TỰA

Hồi mới ở trường ra, tôi ñược bổ vào làm sở Công chính Nam- Việt. Người ta ñưa tôi xuống Long Xuyên, giao cho công việc ño mực ñất và mực nước ở khắp miền Hậu Giang và Tiền Giang.

Vì những lẽ về kỹ thuật, chúng tôi phải ño vào ban ñêm. Bạn nào ở những tỉnh từ Châu ðốc tới Bạc Liêu trong mấy năm trước chiến tranh chắc ñược thấy cứ lâu lâu lại có một bạn 6-7 người, kẻ cầm ñèn pha, kẻ xách thước, hoặc máy, ñi nhắm theo các ñường cái và bờ kinh. Bọn ñó là chúng tôi. Chúng tôi làm việc từ 6 giờ chiều ñến 12 giờ khuya, hoặc từ 12 giờ khuya ñến 6 giờ sáng.

ðời sống khác thường ấy tất nhiên là không thú gì, trong khi thiên hạ yên giấc thì minh phải lặn lội; gặp những ñêm trăng thanh gió mát còn dễ chịu chứ vào mùa mưa thì cực khổ vô cùng, nhất là những khi phải len lỏi trong ñám lau sậy ở ñồng Tháp Mười, ñã nhiều muỗi lại nhiều ñỉa.

Tuy ñời sống của loài vạc ñó cúng có cái lợi là chúng tôi có nhiều thì giờ rảnh lắm. Mỗi ngày ñược 18 giờ tự do, biết dùng vào việc gì? ði chơi chùa nào cũng vào, chợ nào cũng ghé rồi chụp hình, nói chuyện phiếm viết nhật ký… mà vẫn không hết ngày. ðành phải ñọc sách.

Có hồi mưa gió liên tiếp 9-10 ngày, chúng tôi phải nằm co trong một chiếc ghe hầu cửa ñóng kín mít và ñậu ở trên những kinh Xa-Nô hoặc Phụng Hiệp, xa chợ, xa quận, xa bạn, xa nhà. Buồn ơi là buồn! Những lúc ñó, không có sách ñọc, chắc tôi loạn óc mất.

Nên gặp sách gì tôi cũng ñọc, ñọc bậy bạ., hỗn ñộn, vô phương pháp, vô mục ñích, ñọc từ những phóng sự của Maurice Dekobra, truyện trinh thám của Conan Doyle ñến những sách về Phật học, Thông thiên học, và Tiểu thuyết thứ bảy của nhà Tân Dân…

Hán tự hồi ấy tôi mới biết lem nhem ñược vài nghìn chữ mà cũng mua của một Huê kiều gần cầu tầu Cần Thơ một bộ Văn tâm ñiêu long! ðem về ghe, coi trọn một ngày chẳng hiểu chút gì, ñành phải bỏ. Hiểu làm sao nổi! Sách thì khó mà lại in sai be bét và không chú thích.

Thành thử trong 2 năm trời lênh ñênh trên sông rạch, ñọc hàng trăm cuốn sách mà thật là có ích lợi thì chỉ khi có mỗi ngày một bộ, tức bộ Nho giáo của Trần Trọng Kim mà một ngày mưa dầm, vào trú chân trong một quán tạp hoá ở Bạc Liêu, tôi tình cờ kiếm ñược trong một tủ kính ở góc tiệm, bên cạnh những hộp nhang và ñèn cầy.

Bây giờ nghĩ lại mà tiếc! Thì giờ nhiều mà không biết dùng, chịu ñọc sách mà không biết cách ñọc.

Nói cho ñúng, tôi cũng có mờ mờ một mục ñích ñấy, là trau giồi Việt ngữ, nhưng trau giồi ra làm sao và nên ñọc những sách nào thì xin thú thực là hồi ñó tôi không nghĩ ñến. Thậm chí, tôi không biết mua sách ở ñâu nữa. Tôi không nói ngoa ñâu, thưa bạn. Có lần nghe một người giới thiệu cuốn L’Art d’écrire của A. Albalat, tôi lại nhà sách Hậu Giang ở Cần Thơ hỏi mua, không có rồi thôi, chứ không biết hỏi những nhà sách lớn ở Sài Gòn hoặc ngay nhà xuất bản ở bên Pháp. Tới sách xuất bản trong nước tôi cũng không rõ có những loại gì mà sách xuất bản 20 năm trước có nhiều gì ñâu chứ!

