuổi Tô Định. Rốt cuộc, trưa hôm đó chúng tôi tới nhà sau khi đi bộ sáu cây số mà không thấy đường dài.

Đường càng dài thì càng nên chia ra nhiều chặng; và ai muốn làm nên sự nghiệp nên coi mỗi lần thất bại như một chặng đường phải qua. Nếu ta biết rút kinh nghiệm thì mỗi lần thất bại là một lần vượt được một chặng đường mà tới gần đích hơn một chút.

Tôi thường nhận được những thư của các bạn trẻ phàn nàn rằng tuổi đã lớn mà chưa làm nên được sự nghiệp gì cả. Mới tuần trước, một bạn hỏi tôi hai mươi lăm tuổi mà chưa thành công, có phải là trễ không. Tôi không hiểu bạn ấy cho tiếng "thành công" cái nghĩa gì ? Nếu đậu Tú tài mà là thành công thì hai mươi lăm tuổi chưa thành công, quả là trễ, trễ lắm! Nếu cho có nhà lầu xe hơi là thành công thì vô số người hoặc nhờ tổ ấm, hoặc nhờ buôn chợ đen một chuyến, tuổi đó cũng đã có thể thành công được rồi. Nhưng nếu hiểu thành công là gây được một sự nghiệp có ích cho quốc gia, xã hội thì tuổi đó là sớm quá. Những cây quý nhất là những cây chậm lớn . Cây so đũa chỉ trồng một năm là cao bằng đầu người, nhưng cây sao phải mười năm mới cao được hai thước.

Tôi không trách các bạn trẻ mới ba chục tuổi đã phàn nàn là chưa làm nên được cái gì. Đó là một tật chung của những người có nhiệt huyết. Hồi mới ở trường ra, tôi cũng đã có lần nghĩ rằng có muốn làm cái gì thì làm trước khi bốn mươi tuổi, chứ sau cái tuổi đó, sức suy rồi, còn hoạt động gì được nữa. A! Thì ra đời người chỉ có bốn chục năm thôi ư? Bỏ đi hai mươi lăm năm đầu sống nhờ gia đình, thì chỉ còn có mười lăm năm làm việc thôi ư? Đáng buồn nhỉ? Nhưng bây giờ đây, năm chục tuổi rồi, tôi mới hiểu rằng có làm được việc gì là từ hồi bốn mươi tuổi trở đi, và càng lớn tuổi, càng có kinh nghiệm, chúng ta mới càng có ích cho xã hội. Hầu hết các chính khách, ngoài năm chục tuổi mới được giao phó những trách nhiệm quan trọng.

Riêng về ngành nghệ thuật, có những thiên tài thành công rất sớm, như Mozart, André Chénier, Vương Bột... dưới hai, ba mươi tuổi đã sáng tác được những nghệ thuật bất hủ, nhưng cũng có một số đông càng già tài càng cao.

Victor Hugo gần sáu chục tuổi mới bắt đầu viết tập La légende des siècles, 80 tuổi mới xong; 60 tuổi mới hoàn thành bộ Les misérables; Goethe 83 tuổi viết nốt cuốn Faust rồi thì mất; Sophocle hồi 89 tuổi viết Oedipe à Colone. Titien hồi 98 tuổi mới vẽ xong bức La bataille de Lépante.

Khổng tử nói đại ý rằng: Một người mà bốn mươi tuổi chưa làm được gì thì mới đáng buồn. Có lẽ ta nên hiểu câu đó như thế này: bốn mươi tuổi mà tài năng đức hạnh chưa thấy phát thì đáng buồn, chứ bốn mươi tuổi chưa thành công thì vẫn chưa nên buồn, vì có thể rằng bốn mươi mốt tuổi sẽ thành công.

Chưa thành công và thành công rồi

chỉ cách nhau có một bước. Somerset Maugham viết trong mười một năm mà không đủ sống, có hồi phải nhịn đói. Nhưng một hôm một ông bầu gánh hát nọ kiếm một vở kịch để diễn tạm bèn lục tủ, lấy ra kịch Lady Federick của S. Maugham. Kịch đó đã nằm trong tủ từ mấy năm, vì ông ta cho là chẳng hay ho gì, không ngờ đem diễn lại được hoan nghênh lạ lùng, khắp thành phố Luân Đôn ai cũng nhắc tới. Thế là Somerset Maugham nổi danh, các ông bầu hát ở Luân Đôn tranh nhau xin kịch của ông, tiền tác giả chảy vào như suối, khỏi phải nhịn đói nữa mà tha hồ đi du lịch châu Âu kiếm đề tài sáng tác.

Bob Ripley nói: "Một người có thể làm việc như mọi, không ai biết đến luôn trong mười năm, rồi nổi danh trong mười phút". Đúng vậy. Chưa thành công và thành công cách nhau chỉ có năm, mười phút. Luôn trong mười hai năm, từ 1928 đến 1940, Fleming kiếm ra một thứ nấm có chất pénicilline, nhưng không sao chế tạo được pénicilline nguyên chất, nên chỉ một số bạn thân biết công trình của ông. Đột nhiên một ngày tháng tám năm 1941, đọc tờ báo The Lancet , ông hay tin một nhóm bác sĩ ở Oxford đã chế tạo được thuốc péniciline nguyên chất, ông chạy lại xem thì ra những bác sĩ đó tưởng ông đã chết, tiếp tục công việc của ông mà thành. Từ đó danh của ông nổi lên như sấm.

Magellan nuôi cái mộng đi vòng quanh thế giới từ hồi trẻ, đến năm 37 tuổi, yết kiến vua Charles Quint trình bày kế hoạch, được Charles Quint tin dùng, sai sửa soạn cuộc hành trình trong hai năm rồi một ngày tháng chín năm 1519, ông cầm đầu năm chiếc tàu mạo hiểm ra khơi, vượt Đại Tây Dương, cuối năm đó tới vịnh Ba Tây và theo bờ biển Nam Mỹ tiến xuống phương nam để tìm một con đường qua Ấn Độ. Sau bốn lần mừng hụt ở vàm sông Rio de la Plata, vịnh San Matias, vịnh Bahia de los Patos, vịnh Bahia de los Trabajos, ông phải ngừng lại ở San Julian bốn tháng cho qua mùa đông và tới ngày 18-8-1520 lại tiếp tục cuộc mạo hiểm. Ngày 21-10 thì gặp một cái vịnh nước đen thui, tức eo biển Magellan thông Đại Tây Dương với Thái Bình Dương. Thế là ông đã thành công sau mười mấy năm dự tính. Nhưng nếu chỉ mươi, mười lăm phút trước khi tìm ra được eo biển Magellan, ông nghe theo lời các thủy thủ mà bỏ chương trình, quay ngược về Ba Tây rồi về châu Âu thì ông đã thất bại rồi.

Vậy bốn mươi tuổi hay năm mươi tuổi mà chưa thành công thì cũng đừng buồn, cứ tiếp tục thực hiện ý chí của mình đi, có thể rằng sự thành công, sẽ không xa đâu, chỉ cách bạn có vài tháng, vài ngày hoặc vài phút thôi đấy.

Sau cùng bạn nên nhớ có những thất bại được nhân loại ngưỡng mộ gấp ngàn lần những sự thành công, vì những thất bại đó rất có ích cho nhân loại. Bạn thử nhớ lại đời chúa Giê Su, không vợ không con, không có lấy một căn nhà lá, nghèo khổ, lang thang, lại chết yểu, bị đóng đinh trên thập tự giá hồi ba chục tuổi, đời người mà như vậy là hoàn toàn thất bại, phải không bạn? Vậy mà trong lịch sử nhân loại, có ai được sùng bài hơn ngài, có ai lưu được ảnh hưởng lâu bền hơn ngài?

Philippe Semmelweis, một y sĩ Hung Gia Lợi ở thế kỷ trước, cũng đã thất bại một cách đau đớn. Ông tìm ra được nguyên nhân chứng bệnh sốt sản hậu (fièvre puerpérale) nó làm cho sản phụ châu Âu thời đó chết như rạ, có phòng chết không còn sót một người, có giường người nào vào nằm cũng chết, chết đến nỗi sản phụ mà phải vào dưỡng đường thì coi như là tận số rồi, quỳ xuống khóc lóc năn nỉ y sĩ cho được ra bờ sông bãi cỏ để đẻ. Nguyên do chỉ tại các y sĩ thời đó không biết rửa tay sạch sẽ trước khi khám bệnh, có khi mới mỗ một thây ma xong, tay còn bê bết máu mủ, chỉ nhúng vào một thùng nước dơ dáy, khoắng khoắng vài cái rồi đi thăm bệnh cho sản phụ, đỡ đẻ cho họ, thành thử họ bị lây mà chết. Ông chế ra một thứ thuốc sát trùng, bắt các y sĩ rửa tay thật kỹ, khử độc bằng thuốc sát trùng rồi mới khám bệnh. Kết quả trông thấy: số người chết trong có hai tháng hạ từ 50, 60% xuống 20%. Nhưng bề trên của ông vì ngu xuẩn, vì ganh tị, vì cố bám vào địa vị, không ai chịu nghe ông cả; ông chiến đấu hơn mười năm để truyền bá phương pháp của ông khắp châu Âu, rốt cuộc thất bại. Chua xót quá vì thấy số sản phụ khắp nơi cứ chết oan mỗi năm hàng ức, hằng triệu người, ông hóa điên, lấy một lưỡi dao dính máu mủ của bệnh nhân, tự đâm vào tay mình để cho nhân loại thấy rõ nguyên nhân của bệnh, và ít ngày sau ông chết trong một nhà thương điên. Thời đó không ai biết ông, nhưng ngày nay y học phương Tây sắp ông vào bực ân nhân của nhân loại, ngang hàng với Pasteur.

Bạn thử so sánh những sự thất bại như vậy với những sự thành công của Hitler, Mussolini, sẽ thấy bên nào đáng trọng: một bên tuy thất bại mà gây được hạnh phúc cho nhân loại, nâng cao được tâm hồn của nhân loại; một bên thành công mà làm tiêu diệt hằng triệu người và làm cho hằng chục triệu người khác hóa ra nô lệ.

Chúng ta oán ghét ghê tởm Hitler, Mussolini nhưng chúng ta không thể khinh họ được. Vì ít nhất họ cũng có cái chí chiến đấu với Anh, Pháp, những nước đã hiếp đáp họ, để tạo cho dân tộc họ một địa vị hùng cường. Cái hạng người chỉ hiểu thành công theo cái nghĩa có nhà lầu và xe hơi mới là đáng khinh nhất. Bọn này không cho đời có một giá trị nào ngoài đồng tiền. Họ bảo họ chiến đấu để sống, nhưng sự thực họ chiến đấu không phải để có cơm ăn, áo mặc, mà để làm giàu hơn họ hàng, bạn bè, để vượt những kẻ trước kia ngang hàng với họ về phương diện tiền tài. Mục đích của họ chỉ là kiếm tiền, kiếm càng nhiều càng tốt, kiếm bằng mọi phương tiện, rồi kiêu hãnh khoe của. Tinh thần ganh đua để "thành công" đó là một nguyên nhân gây khổ não, chiến tranh cho nhân loại, và theo Bertrand Russell, một triết gia Anh được giải Nobel, thì tinh thần đó bắt đầu nẩy nở ở Mỹ, lan qua Âu Châu [3] và giới mại bản Mỹ hiện đương lần lần trở thành một giới mại bản quốc tế. Ở nước ta ngày nay hạng mại bản đó đang phát triển mạnh. Họ sống vội vã, không chịu nghỉ ngơi một lúc, suốt ngày lo chạy áp phe để kiếm tiền gửi ngân hàng, tậu đồn điền, không có thì giờ mà cũng không biết thưởng thức một cái thú cao nhã nào ở đời, coi rẻ tất cả những giá trị về tinh thần. Một xã hội nhiều những kẻ như họ là một xã hội sa đọa, lầm than.

Nếu bạn hiểu thành công như hạng mại bản đó thì tôi thành tâm chúc cho bạn thất bại; vì thành công đã chẳng lợi gì cho quốc gia, mà cũng chẳng lợi gì cho bản thân của bạn cả: bạn có được hưởng cái vui nào đâu, ngoài cái hãnh diện là có nhiều tiền hơn người ; mà chưa biết chừng con cái của bạn sẽ dễ sinh hư nữa đấy.

Tóm lại, đã làm việc không ai không mong thành công, nhưng chúng ta đừng quên rằng:

- Ở đời ai cũng phải trải qua nhiều lần thất bại.

- Nếu ta biết rút kinh nghiệm sau mỗi lần thất bại thì tức là ta tiến lại gần sự thành công hơn một chút.

- Những cây quý nhất là những cây chậm lớn; tuổi càng cao kinh nghiệm càng nhiều thì sự nghiệp mới đáng kể.

- Chưa thành công với thành công rồi chỉ cách nhau có một bước; có thể rằng mới hôm qua còn thất bại mà hôm nay đã thành công.

- Có những sự thất bại đáng ngưỡng mộ gấp ngàn lần những sự thành công; mà trong những sự thành công thì sự thành công của bọn mại bản là thấp nhất. ___

[1] Bản dịch của Nguyễn hiến Lê : Thẳng tiến trên đường đời.

[2] Hồi đó thế chiến mới chấm dứt được bốn năm, nhiều thanh niên mãn quân dịch, vào các trường đại học tiếp tục học, mặc dầu đã có gia đình.

[3] Coi cuốn The conquest of happiness (Liveright publishing Corp)

Chương IV

AI CŨNG CÓ THỂ BẤT

HỦ

1. Chân giá trị của con người.

2. Từ đời sống một nhà nho.

3. Và công việc trồng một gốc hoàng lan.

4. Đến thuyết bất hủ của Hồ Thích.

5. Một bài thơ của Longfellow.

6. Câu chuyện một danh ca.

7. Những vật nhỏ mọn ở đời.

8. Kết luận: ai cũng có thể giúp đời được.

Sau này, nếu bạn được lãnh một nhiệm vụ quan trọng trong xã hội mà thi hành nhiệm vụ đó một cách đầy đủ, đắc lực, đã công minh lại liêm chính thì bạn cũng chưa nên lấy vậy làm hãnh diện; vì nghĩ cho cùng, như vậy mới là làm tròn nhiệm vụ của mình thôi. Một vị giáo sư đại học soạn bài kỹ lưỡng, giảng giải rõ ràng cho sinh viên; một ông giám đốc điều khiển một cơ quan một cách điều hòa, được việc mà không hao tốn ngân sách; một người thợ điện bắt dây gắn bóng đèn khéo léo mà không hao dây; một người đạp xích lô chở khách hàng tới nơi tới chốn, không vô ý mà bị rủi ro; so sánh những người đó, tôi không thấy ai hơn ai. Địa vị có khác nhau, sự quan trọng của công việc cũng khác nhau; nhưng hết thảy chỉ đều là làm tròn bổn phận để xứng đáng hưởng số tiền mình nhận được.

Cái giá trị của một người không đo bằng địa vị, bằng cấp mà đo bằng sự ích lợi của người đó đối với đồng bào, xã hội ngoài công việc mà người đó làm để mưu sinh.

Ông giáo sư đại học, ngoài giờ dạy học ra phải khảo cứu, trứ tác, làm thêm một việc gì bổ ích cho văn hóa, thì mới được quốc dân mang ơn. Ông giám đốc một sở cũng vậy, phải có một sáng kiến nào làm tăng năng suất của nhân viên, giảm chi phí cho công quỹ thì mới gọi là được cái gì cho đời. Người thợ điện, người đạp xe không có sáng kiến tạo được cái gì mới thì có thể giúp láng giềng, họ hàng, đồng bào trong phạm vi của mình: chẳng hạn chỉ cách thức sửa đèn cho một nhà trong xóm, chở một em nhỏ lạc đường về nhà nó, giúp đỡ, an ủi những người nghèo hơn mình...

Không phải ai cũng có thể thành vĩ nhân, lưu lại sự nghiệp cho đời; muốn vậy cần phải có tài đức, nhiều khi lại cần gặp thời cơ nữa; nhưng bất kỳ ai cũng có thể làm nhẹ cái gánh của người chung quanh bằng những phương tiện của mình.

Tôi có một ông bác chỉ làm một ông đồ nho nghèo ở một làng nhỏ tại tỉnh Sơn Tây mà được dân ba tổng trong miền ngưỡng mộ và mang ơn. Người chẳng đỗ đạt gì cả, thi Hương có một khóa, rớt, rồi gặp phong trào duy tân, bỏ luôn khoa cử, hoạt động cho Đông Kinh Nghĩa Thục được một năm, khi trường bị Pháp đóng cửa, về quê nhà làm ông đồ dạy chữ Nho và Quốc Ngữ. Từ tổng trên tới tổng dưới, nghe danh tiếng người, ai cũng xin cho con tới học, và tôi thấy có những thanh niên đi năm cây số, đến nghe người giảng sách một vài giờ rồi lại đi năm cây số trở về nhà, như vậy quanh năm, mưa cũng như nắng. Các cụ đồ hồi xưa không lấy học phí, không đòi tiền thù lao - có lẽ nhờ vậy mà có uy tín - cha mẹ học trò gặp những ngày giỗ tết có gì thì đưa nấy: một thúng gạo, hoặc một con gà, vài quả bưởi, một cân đường, một bánh trà mạn... Nhà chỉ có ba mẫu ta ruộng, cho nên bác tôi phải sống một đời cực kỳ thanh đạm, có mỗi một cái áo the thâm thì bận từ hồi cưới cho tới khi mất, mỗi năm chỉ may thêm có mỗi một bộ vải tám dày, ăn thì quanh năm rau muống chấm tương, chỉ những ngày giỗ tết mới có thịt, và ba bốn năm không ra tỉnh, cũng không xuống phủ lấy một lần.

Nhưng người lúc nào cũng vui vẻ, khoan hòa: dạy học trọn buổi sáng; buổi chiều người trong làng hay trong tổng nhờ việc gì người cũng giúp. Thôi thì đủ các thứ việc: lấy lá số cho một đứa nhỏ, coi sinh phần cho một ông lão, đi thăm con bệnh, viết câu đối, an ủi những kẻ khốn khổ, giải quyết những bi kịch trong gia đình, có khi lại xử kiện nữa, và xử kiện thì luôn luôn dùng chính sách hòa giải.

Suốt mấy vụ hè về quê ở với người, tôi thấy không tuần lễ nào người không hùng hồn, ngọt ngào dùng những lời lẽ trong kinh sách giảng giải cho người trong họ trong làng nên nhường nhịn nhau, hòa thuận với nhau, tìm hiểu nhau để tránh những vụ xung đột, khỏi đưa nhau lên phủ huyện. Sau này đọc cuốn Đắc nhân tâm tôi ngạc nhiên nhận ra rằng người đã áp dụng đúng phương pháp của Dale Carnegie, bất kỳ trong việc gì cũng theo hoàng kim quy tắc: "Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân" của Khổng Tử.

Tôi còn nhớ hồi đó tôi mười hai, mười ba tuổi, trong làng xảy ra một chuyện mà người ta cho là động trời, làm cho hàng tổng bàn tán xôn xao.

Một thiếu phụ nọ hơi có nhan sắc, dòng dõi gia giáo, con một ông đồ ở làng trên, làm dâu trong một gia đình giàu có ở làng tôi. Người chồng có học, con một, mới cưới vợ vài tháng thì bị chứng tê liệt, nằm quanh năm, không cử động, không nói năng được phải đút cơm, nhưng vẫn tỉnh táo. Tình cảnh thực chua xót cho người vợ: không có một mụn con, mà phải hầu hạ chồng từng chút suốt mười mấy năm, trước còn chạy thầy chạy thuốc, lễ đền nọ phủ kia, sau biết là tuyệt vọng, nhẫn nhục nhìn cái tuổi xuân nó trôi lần bên cạnh một phế nhân. Cả làng cả họ đều khen người đó là tiết phụ.

Rồi đột nhiên có tin thiếu phụ đó có mang. Gia đình bên chồng đay nghiến, tính đuổi đi; chua xót nhất là chính gia đình của thiếu phụ đó cũng từ bỏ, còn làng mạc thì được dịp tha hồ mà nói ra nói vào, chỉ trỏ, thì thầm.

Vì người chồng là con một, nhà lại giàu có nhất làng nên vụ đó hóa ra quan trọng. Những kẻ trước kia chắc chắn khi người bệnh chết đi, sẽ được chia gia tài, nay thấy có cơ mất ăn, nên phao tin rằng thiếu phụ đó đã ngoại tình với người này người khác và như vậy phải "tống cổ" đi, phải đem xuống phủ để xử, mà đứa nhỏ sinh ra không được nhận là người trong họ, không được hưởng gia tài.

Thiếu phụ lại khóc lóc kể lể với bác tôi, và luôn trong sáu tháng, người phải đem hết uy tín và sự từng trải ra để giải quyết vấn đề đó cho êm ấm, thuyết phục hai gia đình và họ hàng làng mạc rằng đứa con đó không phải là con hoang. Có hồi người dắt tôi đi theo, lại thăm chồng thiếu phụ luôn một tuần lễ để hỏi han. Người phải ghé vào tai mà hỏi bằng chữ Nho vì sợ người ngoài hiểu được, rồi ngồi đợi một lúc lâu bệnh nhân mới gật được đầu hay lắc. Rồi người điều tra, lại thăm hàng chục người liên hệ trong vụ đó, tra cứu trong sách thuốc và lịch sử để dẫn chứng trường hợp một người tê liệt như vậy mà có con được.

Người chịu khó nhọc như vậy để làm gì? Để tránh tiếng xấu cho hai gia đình, tránh sự nhục nhã có thể là sự tự tử cho một thiếu phụ đáng thương, tránh cho đứa trẻ khỏi mang cái tên là con hoang. Sau cùng người thuyết phục được hai gia đình, bà mẹ chồng bằng lòng nhận đứa nhỏ là cháu nội nhưng vì nó là gái, phần hương hỏa vẫn về một đứa cháu trong họ; và một năm sau việc đó mới êm hẳn.

Thiếu phụ đó có lỗi hay không? Điều đó tôi không biết mà cũng không muốn biết. Nhưng dù có lỗi đi nữa thì việc người làm lại càng đáng khen vì người đã tỏ ra có một tấm lòng đại độ, khoan hồng, hiểu tâm lý và sinh lý con người, chứ không câu chấp như phần đông các nhà nho khác.

Đó giá trị của người ở chỗ giúp cho họ hàng, làng mạc được những việc như vậy. Tên tuổi của người không lan ra ngoài một khu vực đường bán kính là năm sáu cây số; nhưng khi mất đi, người đã để lại nhiều bài học cương trực và hy sinh cho kẻ chung quanh, và những bài học đó tôi tin rằng đời trước truyền đời sau, có ảnh hưởng lâu bền, cả trăm năm cũng chưa mất.

Tôi còn biết một trường hợp nữa: một người nhà quê không học hành gì cả, chỉ trồng một cây ở bên vệ đường mà cũng ảnh hưởng đến người ở xa.

Năm 1936, tôi còn làm ở sở Thủy lợi, phải đi đo mực đất, mực nước trên các lộ và bờ kinh miền Tiền Giang, Hậu Giang. Đời sống giữa thiên nhiên đó cũng có nhiều cái thú, nhưng rất vất vả và lắm lúc chán lắm. Suốt năm lênh đênh trên sông rạch, làm việc luôn sáu, bảy giờ giữa trời, rồi có khi làm việc xong phải đi bộ ba, bốn cây số để về chỗ ghe đậu, mà ghe thường đậu ở những chỗ hoang vu, nhìn lên bờ chỉ thấy toàn những tràm, đước, bần và khỉ, sách báo không có để đọc, bạn bè không có để chuyện trò; lại thêm lắm nỗi bực mình vì viên chủ sở, vì các người giúp việc.

Một hôm, làm ở miền kinh Xà No, tôi chán nản, muốn bỏ hết cả, đổi qua nghề khác. Một người giúp việc vô ý lầm lẫn mà lại sợ không dám thú, làm cho tôi mất công tính toán hằng giờ, rồi tới khi tìm ra được lỗi, phải tức tốc đi bộ ba cây số để đo lại bốn cây số nữa. Tôi gắt vung lên; nhất là trời hôm đó lại nóng, đường lại bụi, nên tôi càng dễ quạu.

Nhưng tới một quãng đường vắng, bỗng ngừng lại, khoan khoái hít một hương quen thuộc, ngọt ngọt. Tôi ngó chung quanh. À! Một cây hoàng lan. [1] Tôi chạy lại gốc cây, lượm những cánh hoa rụng, nhìn những cành mềm mại rủ xuống, rồi hít đầy phổi hương thơm, vừa hít vừa nhớ lại những cây hoàng lan ở làng Ngọc Hà và gần những chuồng khỉ trong vườn Bách Thảo Hà Nội.

Lần đó là lần đầu tiên được gặp bạn cố tri cho nên ngồi nghỉ ở gốc cây có đến nửa giờ để hưởng cái thú hiện tại mà mơ tưởng đến thời xưa.

Khi đứng dậy, tâm hồn tôi nhẹ hẳn đi. Tôi vui vẻ huýt sáo, ngâm thơ. Các người giúp việc tôi ngạc nhiên không hiểu sao tính tình tôi thay đổi đột ngột như vậy; và thấy tôi vui, họ cũng vui. Từ lúc đó công việc chúng tôi không còn là một cực hình nữa. Vừa làm việc tôi vừa thầm cảm ơn người nào đã trồng cây hoàng lan ở khúc đường đó và miên man nghĩ:

"Miền này toàn là nhà lá của những dân tứ xứ lại đây làm tá điền trong một đồn điền của Tây. Cây hoàng lan đó nếu không phải do chim muông mang hột lại thì chắc do một nông phu nào đó trồng. Người trồng cây có ngờ đâu đã ban cho tôi và những người giúp việc tôi mấy giờ vui vẻ như vậy nhỉ? Và hằng ngàn, hằng vạn người đi qua khúc đường này, ngồi nghỉ chân dưới gốc cây này, hít cái hương thơm này, ngắm những cành mềm mại này, tất cũng cảm thấy khoan khoái mà cảm ơn người trồng cây như chúng tôi. Biết đâu trong số những người đó chẳng có nhiều người nhờ bóng mát, hương thơm mà tâm hồn dịu xuống, hết giận đời, giận nhà, giận bạn, oán ghét công việc? Người trồng cây kia giá có biết được ảnh hưởng lớn lao đó của một công việc rất tầm thường của mình, thì có ngạc nhiên mà muốn trồng thêm hằng trăm cây ở khắp các nẻo đường không nhỉ?"

Từ buổi đó, trong khi đo đường, tôi thường để ý ngắm cây cối ở hai bên và mỗi một cây có hoa hay có quả, từ những cây mù u, cây vú sữa đến những gốc mai, gốc bưởi, đều làm nở một chút vui ở trong lòng, và lần nào tôi cũng thầm cảm ơn những người đã vô tình cho tôi hưởng cái vui đó.

Ba bốn năm sau, về làm việc ở Sài Gòn, tôi tìm được ở Chợ Lớn cuốn Hồ Thích Văn Tuyển. Sách mỏng dính, in xấu, giá một cắc mấy. Tôi biết Hồ Thích là một văn hào đề cao văn bạch thoại và nổi tiếng về bài Văn học cải lương xô nghị (Bàn về sự cải lương văn học), được thanh niên Trung Quốc rất hâm mộ, nên tò mò, mua về đọc. Hồi đó tôi đương mê loại cổ văn Trung Hoa như của Hàn Dũ, Âu Dương Tu, không ưa cái lối "văn chương tư thuận" của họ Hồ, nhưng một bài trong tập văn tuyển đã kích thích tôi rất mạnh, tức bài ông bàn về thuyết xã hội bất hủ. Sở dĩ tôi thích bài đó vì tác giả đã diễn một ý hợp với ý của tôi khi tôi được hưởng cái hương hoàng lan trên một con đường miền kinh Xà No, hay nói cho đúng hơn là vì tôi đã kinh nghiệm để cảm được cái sâu sắc trong tư tưởng họ Hồ.

Bài đó tôi đã trích dẫn trong cuốn Nghệ thuật nói trước công chúng , nhưng cũng xin chép lại dưới đây, sau khi sửa đổi vài chữ, để bạn khỏi mất công tìm kiếm. Vả lại theo tôi có đọc lại bài đó một lần nữa cũng không phải là vô ích.

Đây, Hồ Thích viết:

"… Sinh mệnh của xã hội, dù xét về chiều ngang hay chiều dọc, đều giống một cái máy có tổ chức. Xét về chiều dọc thì lịch sử của xã hội tiếp tục không dứt : người trước ảnh hưởng đến người sau, người sau lại ảnh hưởng đến người sau nữa. Không có tổ tiên ta và vô số cổ nhân thì làm sao có bạn và tôi ngày nay? Không có bạn và tôi ngày nay thì làm sao có người đời sau? Không có vô số cá nhân đó thì không có lịch sử, mà không có lịch sử thì vô số cá nhân đó cũng không có hình dạng đó. Xét về chiều ngang thì sự sinh hoạt của xã hội cũng ảnh hưởng lẫn nhau. Cá nhân tạo thành xã hội, xã hội tạo thành cá nhân. Sự sinh hoạt của xã hội toàn là nhờ sự sinh hoạt của cá nhân phân công mà hợp tác; mà sự sinh hoạt của cá nhân dù khác nhau ra sao, đều không thoát khỏi ảnh hưởng của xã hội. Nếu không có xã hội như thế thì quyết là không có bạn và tôi như thế này. Nếu không có vô số bạn và tôi thì xã hội cũng nhất định không như thế này.

"Thế giới là một đại khối đặc. Nhất thiết các vật đều liên tiếp nhau ở trong khối đặc đó. Nếu có một điểm biến động thì toàn bộ đều chịu ảnh hưởng (…) Mỗi cá nhân chẳng những trực tiếp chịu ảnh hưởng của người thân bên mình mà lại còn gián tiếp chịu ảnh hưởng của người rất xa. Cho nên, trong thế gian, dù là cách nhau xa hay gần, chúng ta đều chịu ảnh hưởng lẫn của nhau, mà mỗi người trên thế giới đều chịu ảnh hưởng hết thảy những động tác của toàn thế giới. Nếu một người nào đó có cái trí tuệ biết khắp được vạn vật thì tất có thể nhận thấy hết các ngành hoạt động của thế gian ở trong bản thân mỗi người. Quá khứ hay vị lai đều nhìn thấy được. Ở trong hiện tại có hình ảnh của thời gian và không gian vô cùng.

"Do lẽ thế giới quan và xã hội quan ảnh hưởng lẫn nhau đó mới sinh ra thuyết mà tôi gọi là thuyết "xã hội bất hủ". Đại ý thuyết "xã hội bất hủ" là: cái "tôi nhỏ" này của tôi không phải là độc lập tồn tại mà có quan hệ trực tiếp hay gián tiếp với vô số cái "tôi nhỏ" khác; có quan hệ ảnh hưởng lẫn nhau với toàn thể xã hội, toàn thể thế giới; có quan hệ nhân quả với quá khứ và vị lai của xã hội và thế giới. Những cái nhân từ trước tới nay, những cái nhân mà vô số cái "tôi nhỏ" hiện tại với vô số thế lực khác tạo ra, đều gây thành một bộ phận nhỏ là cái "tôi nhỏ" này của tôi. Cái "tôi nhỏ" của tôi, thêm vào những cái nhân từ trước tới nay, lại thêm vào những cái nhân hiện tại, truyền lần lần xuống mà gây thành vô số cái "tôi nhỏ" của tương lai. Những cái "tôi nhỏ" quá khứ kia với những cái "tôi nhỏ" hiện tại và những cái "tôi nhỏ" vô cùng tương lai nọ, đời nọ truyền đời kia, giọt này nối giọt khác, thành một dây kéo dài, liên miên không dứt, một dòng chảy xuôi, thao thao bất tuyệt; dây đó, dòng đó tức là cái "tôi lớn". Cái "tôi nhỏ" tuy là chết nhưng nhất thiết những hành vi của nó, nhất thiết những công đức, tội ác, nhất thiết những lời nói, công việc, bất luận là lớn hay nhỏ, phải hay trái, thiện hay ác, đều vĩnh viễn tồn tại trong cái "tôi lớn". Cái "tôi lớn" đó là tấm bia ghi công của hết thảy những cái "tôi nhỏ" từ xưa đến nay, là tòa đền phô trương những điều thiện, là cuốn sách phán quyết những tội trạng (…) Cái "tôi lớn" đó vĩnh viễn bất hủ, cho nên nhất thiết sự nghiệp, nhân cách của những cái "tôi nhỏ", nhất cử nhất động, nhất ngôn nhất tiếu, mỗi quan niệm, mỗi công lao, mỗi tội lỗi đều vĩnh viễn bất hủ. Đó là cái bất hủ của xã hội, cái bất hủ của cái "tôi lớn".

"Một bức tường thấp che một người gảy cây đàn ba dây. Tiếng đàn làm nổi vô số đợt sóng trong không gian. Những điểm của không khí bị xúc động đó, trực tiếp hay gián tiếp xúc động vô số điểm bên cạnh, thành những đợt sóng; những đợt sóng này lan ra, từ gần đến xa, từ phút này đến những phút vô lượng, đến thời gian vô cùng; như vậy đã là bất diệt, bất hủ rồi.

"Trong thời gian đó, một thi nhân ở ngoài "bức tường đất thấp", nghe thanh âm của cây đàn ba dây đó, đột nhiên phát ra một ý niệm, do ý niệm đó mà làm thành một bài thơ hay. Bài thơ hay này được truyền tụng rất rộng, gây cho người đọc những ý niệm khác, do đó phát sinh ra vô số ý niệm nữa, sinh ra vô số động tác đến vô cùng. Nhưng người gảy cây đàn ba dây ở sau "bức tường đất thấp" kia làm sao mà biết được những ảnh hưởng mình gây ra đó?

"Một người bị bệnh lao ngẫu nhiên khạc ra một cục đàm ở ngoài đường. Cục đàm đó nắng làm khô, hóa ra bụi nhỏ, bị gió thổi trong không trung, phiêu tán đi khắp nơi, càng thổi càng xa, đến thời gian vô cùng. Ngẫu nhiên một người ốm yếu hô hấp bụi đó vào, sinh ra bệnh lao rồi từ thân người đó, bệnh truyền qua một nhà, lại do nhà đó truyền qua vô số nhà khác. Truyền nhiễm lần lần như vậy đến không gian vô cùng, đến thời gian vô tận. Nhưng người khạc ra cục đàm kia, xương đã thối nát rồi, làm sao biết được những ác quả nọ?

"Một ngàn sáu trăm năm trước, một người tên là Phạm Trẩn nói rằng : "Thần với hình như sự sắc bén đối với con dao. Chưa nghe nói dao mất mà bén còn, há hình mất mà thần còn được?" Câu đó đương thời bị vô số người công kích; đến đời Tống có người tên là Tư Mã Quang đem chép vào bộ Tư trị thông giám. Một ngàn sáu trăm năm sau có một đứa trẻ mười một tuổi là tôi, đọc bộ thông giám đến mấy câu đó, trong lòng xúc động đến nỗi tư tưởng và hành vi của nó bị ảnh hưởng suốt đời. Nhưng người nói câu đó là Phạm Trẩn đã sớm mất từ một ngàn sáu trăm năm trước rồi!

"Hai ngàn sáu bảy trăm năm trước, ở Ấn Độ có một người cùng dân chết vì bệnh, không có ai chôn cho, cái sọ phơi ra ở bên đường, đã thối nát. Một chiếc xe đi ngang qua, trên xe một vị thái tử ngồi nhìn cái thây người thối nát đó mà bỏ cả phú quý, bỏ cả cha mẹ vợ con, một mình đi tìm phương pháp giải thoát cảnh sinh, lão, bệnh, tử. Sau vị vương tử đó thành một giáo chủ, sáng lập ra một tôn giáo triết học, cảm hóa vô số người. Thế lực, ảnh hưởng của người đó đến nay vẫn còn, vĩnh viễn tồn tại cho đến vô cùng. Sự đó, người chết ở bên đường mà thây đã thối nát kia, có thể tưởng đến được không?

"(…) Theo ý riêng của tôi thì quan niệm "xã hội bất hủ" đó có thể làm tôn giáo cho ta được. Giáo chỉ của tôn giáo chúng ta là:

"Cái "tôi nhỏ" hiện nay của chúng ta đối với cái "tôi lớn" vô cùng quá khứ, vĩnh viễn bất hủ kia, phải gánh một trách nhiệm trọng đại; đối với cái "tôi lớn" vô cùng vị lai, vĩnh viễn bất hủ kia, cũng phải gánh một trách nhiệm trọng đại. Ta phải thường nghĩ cách gắng sức dùng cái "tôi nhỏ" ra sao cho khỏi phụ cái "tôi lớn" vô cùng quá khứ kia, và không di hại cho cái "tôi lớn" vô cùng vị lai nọ.

Đúng vậy. Hết thảy chúng ta, chẳng kể sang hay hèn, tài giỏi hay ngu độn, đều là bất hủ cả, vì mỗi hành động của ta, dù vô tình hay cố ý đều có ảnh hưởng không nhiều thì ít, không trực tiếp thì gián tiếp, đến những người ở chung quanh ta hoặc ở xa ta về không gian và thời gian, ảnh hưởng mà nhiều khi chính ta, ta không ngờ.

Người nào đã trồng cây hoàng lan ở miền kinh Xà No kia có ngờ đâu đã là một ân nhân của tôi, đã giúp tôi cảm được bài văn của Hồ Thích, rồi bây giờ lại gợi ý cho tôi viết chương này?

Thuyết xã hội bất hủ đã nhiều lần an ủi tôi. Một lần vào năm 1946 mà đến nay tôi còn nhớ rõ. Năm đó, tôi lánh vào Đồng Tháp Mười, còn được năm sáu trăm đồng, mướn người cày hai công đất rồi đích thân tôi cuốc, lên vồng, làm cỏ, mua nhánh dâu về cắm. Không ngờ dâu lên chậm mà nước lên mau, dâu vừa mới đâm lá cao độ năm tấc thì nước ngập lút ngọn, mấy ngàn gốc chỉ còn ló được mỗi một gốc. Nhìn làn nước dâng lên và lá dâu vàng xuống, tôi chán nản vô cùng, nhưng một hôm tôi đột nhiên nhớ lại bài Xã hội bất hủ của Hồ Thích, và nghĩ: "Đành là mất hết cả công lẫn của, nhưng đâu có phải là hoàn toàn vô ích? Tháng trước, hồi dâu mới xanh mà nước chưa ngập, ai đi qua đây cũng nhìn vườn dâu này, thì biết đâu cái màu xanh mướt kia chẳng làm mát lòng được nhiều người trong vài giây? Và biết đâu trong số những người đó chẳng có vài người thầm cảm ơn tôi như tôi đã thầm cảm ơn người trồng cây hoàng lan ở miền Xà No hồi trước? Không, không một gắng sức nào là vô ích cả".

Thực ra thuyết xã hội bất hủ không phải là một phát minh của họ Hồ. Spinoza, một triết gia Anh ở thế kỷ XVII cũng đã nghĩ rằng hết thảy chúng ta chỉ là những phần tử của một Toàn Thể, Toàn Thể đó bất hủ thì chúng ta cũng bất hủ. Và trước Spinoza, một cổ thi Ấn Độ cũng có khuyên ta: "Anh nên nhận rằng chúng ta có một hồn bất biến đồng thể với hồn của Toàn Thể; đừng mơ mộng hão huyền rằng có thể tách phần tử ra ngoài Toàn Thể được". [2] Nhưng diễn ý đó ra một cách rành mạch, có dẫn chứng thú vị thì tôi chưa thấy bài nào bằng bài của Hồ Thích.

Còn cái ý rằng mỗi hành động của ta đều lưu lại ảnh hưởng ở đời thì trước Hồ Thích khoảng nửa thế kỷ, một thi sĩ Mỹ, H.W.Longfellow cũng đã gửi vào trong một bài thơ du dương xinh xinh dưới đây:

THE ARROW AND THE SONG

I shot an arrow into the air,

It fell to earth I knew not where,

For so swiftly it flew, the sight,

Could not follow it in its flight.

I breathed a song into the air,

It fell to earth I knew not where,

For who has sight so keen and strong,

That it can follow the flight of a song.

Long, long afterward in an oak

I found the arrow until unbroke

And the song from beginning to end

I found it again on the lips [*] of a friend.

[*] Có sách chép là heart.

MŨI TÊN VÀ LỜI CA

Tôi bắn một mũi tên trong không gian,

Nó rớt xuống đất, tôi không biết ở đâu,

Vì nó bay nhanh quá đến nỗi mắt

Không thể theo dõi nó được trong khi nó bay

Tôi ngâm một lời ca trong không gian,

Nó rớt xuống đất tôi không biết ở đâu,

Vì mắt ai nhanh và tinh đến nỗI

Có thể theo dõi một lời ca trong khi nó bay.

Lâu lâu về sau, trên một cây sên.

Tôi tìm thấy mũi tên còn nguyên vẹn.

Và lời ca, đủ từ đầu đến cuốI

Tôi lại thấy nó ở trên môi một người bạn.

Trồng một cây bên vệ đường còn có thể giúp cho một kẻ đương bực tức hóa ra yêu đời, huống hồ là ngâm một lời ca trong một đêm tĩnh mịch.

Câu:

I breathed a song into the air trong bài thơ trên đã gợi cho tôi nhớ chuyện của một danh ca Pháp, cô Emma Calvé. Cô viết:

"Hồi đó tôi cô độc. Tôi đã đợi một bức thư suốt một tuần lễ, lòng lo lắng không xiết tả. Sau cùng bức thư tới, tàn nhẫn và cương quyết. Tôi thất vọng ghê gớm. Tôi chỉ muốn chết. Tựa lan can, tôi nhìn dòng nước sâu và tối. Thì một điệu ca văng vẳng tới tai tôi trong lúc tôi đau khổ, giọng ca của một người lái đò vừa chèo vừa hát".

Bỗng tôi có ý muốn hát một lần cuối cùng nữa trước khi chết. Tôi khoát vội một chiếc áo tơi rồi đi ra trong đêm tối. Một chiếc thuyền đợi ở dưới chân cầu thang cẩm thạch, và một phút sau tôi trôi theo dòng một con kinh lặng lờ. Tôi bắt đầu hát, say mê hát hết thảy những bài hay nhất mà tôi thuộc. Những điệu du dương cuộn cuộn từ miệng tôi chảy ra, buồn bã hoặc vui vẻ, tình tứ hoặc thảm thiết. Tôi đem hết tài năng, hết nỗi đau khổ, hết đời sống của tôi ra mà tung vào đêm tối tất cả nghệ thuật của tôi như là để vĩnh biệt loài người.

Mãi tới khi ngừng hát tôi mới để ý nhìn chung quanh thì thấy bốn bề chen chúc những thuyền đầy những người say sưa tán thưởng giọng hát của tôi.

Tôi mắc cỡ trốn vào khoang thuyền rồi về khách sạn vì tôi chỉ muốn được yên ổn một mình.

Sáng sớm hôm sau tôi nhận được một bó hoa với những hàng chữ này :

"Của Phaolo và Maria kính tặng cô. Chúng tôi đắm đuối yêu nhau và cô đã cho chúng tôi hưởng một đêm vui không khi nào chúng tôi quên được. Chúng tôi cầu nguyện Thượng Đế phù hộ cho cô, cô mà Ngài đã ban cho giọng ca nồng nhiệt đó".

Câu sau đã xúc động đến thâm tâm tôi. Tôi có thể cầu nguyện và cảm ơn Thượng Đế đã để cho tôi còn sống. Và mỗi năm, cứ tới đúng ngày ấy, bất kỳ là ở đâu, tôi cũng nhận được một tấm thiếp của Phaolo và Maria tỏ một cách tha thiết tấm lòng quý mến và cảm tạ tôi".

Chẳng riêng gì cặp Phaolo và Maria mang ơn cô Emma Calvé mà chính tôi chưa được nghe giọng tiên của cô cũng cảm ơn nữa. Ai mà chẳng có lần chán nản thấy rằng công việc của mình chẳng có chút kết quả gì cả. Nhất là khi đọc trên báo những tin tức các cường quốc hăm he nhau, tôi có cảm tưởng rằng cả nhân loại như một bầy kiến bò quanh miệng của một hỏa diệm sơn đang sùng sục trong lòng. Lửa có thể phun lên bất kỳ lúc nào mà bầy kiến vẫn gắng sức kiếm mồi, làm ổ, vẫn tổ chức, vẫn kiến thiết, để gây dựng một tương lai. Một tương lai? Chán thật!... Những lúc tinh thần tôi xuống như vậy thì tôi đọc lại câu chuyện của cô Emma Calvé, rồi đọc lại bài The arrow and the song của H.W. Longfellow, bài Xã hội bất hủ của Hồ Thích để tự an ủi, tìm chút tin tưởng. Phải tin tưởng. Phải tin tưởng rằng mỗi công việc ta làm dù không có kết quả gì, cũng không phải là công dã tràng, cũng ảnh hưởng gián tiếp tới kẻ khác trong thời gian và không gian, thì ta mới có thể yên lòng mà sống được.

Và nếu tin được như vậy thì ta sẽ thấy công việc nhỏ mọn gì cũng có một cái thú, và như một thi sĩ Anh vô danh, tác giả bài thơ dưới đây, ta sẽ hăng hái nắm lấy cơ hội, dù là cơ hội rất nhỏ nhặt, để làm việc giúp đời.

THE LITTLE THINGS

If any little word of mine

May make a life the brighter,

If any song of mine

May make a heart the brighter,

God help me speak the little word

And take my bit of singing

And drop it in some lonely vale

To set the echoes ringing.

If any little love of mine

May make a life the sweater

If any care of mine

May make a friend's the fleeter,

If any little lift may ease

The burden of another

God give me love, and care, and

strength

To help my toiling brother

NHỮNG VẬT NHỎ MỌN

Nếu lời ca nhỏ mọn của tôi

Giúp đời ai đó sáng tươi đôi phần,

Nếu tôi ca hát dăm vần

Mà lòng ai đó lâng lâng hết phiền

Thì tôi cầu khẩn Hoàng Thiên

Giúp cho tôi nói, ca lên vài lời,

Rồi đưa lời đó xa khơi

Vang trong cô lũng cho tôi giúp

người.

Nếu tình nhỏ mọn của tôi

Giúp cho ai đó thấy đời thêm xuân,

Nếu tôi niềm nở ân cần

Mà đời ai đó nhẹ phần bi ai,

Nếu tôi xắn áo ghé vai

Mà làm gánh nặng của ai nhẹ dần,

Xin trời cho dũng cùng nhân

Để tôi an ủi đỡ đần anh em.

Làm được một con người lương thiện, nuôi được gia đình, dạy dỗ con cái cho nên người, cũng đã là khá rồi. Nhưng như tôi đã nói, đó chỉ là cái bổn phận tối thiểu của chúng ta. Ngoài ra ta còn phải làm thêm những việc gì không vì tư lợi, mà vì cái lợi của người khác, và giá trị của ta cao hay thấp ở chỗ ta có làm nhiều việc như vậy hay không. Mà những việc đó ai cũng có thể làm được. Tôi đã trích một bài của Hồ Thích để bạn thấy rằng mỗi hành vi của ta đều có ảnh hưởng xa hay gần tới người khác; tôi lại diễn ra nhiều thí dụ để chứng thực rằng những việc rất tầm thường như trồng một cây, ca một bài cũng có ích lợi lớn đến nhiều người mà ta không hay.

Vậy thì ai cũng có cơ hội và đủ khả năng để giúp đời. Ta không có tài làm được một bài thơ hay thì ta an ủi một em nhỏ, ta không có tài phát minh một thuyết mới thì ta đem kinh nghiệm ra giúp những người trẻ tuổi và nếu ta không làm được việc gì khác thì ít nhất cũng có thể trồng một cây chuối, một cây me ở bên đường cho người khác hưởng bóng mát và ăn trái. Một ông anh tôi hồi nhỏ, có lần đang đi thăm ruộng, nổi cơn đau, ôm bụng vội vã về nhà, tới khỏi cổng xóm, thấy một cành chà gai nằm ở bên đường, cũng rán cúi xuống lượm lên gài nó vào trong bụi để cho người đi sau trong đêm tối khỏi giẫm phải. Một cụ già thấy vậy khen là người tốt. Trong đời sống hằng ngày luôn luôn có những việc nhỏ như vậy cho ta làm; và xã hội nào có nhiều người như vậy là xã hội đó văn minh. Ăn mặc lố lăng, la cà những trà thất và quán cà phê, lớn tiếng chửi đời là vô nghĩa lý, là đáng buồn mữa, hoặc khoanh tay than rằng nhân loại sắp đến lúc tiêu diệt, không có gì đáng làm, chỉ là tỏ ra một thái độ trốn tránh trách nhiệm. Bọn người đó, bắt họ cầm cuốc để khẩn hoang hoặc cầm súng để dẹp giặc thì chỉ trong sáu tháng, sẽ hiểu ngay ý nghĩa của cuộc đời.

___

[1] Trong này gọi là cây công chúa. [2] Theo Will Durant trong cuốn the Story of Philosophy.

Chương V

NGHỈ NGƠI VÀ TIÊU

TIỀN

A) NGHỈ NGƠI.

1. Nghỉ ngơi cũng là một cách làm việc.

2. Những cách nghỉ ngơi.

3. Tinh thần hưởng nhàn của người Trung Hoa và điệu Hát nói của ta.

4. Nhàn là một vấn đề nội tâm.

5. Những lúc vui của Kim Thánh Thán.

B) TIÊU TIỀN.

1. Quan niệm của Tư Mã Thiên.

2. Quan niệm của Renan, Rockefeller con, Schliemann, Byron, Trương Tử Phòng.

3. Kinh nghiệm của Stefan Zweig.

4. Chân giá trị của đồng tiền.

Làm việc thì phải nghỉ; kiếm được tiền thì phải tiêu. Trong chương này tôi trình bày ít quan niệm của tôi về hai vấn đề đó: nghỉ ngơi và tiêu tiền.

Trong cuốn L'importance de vivre Lâm Ngữ Đường chê người Mỹ không biết nghệ thuật sống. Ông bảo:

"Ba tật lớn của người Mỹ là tính làm việc có hiệu năng, tính đúng giờ và tính muốn thành công. Những tính đó làm cho họ rất khổ sở và rất quạu quọ. Nó ăn cắp của họ cái quyền không thể nhượng được là quyền thơ thẩn và làm cho họ mất những buổi chiều nhàn rỗi tuyệt thú."

Nhưng ít hàng sau ông lại nhận rằng những tính xấu đó không phải là không có lợi cho người khác, chẳng hạn cho chính ông:

"Tôi đồng ý rằng nhờ tính làm việc có hiệu năng mà chúng ta có được những vật chế tạo rất kỹ lưỡng, khéo léo. Bao giờ tôi cũng tin những cái vòi nước chế tạo ở Mỹ hơn là những cái vòi chế tạo ở Trung Hoa vì những vòi nước Mỹ không dỉ nước. Từ hồi xưa đã có người khuyên rằng hết thảy chúng ta phải là người có ích, làm việc đắc lực, thành những công chức và có quyền lực, nhưng từ hồi xưa cũng đã có người trả lời rằng ở đời không khi nào thiếu những kẻ ngu dại muốn được thành người có ích, bận việc và có quyền lực, và dù làm cách này hay cách khác thì việc đời cũng làm xong. Chỉ có một điều cần hỏi: là kẻ thơ thẩn với kẻ cặm cụi, thì kẻ nào khôn hơn. Chúng ta trách cách làm việc có hiệu năng không phải ở chỗ tính đó giúp ta làm nên việc, mà ở chỗ nó ăn cắp thì giờ của ta, không cho ta được rảnh rang để hưởng đời, làm cho thần kinh của ta căng thẳng vì chỉ đau đáu muốn làm cho được những vật hoàn toàn."

Ai đọc tác phẩm đó của ông - tôi muốn nói cuốn L'importance de vivre - cũng nhận rằng trong non 350 trang ông gom lại nhiều bài tiểu luận hóm hỉnh, sâu sắc, giọng nhiều chỗ nửa đùa nửa thật. Muốn đả đảo một cái tệ, ông phải nói quá một chút, đưa ra một cực đoan, nên ta không thể theo đúng lời của ông được. Làm việc mà không muốn cho đắc lực, không đúng giờ, không cần sự thành công thì tôi e rằng sẽ bị đào thải rồi bị cơ cực chớ có đâu được an nhàn mà hưởng thú? Nhưng nếu sống cái đời đa số các nhà kinh doanh Âu Mỹ, nhất là Mỹ, suốt năm chỉ đau đáu lo thành công, lúc nào cũng tìm cách tăng năng suất, công việc gì cũng dự tính hàng tháng trước, không hề trễ một giờ, phí một phút, không có thì giờ để xả hơi nữa thì dù có thành công cũng chết sớm vì bệnh đau gan, đau tim, đau bao tử, đau thận và các bệnh thần kinh. Thái độ luộm thuộm "xính-xái" được thế nào hay thế nấy, ở thời này tất nhiên không hợp mà thái độ của người Mỹ "đặt hành động lên trên con người", coi hành động trọng hơn con người, cũng không phải là khôn.

Phải biết dung hòa, khi làm việc thì phải làm cho đắc lực, phải phác họa chương trình, dự tính thời giờ, và rán theo chương trình, được đến đâu hay đến đó; và ngoài giờ làm việc phải nghỉ ngơi, di dưỡng tính tình. Nghỉ ngơi cũng cần thiết như làm việc vì có nghỉ ngơi rồi mới làm việc được; cho nên tôi có thể nói rằng nghỉ ngơi là một cách làm việc.

Thực ra chỉ trong những lúc ngủ, ta mới được nghỉ ngơi hoàn toàn. Những lúc thức thì dù không làm việc gì óc ta cũng suy nghĩ. Một người thợ mộc ngừng tay bào để hút điếu thuốc, nhưng trong lúc nghỉ đó, óc vẫn hướng về công việc, tính trước bào xong miếng đó sẽ làm gì, lưỡi bào đã phải mài lại chưa, chỗ ván nào dày quá hoặc chưa nhẵn, còn phải bào thêm... Những người làm việc tinh thần cũng vậy: ngừng cây bút để đọc một mục báo, một trang sách thì tuy nói là nghỉ mà đâu có được nghỉ; nếu ra vườn nhổ cỏ hay cuốc vườn thì chân tay lại phải vận động. Vậy ngủ mới thực là nghỉ ngơi và giấc ngủ là quan trọng nhất. Những người thần kinh yếu cần ngủ nhiều hơn những người bình thường. Trung bình phải bảy, tám giờ một ngày mới đủ. Một giấc ngủ trưa rất ngắn, nửa giờ hay mười lăm phút cũng có lợi nhiều cho sức khỏe. Nếu không ngủ được thì duỗi tay duỗi chân, nằm trong chỗ tối, không cử động, rán đừng suy nghĩ tới cái gì , rồi thở đều đều, nhè nhẹ.

Một điều bạn nên nhớ nữa là đừng đợi tới lúc thật mệt rồi mới nghỉ; sắp thấy mệt thì nghỉ trong năm mười phút rồi lại tiếp tục làm, như vậy năng suất cao hơn là làm một hơi cho thật mệt rồi nghỉ lâu. Các nhà chuyên môn về cách tổ chức công việc đã thí nghiệm và khuyên ta như vậy. Các nhà kinh doanh, các chính khách phải làm việc nhiều cũng thường áp dụng cách đó: họ để bên cạnh chỗ làm việc một cái ghế dài, lâu lâu họ ngã lưng một chút.

Dale Carnegie trong cuốn Quẳng gánh lo đi và vui sống đã chứng thực rằng sự chán nản làm cho ta sinh ra mệt mỏi. Một bà cô của tôi không biết có bị bệnh đau tim hay không, có bác sĩ nói có, có bác sĩ lại bảo không, hễ hơi vận động một chút như quét nhà, làm bếp là kêu mệt; nhưng có hồi đánh tứ sắc suốt ngày, hết tháng này qua tháng khác mà không thấy mệt, sức khoẻ có phần lại dồi dào lên.

Vậy đã phải làm công việc nào thì dù không thích nó cũng rán kiếm cách làm cho nó vui; rán mà không được thì bỏ quách nó đi, bỏ không được thì thay đổi công việc, nghĩa là tạm ngưng nó lại trong một lúc để làm công việc khác. Thay đổi công việc không phải là nghỉ ngơi, nhưng đó là một cách làm cho ta vui, nhờ vui mà khỏe mạnh. Cho nên tôi chủ trương rằng ai cũng nên có một nghề thứ nhì để tiêu khiển.

Nhà giáo dạy học chán rồi có thể viết sách; nhà văn có thể dạy học thêm, có chút khiếu thì có thể học nhạc, và bất kỳ ai có một miếng đất nhỏ cũng có thể làm vườn, nuôi gà vịt.

Cái lợi sẽ rất lớn, trước hết, như tôi đã nói, đời sống của ta vui lên nhờ thay đổi công việc, ta lại có thể tiết kiệm được một số tiền dùng vào những tiêu khiển khác như coi hát, đánh bi da. Nhiều khi nghề thứ nhì còn giúp ta kiếm thêm được tiền và tôi biết nhiều người đã đổi nghề thứ nhì thành nghề chính; sau cùng, tập một nghề thứ nhì là luyện thêm những khả năng của ta.

Nhưng điều quan trọng nhất tôi muốn thưa với bạn là phải dung hòa hai thái độ của Mỹ và của Trung Hoa, nghĩa là làm việc thì đàng hoàng mà vẫn biết hưởng nhàn, có vậy đời mới còn lạc thú, ta mới vui vẻ sống để giúp người được. Alain, một triết gia hiện đại của Pháp, thầy học cũ của André Maurois, viết một câu mà tôi cho là rất thâm thúy: "Hạnh phúc là một bổn phận". Nó là bổn phận vì chúng ta có sung sướng thì mới khoan hồng với người, mới làm việc được, mới gây hạnh phúc được cho kẻ thân người sơ, mà cái mục đích của loài người là gì, nếu không phải là gây hạnh phúc cho gia đình, cho xã hội, cho những thế hệ tới sau?

Về phương diện hưởng nhàn thì người phương Tây phải học của người Trung Hoa. Tôi không được biết rõ văn chương Á Rập; mới được đọc cuốn Robaiyat của Omar Khayyam và cuốn Le Jardin des roses của Saâdi, tôi đoán rằng một dân tộc du mục, ngày đêm được ngắm những cảnh mênh mông của vũ trụ, những vòm trời đầy sao, những đồi cát trắng xóa, tất nhận thấy sự nhỏ bé của con người, sự phù du của đời người và tất có nhiều thi sĩ ca tụng cái lạc thú của sự nhàn; nhưng đời sống quá vất vả, nhất là đạo Hồi có tinh thần chiến đấu rất mạnh không cho họ hưởng được hết cái đạo nhàn như dân tộc Trung Hoa, một dân tộc đã sinh ra được những triết gia như Lão, Trang. Tôi có thể nói rằng thời xưa, nhà nho nào cũng chịu chút ảnh hưởng của Lão, Trang và nếu dân tộc Trung Hoa chỉ có Khổng, Mạnh mà không có thêm Lão, Trang thì không văn minh như vậy được và chắc cũng không khác dân tộc Mỹ là mấy.

Một nhà văn Trung Hoa ở thế kỷ XVIII, Thư Bạch Hương nói : "Thì giờ có ích vì nó không dùng vào việc gì. Sự nhàn cũng như một khoảng trống trong một căn phòng". Khoảng trống đó có dùng vào việc gì đâu, nhưng rất cần thiết: có nó thì nhà cửa mới thích ở, đời sống mới thoải mái, nghỉ ngơi mới được. Cho nên ai có dư tiền cũng mong có một căn nhà rộng rộng một chút, không bề bộn những đồ đạc. "Có những cái tưởng như vô ích mà rất có ích", lời đó đúng quá.

Một ông bạn tôi chê những bài Hát nói của ta không chứa một tư tưởng gì mới cả, hầu hết chỉ dùng một đề tài là phong hoa tuyết nguyệt. Đúng. Chính vì vậy mà tôi thích những bài đó. Một điệu hát chậm chạp, khoan thai, ung dung, nhàn nhã như điệu hát nói không để diễn những cái thú nhàn thì diễn cái gì bây giờ?

Muốn giảng cái đạo tế thế an dân, tu tề trị bình của Khổng Tử hoặc muốn tả những cảnh thương tâm trong xã hội, những cảnh hùng vĩ nơi biên ải thì thiếu gì thể thơ khác; cổ phong đấy, luật thi đấy, lục bát đấy, thơ mới đấy; phổ những cái đó vào điệu hát nói làm chi, hòa nó vào tiếng cây đàn đáy và giọng của các đào nương làm chi?

"Cũng phải xơi ngơi cũng phải chơi,

Làm người nào phải Phật lo đời?"

Dù bạn có muốn noi gương Phật mà lo đời thì một cách đắc lực để lo đời là khi làm việc xong phải hưởng cái thú nhàn. Bạn thí nghiệm mà xem. Sau một ngày lo tính mệt nhọc, bạn tắm rửa rồi nằm trên cái ghế dài, bảo trẻ vặn một đĩa hát nói lên nghe trong năm mười phút, có thấy tâm hồn khoan khoái hơn và sau đó, có thấy hăng hái làm việc hơn lên không? Đỡ phải uống những thuốc an thần như Equanil, Miltown của người Mỹ. Tôi nghe nói ở Mỹ, người ta dùng những thuốc đó như cơm bữa, mỗi ngày ba lần, mỗi lần một viên. Chỉ tại họ không có những Lão, Trang như người Trung Hoa, và không có điệu hát nói như chúng ta. Tôi cũng lây cái tật của Lâm Ngữ Đường rồi đấy. Muốn giới thiệu văn hóa của ta cho Âu Mỹ, tôi tưởng nên dịch những bài hát nói và thu thanh ít bài cho họ đọc và nghe. Tôi không hiểu tại sao nhạc sĩ Trần Văn Khê không để ý tới điệu đó trong đĩa hát La musique Vietnamienne.

Cả trăm bài cũng diễn một ý ư? Vâng. Nhưng cái đó có hề gì. Cũng như tiểu thuyết, như phim hát bóng vậy. Tiểu thuyết xã hội nào mà không như nhau? Tiểu thuyết tình nào mà không giống nhau? Phim chiến tranh, phim cao bồi thì cũng diễn bấy nhiêu trò: thả bom, chiếm đồn hoặc chạy ngựa rồi bắn đùng đùng. Mà người ta cũng vẫn sản xuất hoài những thứ đó. Xét ra thì những chủ đề chính trong nghệ thuật có nhiều gì đâu: tình với nhà, với nước, với xã hội, tình thờ Chúa, tình trai gái... gì nữa? Cho nên có truyện Kiều rồi lại có Hoa Tiên, có Nửa chừng xuân; có Dominique, lại có Manon Lescaut, Atala... Thế thì tại sao lại trách những bài hát nói chỉ là khai thác mỗi một đề tài là: nhàn?

Tôi còn muốn gom lại những văn thơ về nhàn từ xưa đến nay để lâu lâu mở ra đọc, gặp bài nào đọc bài đó. Hôm nay đọc Qui khứ lai từ của Đào Tiềm, hôm khác đọc Tương tiến tửu, Xuân nhật túy khởi ngôn chí của Lý Bạch, Tiền Xích Bích Phú của Tô Đông Pha. Ngay như Đỗ Phủ, thi sĩ suốt đời "đeo thánh giá trên vai", tôi cũng sẽ lựa vài bài, chẳng hạn bài Khúc giang, bài Giang thôn tức sự.

Tôi sẽ chép những bài Đời người thấm thoát, Uống rượu tiêu sầu, Ngán đời của Cao Bá Quát, Thoát vòng danh lợi, Cầm kỳ thi tửu của Nguyễn Công Trứ, b à i Thanh phong minh nguyệt của Ngô Thế Vinh, và mặc dầu có những bài đó rồi, tôi cũng không quên chép thêm bài dưới đây mà tôi cho có lẽ là bài thơ nhàn cuối cùng của một thi nhân còn được cái may là biết hưởng cái thú của một thời nhàn.

CHỮ NHÀN

Đem hàn mặc mài viên khối lỗi

Tìm yên hoa gỡ mối giang san,

Dù ái ưu cũng có khi nhàn,

Thời tiêu khiển trong cuộc rượu, cung đàn, âu cũng nhã.

Hãy gác cả vinh nhục, thị phi cùng cổ kim, nhân ngã,

Đem hạo nhiên mà hể hả với cầm tôn,

Trộm cái nhàn trong túi càn khôn

Dăm bảy vốc con con thôi cũng đủ.

Thử tung ra cho nó chảy cồn cồn như nước, bay thong thả như mây, đi lững thững như trăng, thổi thênh thênh như gió.

Rải rác khắp ngoài bát hoang trong lục vũ hãy còn thừa.

Cái nhàn đã lạ lùng chưa?

ƯU THIÊN BÙI KỶ

Nhàn, cũng như hạnh phúc, thuộc về nội tâm hơn là ngoại giới. Phải có tâm trạng nhàn rồi mới hưởng được cái nhàn. Cổ nhân nói: "Biết nhàn thì là nhàn rồi, chứ đợi cho được nhàn thì bao giờ nhàn." Biết nhàn thì ngày nào ta cũng có được dăm ba phút để nhàn: trong bữa cơm chuyện trò với vợ con, trước khi đi ngủ vuốt mớ tóc mây, rờ đôi má phính của trẻ thơ, ngay trong khi làm việc nữa, hút điếu thuốc nhìn qua cửa sổ mà Nhàn ngắm trời cao mây trắng bay trong vài phút, cũng là nhàn rồi; không cần phải đợi có dư được năm bảy ngàn đi Đà Lạt nghỉ nửa tháng, hoặc tham hơn nữa, đợi có được mươi triệu bạc, tậu được vài cái biệt thự cho thuê ở Sài Gòn, một cái nhà nghỉ mát ở Long Hải, một cái khác ở Blao, và vài mẫu vườn ở Lái Thiêu rồi lúc đó mới dưỡng lão để hưởng nhàn. Nếu có tâm trạng đó thì dầu được Trời cưng mà nguyện vọng được thỏa thì không thể hưởng nhàn được vì lại phải cặm cụi lo khai thác số vốn của mình để tậu thêm vài cái biệt thự ở Nice nữa.

Vậy muốn nhàn, trước hết phải biết tri túc. Lâm Ngữ Đường chê người phương Tây là những đứa con bạc bẽo của Thượng Đế vì họ đặt ra chuyện Thiên đường đã mất, để chê cõi Trần này là xấu xa. Ông bảo:

"Vườn thượng uyển của Thượng Đế đẹp đẽ đến thế kia à, mà cả cái vũ trụ hiện tại này xấu xa đến thế kia ư? Từ khi ông Adam và bà Eve mắc nguyên tội thì hoa không nở nữa ư? Thượng Đế đã nguyền rủa cây táo, không cho nó có trái nữa vì lẽ Adam đã mắc tội chăng? Hay là đã bắt hoa táo phải kém đẹp đi? Những con hoàng oanh, họa mi, sơn ca đã thôi hót rồi ư? Không còn tuyết trên núi nữa, không còn ánh trăng trên hồ nữa ư? Không còn những buổi chiều tà nữa, không còn cầu vồng, không còn màn sương trên đồng nữa, cũng không còn những thác nước, những dòng suối róc rách, những cây cao bóng mát nữa ư?"

Nếu ta không thấy Thiên Đường ngay trên trái đất này thì sẽ không thấy nó ở đâu cả. Ở trong Nam này không có đủ bốn mùa như ngoài Bắc, nhưng nếu ta không mãn nguyện vì hai mùa mưa và nắng ở đây, nếu đầu mùa mưa nhìn những tàn me mơn mởn mà ta không thấy thích, giữa mùa nắng nhìn ánh trăng, lồng lộng trên lòng rạch mà không thấy mê, thì có được bốn mùa hay tám mùa một năm ta cũng không thể vừa lòng được.

Có người bảo chỉ hạng giàu có mới có thể hưởng nhàn còn nghèo khổ thì làm sao mà hưởng nhàn được. Nếu nghèo quá, tới cái mức lo lắng suốt ngày không đủ cơm áo cho vợ con thì cũng khó mà hưởng nhàn được thật, khó hưởng vì hoàn cảnh khó gây được tâm trạng nhàn. Nhưng chính những người giàu có lại ít được hưởng nhàn nhất, vì họ lo làm giàu thêm, lo có quyền cao chức trọng thêm; rốt cuộc chỉ những người đủ ăn, vô cầu, biết tri túc là dễ hưởng nhàn hơn cả.

Cái nhàn thực ra là cái tiêu khiển rẻ tiền nhất. Đâu có mất tiền mua vé hạng nhất hạng nhì để được ngắm mây bay trên trời, nghe chim hót trên lá, nhìn hoa nở đầu tường? Tôi biết ở Sài gòn này khó kiếm được một miếng vườn lắm, nhưng bạn có thể kiếm một chậu cây nhỏ trồng một cây lựu kiểng đỏ. Thứ này bông nhiều, có trái, nhưng ăn không được, chỉ để trưng. Tôi thích loài lựu lắm: lá nó lăn tăn mà bóng, lấp lánh dưới ánh nắng và ánh trăng, lúc nó còn non thì đỏ tươi, trái nó rất nhã mà màu đỏ của hoa thì tuyệt đẹp. Nhìn nó nở ở đầu tường, nhìn bóng nó chiếu lên tường, thấy nhẹ nhàng tâm hồn. Mà có tốn kém gì đâu?

Bạn chê nó không thơm? Bạn lại mắc cái bệnh của cổ nhân nào đó hận rằng hải đường không hương và cá cháy nhiều xương rồi. Thì hãy cứ ngắm cái sắc của lựu đi, rồi muốn có thêm hương, ai cấm bạn trồng thêm một rò huệ.

Vậy, nếu có tinh thần tri túc thì ta sẽ thấy trên thế giới này vô số cái đẹp không tốn tiền cho ta hưởng. Bạn cho đời bạn buồn tẻ ư? Xin bạn nghe Lâm Ngữ Đường:

"Chắc chắn là không ai có thể bảo rằng đời sống trên cõi này tẻ nhạt, không có gì thay đổi. Thời tiết thay đổi như vậy, màu sắc của trời thay đổi như vậy, trái cây thì thơm tho ngọt ngào, mùa nào thức nấy, hoa thì thay nhau nở quanh năm, như thế mà còn có người không được thoả mãn thì người đó nên tự tử đi, còn hơn là đeo đuổi một cảnh Thiên Đường không thể được (...)

Bạn thử nghĩ xem bạn có lý hay họ Lâm có lý?

Tôi còn muốn cho tiếng tri túc thêm một nghĩa mới này nữa, làm việc đến một mức nào thôi rồi nghỉ. Như tôi đã nói trong một chương trên, được cha mẹ nuôi nấng dạy dỗ, được hưởng cái ơn của tiền nhân và người đồng thời thì ta lại phải làm một việc gì cho gia đình, cho xã hội, để cải thiện đời sống hiện tại và sửa soạn một tương lai tốt đẹp hơn cho thế hệ mai sau. Nhưng chúng ta cũng nên nhớ rằng con người và xã hội chỉ có cải thiện từ từ mà việc cải thiện đó là nhiệm vụ chung của mọi người, đừng khư khư ôm lấy vào một mình ta. Ta làm việc ba mươi năm, sức suy thì có quyền được làm bớt đi, hoặc nghỉ hẳn. Ta làm việc mười, mười hai giờ một ngày thì cũng có quyền để riêng ra một giờ tiêu khiển. Có những việc lâu dài không thể làm một đời người mà xong được. Mình làm một chút rồi người khác tiếp một chút. Sao lại cứ muốn làm lấy một mình?

Nếu hiểu tri túc với nghĩa như vậy nữa thì tri túc là đạt quan, và tôi có thể tóm tắt rằng chỉ những đạt nhân mới biết hưởng nhàn, mới biết hưởng hạnh phúc ở đời.

Kim Thánh Thán, một nhà phê bình Trung Hoa ở thế kỷ XVII viết một đoạn văn kể ba mươi ba lúc vui của mình. Lâm Ngữ Đường đã trích dẫn trong cuốn L'importance de vivre . Dịch cả ra thì dài quá. Tôi tóm tắt những cái vui mà chúng ta có thể hưởng được:

- Ngày hè đương nóng như nung, bỗng đổ cơn mưa lớn.

- Bạn thân mười năm chưa gặp, chiều tối bỗng tới gõ cửa, mừng rỡ đón vào và sai người nhà đi mua rượu đủ uống được ba ngày.

- Có tiếng chuột gậm nhấm sách vở gì ở đầu giường, bỗng có mèo con vào.

- Nghe trẻ đọc bài một cách trôi chảy.

- Lục rương thấy những giấy nợ đã lâu đời của người khác; có người đã chết, có kẻ còn sống. Đốt những giấy nào mà biết người viết giấy không sao trả nổi.

- Trời hè, nhìn một bọn người tát nước.

- Nghe tin kẻ bạo tàn nhất trong tỉnh mới chết.

- Mưa suốt một tháng: buổi sáng dậy nghe tiếng chim hót và nhìn ra ngoài thì trời đã rực rỡ.

- Cất được một căn nhà nhờ ngẫu nhiên được một số tiền.

- Chiều hè, bổ một quả dưa xanh để ăn.

- Tình cờ tìm được trong rương một bức thư cũ của một người bạn thân.

- Một người hiếu học mà nghèo, muốn mượn tiền mà ngại ngùng chưa dám nói. Đoán được ý, hỏi nhỏ, giúp một món.

- Đi xa đã lâu trở về cố hương.

- Một đồ sứ cổ và quý, bể mà không có cách nào gắn lại, gọi người ở lại bảo đem làm gì thì làm, miễn khuất mắt là được.

- Lầm lỡ một điều trong ban đêm, sáng dậy kể với người khác để tỏ nỗi ân hận.

- Mở cửa sổ cho một con ong bay ra.

- Nhìn một đám đốt đồng.

- Trả hết nợ.

- Đọc truyện Lão râu quăn [1]

Chúng ta cũng nên noi gương Kim Thánh Thán ghi lại những phút vui của mình. Đó là một cách tự xét khá thú vị.

Tất nhiên, ông ngẫu hứng mà viết đoạn đó với một giọng hóm hỉnh để chơi, chứ không có ý kể hết những lúc vui của mình. Một tâm hồn như ông tất còn hưởng được vô số cái vui khác, chẳng hạn cái vui được thơ thẩn bên đường, được ngồi một mình trong một chỗ rất tịch mịch.

Buổi chiều tà, dắt một đứa nhỏ tám chín tuổi dạo gót bên bờ sông, mình thì hút thuốc nó thì ngậm kẹo, mình thì ngắm mây nó thì nhìn người, nó hỏi gì mình chỉ mỉm cười mà ừ hử, phút đó cũng thú đấy chứ? Không có trẻ thì có một ông bạn thân, chậm chạp bước cùng hàng, tay chắp sau lưng, mỗi người nghĩ bông lông một phía, nói với nhau rất ít, thỉnh thoảng chỉ gật đầu tỏ rằng ý nghĩ bông lông đã gặp nhau, cũng thú đấy chứ?

Xe hơi chạy vào một khu rừng sâu rồi ngừng. Xuống xe đi một mình vào một chỗ tịch mịch đến nỗi nghe được tiếng động của những con vật nhỏ ở mặt đất, tưởng như bắt được hơi thở của cây cỏ, cũng là một lúc tuyệt thú; không được vậy thì thỉnh thoảng gặp được một chiều chủ nhật, cả nhà đi khỏi, khóa cửa trước cửa sau, nằm hút thuốc nghe cái tĩnh mịch ở trong lòng cũng là thú. Rồi đúng cái lúc chán sự tĩnh mịch ta ra mở cửa thì trẻ ở trên xe cũng vừa bước xuống, chạy vào: "Thưa ba, con đã về", cũng thú đấy chứ?

Những lúc đó mới thật là nhàn! Tôi yêu bài Le bois amical của Paul Valéry và bài Độc tọa Kính Đình san của Lý Bạch có lẽ vì nó gợi cho tôi được những phút vui mới kể chăng?

Nous avons pensé des choses pures

Côte à côte, le long de chemins

Nous nous sommes tenus par les mains

Sans dire... parmi les fleurs obscures;

. . . . .

Chúng điểu cao phi tận,

Cô vân độc khứ nhàn.

Tương khan lưỡng bất yếm,

Chỉ hữu Kính Đình san

Tôi đã xét xong vấn đề nghỉ ngơi, bây giờ xét đến vấn đề tiêu tiền.

Một văn hào Pháp, Renan, nói một câu bất hủ:

"Những kẻ tự nhận lấy cái việc làm giàu thay cho chúng ta, chúng ta mang ơn họ nhiều mà không biết đấy".

Tôi chưa thấy ai khinh miệt bọn phú gia một cách thanh nhã bằng ông.

Nhưng một văn hào khác, Tư Mã Thiên, lại có một thái độ trái hẳn, và tôi cũng chưa hề thấy lời ca tụng sự làm giàu nào nồng nhiệt, văn hoa như lời này:

"Kho vựa đầy rồi mới biết lễ tiết, y thực đủ rồi mới biết vinh nhục. Giàu có thì lễ mới sinh, nghèo khó thì lễ phải bỏ. Cho nên người quân tử mà giàu thì thích thi hành đức mình, kẻ tiểu nhân mà giàu thì làm theo ý mình. Vực có sâu thì cá mới sinh sản, núi có cao thì loài thú mới tới, người ta giàu có thì mới thêm nhân nghĩa... Tới bực vương có nghìn cỗ xe, bực hầu có vạn nhà, bực quân có trăm nhà, còn lo không đủ, huống hồ bọn thất phu dân thường ư?"

Một nhà nho chân chính và có khí tiết mà lại viết sách khuyên người ta cứ lo làm giàu, làm giàu hoài đi, đừng bao giờ nghĩ là đủ cả, thì thực cũng lạ đời.

Nhưng nếu biết tiểu sử của ông thì ta hiểu được thái độ đó. Ông sinh vào đời Hán, cách đây non hai ngàn hai trăm năm (145 - 87 tr. CN) là con một sử quan, Tư Mã Đàm. Hồi nhỏ đã thông cổ văn, muốn nối chí cha lập nên sự nghiệp, hai mươi tuổi đi chu du khắp nước, khảo sát về địa lý, phong tục từng miền, gặp di tích nào cũng ngừng lại nghiên cứu, phàm những cảnh kỳ quan cùng quê hương các vĩ nhân, ông đều để gót tới.

Sau ông làm chức lang trung, phụng mệnh đi dẹp Ba Thục. Khi cha mất, ông thay cha giữ chức thái sử và bắt đầu soạn bộ Sử ký.

Hồi ấy, Lý Lăng, một vị anh hùng đi dẹp rợ phương Bắc, bị vây mà không được quân tiếp viện. Quân địch đông hơn thập bội. Lý can đảm chống cự không nổi, phải tạm thời đầu hàng để bảo đảm sinh mệnh mà đợi cơ hội rửa nhục. Nhưng ở triều đình có kẻ gièm pha, vu cho Lý phản quốc; vua Hán nghe, giết cả ba họ của Lý.

Tư Mã Thiên biết Lý là tôi trung, cả gan bênh vực ở giữa trào. Vua bất bình, bắt ông chịu tội hoạn, một trong những tội nhục nhã nhất hồi xưa. Theo luật lệ, ông có thể bỏ tiền ra chuộc tội, nhưng ông vốn nghèo mà bạn bè không ai có lòng nghĩa hiệp dám ra mặt giúp, sợ vua ghét lây.

Nhục quá ông đã định quyên sinh nhưng nghĩ lại, chết như vậy cũng không hết nhục mà phải bỏ dở sự nghiệp ông đeo đuổi từ hồi trẻ, sự nghiệp mà thân phụ ông lúc gần tắt hơi, dặn ông phải nối chí mình biên chép lại, nên ông đành nuốt hận, dùng những ngày sống thừa để hoàn thành bộ Sử ký , một bộ sử không tiền khoáng hậu trong văn học sử Trung Hoa, vừa có tính cách nghệ thuật, triết lý lại vừa có tính cách khảo cổ với một tinh thần khách quan rất cao và nhiều sáng kiến đặc biệt, một bộ sử làm vẻ vang cho dân tộc Trung Hoa, đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và được coi như công trình lớn lao của nhân loại.

Trong bộ đó, ông chẳng những chép hành vi của các vua chúa mà ông phê bình một cách công tâm và hàm súc, lại ghi cả văn hóa như lễ, nhạc, triết học, văn học...; đặc biệt nhất là chép cả đời các nhà kinh doanh, các con buôn đã làm giàu cho quốc gia trong thiên Hóa thực truyện. Câu văn tôi đã dẫn của ông ở trên, chính là phần cuối bài tựa thiên đó.

Chủ trương của ông đúng. Từ Quản Tử tới Khổng Tử, Mạnh Tử, đều bảo rằng có hằng sản rồi mới có hằng tâm, có phú quý rồi mới sinh lễ nghĩa. Có tiền mới được yên ổn, có đủ phương tiện để học hành, trau giồi tài đức, nhất là ở vào cái thời này mà sự học tốn kém ghê gớm.

Tôi đã qua cái cảnh, buổi sáng rét căm căm, bấc thổi lồng lộng, bận có ba cái áo mỏng, mua một củ khoai lang một trinh hoặc một khúc khoai mì một xu rồi đi chân đất dưới mưa phùn để tới trường cách nhà trên hai cây số, ngồi học ba bốn giờ rồi lại đi bộ về nhà. Có lúc đói quá, lạnh quá, không nghe được lời giảng của thầy nữa. Giá hồi đó tôi có thêm được một xu mỗi ngày để ăn và đôi ba tháng có thêm được vài hào để mua sách thì chắc sự học của tôi đã tấn tới hơn.

Lớn lên tôi lại thấy nhiều lúc muốn làm việc có ích mà đành bó tay chỉ vì thiếu cái "sinh tố T" như thanh niên ngày nay thường nói.

Đáng thương tâm nhất là vài người tôi quen, vốn có chí khí, có hùng tâm, cũng chỉ vì thiếu thứ sinh tố đó mà đánh mất sự tự do của mình, cái đáng quý nhất ở đời đó.

Công dụng của đồng tiền thực là vô biên, cho nên tôi phục Tư Mã Thiên đã dám bảo các bực vua chúa của cải mênh mông mà còn lo không đủ, huống hồ là người dân thường như mình. Và tôi khuyên bạn dù gặp hoàn cảnh khó khăn đến đâu cũng rán tiết kiệm mỗi tháng một ít tiền để gây một số vốn, nhiều thì một vài ngàn đồng, ít thì một vài trăm, một vài chục cũng được, miễn là tháng nào cũng có dư, để cho thành một thói quen. Gây số vốn đó, tức là gây cái vốn tài đức, nuôi dưỡng cái tự do cho bạn đấy.

Nhưng lời của Renan cũng có lý. Tôi tự mâu thuẫn chăng? Không. Khi ta đã có đủ tiền để bảo đảm đời sống vật chất và tinh thần, bảo đảm sự tự do của ta rồi, tôi nhắc lại, chúng ta nên tri túc, thì sự kiếm thêm tiền nữa không đáng quý bằng sự lập sự nghiệp. Và Renan đã chú trọng tới sự lập nên sự nghiệp, để sự làm giàu cho người khác, những người tài kém ông.

Từ thượng cổ tới nay, chưa có một thường dân nào để lại một gia tài "kinh khủng" cho con bằng ông già John D. Rockefeller, giám đốc công ty dầu lửa Standard Oil. Đúng là một gia tài kinh khủng vì chính Rockefeller còn phải thú rằng gia tài lớn quá, đè bẹp ông xuống, làm cho ông mất cả sinh lực, không hưởng thú ở đời được nữa, lúc nào cũng bị tụi bòn tiền bợ đỡ đê tiện, và bị cái ý này ám ảnh: "Làm sao dùng cái gia tài vĩ đại đó một cách có ích cho nhân loại được?"

Nhờ một người bạn tốt khuyên, ông tìm được lối thoát: tặng hằng năm, hằng ngàn triệu Mỹ Kim cho các công trình văn hóa và khoa học, lập đại học đường Chicago, viện Rockefeller mà chi nhánh mọc cả ở Trung Hoa, phân phát tiền của cho các nhà bác học, các nghệ sĩ của 63 nước trên thế giới để họ nghiên cứu, sáng tác, lại bỏ ra hàng trăm triệu quan để sửa sang lại những di tích của Pháp như nhà thờ Reims, điện Versailles, tặng Liên hiệp quốc cả chục triệu Mỹ kim để mua một miếng đất lập cơ sở tại Nữu Ước.

Ông phân phát tiền như vậy vì ông nghĩ:

"Tất cả những cái gì thực có giá trị ở trong đời không thể mua bằng tiền được. Người ta không thể mua sự hòa bình, lòng thiện chí, nếu mua được thì những vấn đề chúng ta phải giải quyết hóa ra giản dị quá. Tiền bạc chỉ có một công dụng là tạo nên một không khí, một khu đất để cho các giá trị đó có thể sinh sôi nảy nở thôi".

Nghĩa là ông cho rằng tiền phải dùng vào việc lập sự nghiệp. Ông không phải là một nhà bác học, một nghệ sĩ thì ông giúp phương tiện cho các nhà bác học và nghệ sĩ. Mà các nhà bác học và nghệ sĩ thì dùng tài của mình và tiền của ông để nghiên cứu, phát minh, sáng tác. Một người giàu có như ông mà hiểu rõ giá trị đồng tiền như vậy, thật đáng khen.

Schliemann, một nhà khảo cổ Đức ở thế kỷ trước, làm lụng vất vả mấy chục năm để làm giàu và khi giàu có rồi, đem dùng cả gia tài vào việc đào kiếm di tích thành Troie, viết lại được nhiều trang cổ sử cho nhân loại.

Hồi mà Schliemann mới có vài tuổi thì một thi sĩ Anh, Byron cũng phá sản để làm một việc nghĩa. Lúc đó dân tộc Hi Lạp, nổi dậy chống Thổ Nhĩ Kỳ để giành lại độc lập. Thổ đàn áp dữ dội. Hi phải cầu cứu tới các cường quốc trong Thần Thánh đồng minh, nhưng các đồng minh Thần Thánh đó gồm Phổ, Áo, Nga lại làm thinh. Hi Lạp lâm nguy. Chính Phủ Anh còn do dự. Byron, một thi sĩ trong một gia đình quý phái, giàu có ở Luân Đôn, thản nhiên bỏ tiền ra mua tàu chiến và khí giới, một mình mộ quân đi cứu Hi Lạp, ba tháng sau tử trận, mới 36 tuổi đầu, làm cho cả châu Âu bị kích thích, kẻ quyên tiền người giúp sức ùa nhau đi giải thoát Hi Lạp, rốt cuộc triều đình Anh mắc cỡ, cũng phải lên tiếng chỉ trích Áo, rồi cùng với Nga, Pháp đem thủy quân tấn công Thổ, cởi ách cho Hi.

Ở Trung Hoa, đời Tần, có Trương Tử Phòng, cũng "phá sản bất vị gia". Tổ tiên Trương năm đời làm tướng nước Hàn. Khi Tần phá Hàn, Trương đem nghìn vàng cầu một tráng sĩ đất Thượng Hải, rồi nhân lúc vua Tần công du, đi qua bãi Bác Lăng Sa, tráng sĩ đó vùi mình trong cát, đợi xe Tần Thủy Hoàng tới, cầm chùy đập, không may đập lầm xe khác, Thủy Hoàng thoát nạn, và Trương Tử Phòng phải trốn ở Hạ Bì. Đời sau Lý Bạch qua Hạ Bì nhớ lại truyện đó cảm hứng làm một bài thơ, bài Kinh Hạ Bì Dĩ Kiều hoài Trương Tử Phòng mà hai câu kết buồn mênh mông.

Thán tức thử nhân khứ,

Tiêu điều Tử, Tứ không

Nghĩa là: Tử Phòng mất rồi thì châu Từ, sông Từ, chỗ quê hương của Trương Tử Phòng không còn ai nữa.

Mã Viện hồi trẻ làm nghề chăn nuôi, chỉ mấy năm là giàu lớn. Rồi một hôm ông nghĩ: kẻ trượng phu mà chỉ tính chuyện làm giàu thì tầm thường quá, bèn phân phát cả gia sản cho người chung quanh rồi đi tìm một anh quân để phụng sự, sau cùng gặp Hán Võ Đế, lập nên những chiến công oanh liệt cho nhà Hán.

Mấy vị danh nhân đó và vô số danh nhân khác đều cho giàu có không đáng quý bằng sự nghiệp; họ sai khiến đồng tiền chứ không để đồng tiền sai khiến.

Một danh nhân khác, văn hào Stefan Zweig lại cho tiền chỉ như một vị khách tới chơi nhà. Kinh nghiệm của ông đáng cho ta suy ngẫm, nhất là trong cái thời này mà giá trị tờ giấy bạc có thể thay đổi bất ngờ.

Trong bài La vraie place de l'argent (tạp chí Sélection du Reader's Digest số Juillet 1956) ông kể chuyện năm 1923 ông gửi cho một nhà xuất bản ở Leipzig bản thảo một tác phẩm mà ông đã viết mất một năm và xin nhà xuất bản trả trước tác quyền của ông tính theo 10.000 cuốn. Chi phiếu gửi tới, bốn ngày sau ông mới đi lĩnh. Trong khoảng bốn ngày đó, đồng tiền Đức hạ giá đến nỗi số tiền ông nhận được giá trị không bằng những con tem ông đã mua để gửi bản thảo. Thế là mồ hôi nước mắt trong một năm ròng tan ra hơi khói hết.

Năm đó một quả trứng giá bốn tỉ Đức Kim, lớn hơn cả tổng số ngân sách Đức những năm trước đại chiến thứ nhất.

Mới tuần trước có đủ tiền mua một căn nhà bốn tầng thì bây giờ số tiền đó chỉ đủ thay một viên gạch. Buổi sáng một tờ nhật báo giá ba vạn Đức Kim, thì buổi chiều giá năm vạn và sáng hôm sau vọt lên mười vạn. Chính phủ Đức cho phát hành những giấy bạc một triệu đồng. Tới những người ăn mày cũng có bạc triệu, rồi một tuần lễ sau có bạc tỉ và mua bán cái gì cũng phải tính từ bạc tỉ trở lên. Suốt ngày, toàn dân nước Đức chỉ đếm tiền, tính tiền. Trong lịch sử nhân loại chưa có lần nào mà đồng tiền phá giá ghê gớm như vậy. Sự phá giá đó bắt đầu từ 1919. Đức thua đồng minh, phải chịu nhiều khoản bồi thường vô lý quá nặng và chính phủ Đức phải dùng phương pháp cướp giật đó, mặc dù biết rằng sẽ có một sự xáo trộn dữ dội vô cùng trong dân chúng. [2]

Nhưng đây mới là chỗ lý thú của câu chuyện. Ai cũng tưởng dân Đức hồi đó điêu đứng lắm, không ngờ lại trái hẳn. Sau này nhớ lại, chính Stefan Zweig cũng phải ngạc nhiên mà nhận rằng đời sống của ông và của vô số người khác trong cuộc phá giá đó vẫn tiếp tục như thường. Tất nhiên nhiều nhà giàu hóa ra gần như điên, mà bọn người nghèo vất vả, nhưng cứ xét bề ngoài thì chẳng có gì thay đổi cả. Mọi người vẫn làm việc điều hòa: xe điện vẫn chật ních người, thư từ vẫn tới đúng ngày giờ, nông phu vẫn cày ruộng, nhà buôn vẫn mở cửa và trẻ em vẫn đi học. Thì ra nghị lực của con người mạnh thật.

Ông không nhớ đã làm cách nào mà kiếm đủ ăn trong thời đó, nhưng ông và vô số người khác mặc dầu là gia tài khánh tận, bao nhiêu công lao tiết kiệm mất hết mà vẫn không phải nhịn bữa nào, hơn nữa, vẫn can đảm, vui sống. Lạ lùng là giá trị đồng tiền càng sụt thì hình như nhũng giá trị khác càng tăng như sự làm việc, tình yêu, nghệ thuật, thiên nhiên mà những giá trị này mới thực là quan trọng ở đời. Thanh niên đua nhau đi du lịch; các nghệ sĩ đua nhau sáng tác và người ta nghe nhạc nhiều hơn. Cơ hồ chỉ có thời đó, người ta mới biết say mê thưởng thức cái Đẹp.

Rồi ông kết luận:

"Tôi thấy được rằng sức mạnh đồng tiền không liên lạc khăng khít với đời sống trong tâm tư của ta, như hồi trước tôi tưởng.

Không phải là từ hồi đó tôi khinh đồng tiền đâu, nói vậy thì tôi sẽ không thành thực với tôi. Không khi nào tôi đánh giá thấp cái vui thích mà nó có thể tặng ta. Tôi tiếp đón nó như một ông khách đáng được hậu đãi và nó ở nhà tôi cũng như một ông khách, có thế thôi.

Tôi không tự cho tôi là chủ của nó nữa, mà tôi cũng không cho nó cái quyền xâm chiếm đời của tôi. Tôi đã rút được bài học trường cửu này trong lần kinh nghiệm độc nhất đó: của cải không làm cho ta thực an toàn, chính tài đức, khả năng sáng tác của ta mới làm cho ta thực an toàn".

Thì cũng gần đúng với hai câu:

Thiên sinh ngã tài tất hữu dụng

Thiên kim tán tận hoàn phục lai của Lý Bạch trong bài Tương tiến tửu; và với câu:

Người làm nên của, của chẳng làm nên người.

của ta.

Vậy thì chưa có tiền, ta nên cần kiệm để gây một số vốn giúp ta trau giồi thêm tài đức, giữ được sự tự do, khỏi phải lệ thuộc ai, khi đã có dư rồi thì nên nhớ rằng làm giàu chưa đáng gọi là lập sự nghiệp; phải biết dùng tiền vào một công việc hữu ích cho nhân quần mới có hy vọng tạo nổi sự nghiệp; lại nên nhớ thêm rằng chỉ nên tiếp đón của cải như một ông khách thôi, tới thì cũng mừng mà có đi lúc nào thì cũng đừng tiếc, còn hai bàn tay, một khối óc thì ông khách đó có đi rồi cùng sẽ trở về; và lúc nào có cao hứng đốt một chiếc pháo bông chơi thì cũng đừng so đo, miễn là đừng mỗi ngày mỗi đốt và đừng mượn tiền thiên hạ để đốt.

Đọc lịch sử nhân loại, thấy biết bao nhiêu triều đại thịnh rồi suy, biết bao dân tộc cường rồi nhược, non chục nền văn minh sáng rồi tắt; rồi đêm thanh, nằm trên bờ biển gối đầu trên cánh tay nhìn hằng tỉ ngôi sao lấp lánh trên không trung, có ngôi lớn gấp triệu trái đất, cách xa ta hằng triệu năm ánh sáng; tưởng tượng cái mênh mông của vũ trụ rồi đem cái thân của mình ra so sánh, ta sẽ thấy đời người trong thời gian vô cùng có nghĩa lý gì đâu, và cái thân ta trong không gian vô cùng cũng chẳng có nghĩa lý gì cả; huống hồ là mớ giấy bạc in hình con voi, con cá, cái tháp, cái đĩnh. Đúng như Stefan Zweig đã nói, còn nhiều cái khác mới đáng gọi là có chân giá trị ở đời.

Trở lên trên là ít quan niệm về giá trị đồng tiền mà tôi gom góp được của một số danh nhân kim cổ. Tôi chép lại để bạn suy nghĩ mà cũng là để tự răn tôi nữa. Mới chín, mười năm trước; một buổi sáng thức dậy, đọc báo thấy đăng tin giá đồng bạc từ 17 quan thụt xuống còn 10 quan tôi đã chua xót ngâm rằng:

Bừng con mắt dậy, năm đồng còn ba.

___

[1] Một truyện ngắn của Đỗ Quang Định đời Đường, hơi có tính cách triết lý và kiếm hiệp (chữ Hán là: Cầu nhiễm khách), chép trong bộ Thái Bình Quảng Ký, được nhiều nhà phê bình cho là một trong những truyện hay nhất của Trung hoa. [2] Sau thế chiến vừa rồi, Trung hoa dân quốc cũng đã phá giá đồng bạc gần như vậy và các bà nội trợ của họ phải xách từng giỏ giấy bạc để đi chợ.

Chương VI

TU TÂM LUYỆN TRÍ

1. Hai thứ quý phái.