Tình cảnh của tôi quả như một người muốn qua một khu rừng mà không biết phương hướng cứ bước càn, ñường ñi về phía Bắc lại quay xuống phương Nam rồi rẽ qua ðông, qua Tây…

ðọc sách như vậy không phải là hoàn toàn vô ích. Dù sao cũng còn hơn là miệt mài trên chiếu tứ sắc hoặc bê tha ở các quán rượu, và tuy chẳng biết chút gì cho rành mạch, nhưng cũng hiểu lõm bõm mỗi môn một ít ñủ ñể bàn phiếm trong các cuộc hội họp.

Nhưng giá hồi ấy, tôi biết phương hướng, tự vạch sẵn một ñường ñi tới ñích, thì ñã chẳng tốn thì giờ mà còn ích lợi gấp mấy. Làm sao trẻ lại ñược hai chục năm nhỉ?

Tôi khờ khạo như vậy, cũng là dễ hiểu. Ở trường ra, có ai chỉ cho tôi cách tự học ñâu?

Trước sau, tôi ñược học non 30 ông thầy vừa Việt vừa Pháp. Mà tôi nhớ chỉ có một vị khuyên tôi ñọc sách ñể luyện Pháp văn, tức cụ Dương Quảng Hàm. Cụ giới thiệu cho chúng tôi những tác phẩm của Charles Wagner như Pour les petits et les grands, Au pays de là-peu-près… và bảo chúng tôi tập lối hành văn của tác giả ñể viết luận.

Còn khi ra trường rồi, nên ñọc thêm những sách gì thì tuyệt nhiên tôi chưa thấy một giáo sư nào chỉ bảo cho học sinh.

Ngay ở trường Công chính, tức một trường chuyên môn mà cuối năm thứ ba, khi sắp thi ra, cũng không có ai nói với sinh viên ñại loại như vầy: “Các anh ñã theo hết chương trình rồi ñấy. Nhưng các anh nên nhớ kỹ lời này: những ñiều trường ñã dạy cho các anh mới chì là một phần mười (hoặc một phần trăm) những ñiều người ta ñã tìm tòi ñược về môn Công chính. Những sách các anh ñã học, khoảng 2-3 chục cuốn gì ñó, chỉ mới là một phần ngàn (hay một phần muôn) những sách ñã xuất bản về môn Công chính. Những máy các anh ñã tập nhắm ñều là những máy cũ rích và cả tới phương pháp tính bê tông cốt sắt mà các anh ñã học, cũng là cổ lỗ rồi. Vậy trong khi các anh làm việc, các anh phải học thêm, học thêm hoài ñể khỏi thành những nhà chuyên môn lạc hậu, ñể theo kịp những tiến bộ của kỹ thuật.

Muốn học thêm thì phải tuần tự. Các anh hãy bắt ñầu ñọc những cuốn này…, những tạp chí này…”.

Tại những ban khác ra sao tôi không biết, chứ ở ban Công chính thì tuyệt nhiên giáo sư không bao giờ khuyến khích, hướng dẫn học sinh trong sự tự học, có lẽ vì họ không hiểu rõ bổn phận của họ hoặc không thấy sự tự học là cần thiết. Thành thử học sinh ở trường ra, một là tưởng cái gì cũng biết rồi, vênh vênh tự ñắc không chịu học thêm, hai là muốn tự học thêm mà không biết cách nào, phải dò dẫm lấy, vừa tốn tiền, tốn sức, vừa ít kết quả rồi sinh ra chán nản. Trong cuốn Un homme fini tác giả là Giovanni Papini ñã tả một cách sâu sắc và hóm hỉnh một anh chàng hăng hái tự học mà không ñược người hướng dẫn, phải thí nghiệm hết cách này cách khác, thử môn này môn nọ, rốt cuộc chẳng kết quả gì cả.

Chung quanh ta, biết bao người ở trong tình cảnh ấy. Có người muốn học thêm chữ Hán, kiếm ñâu ñược cuốn “Tam thiên tự” hay “Ngũ thiên tự”, cặm cụi hàng tháng rồi chán nản, quay ra học về luật, về toán…, môn nào cũng chỉ ñược ít lâu, thấy khó quá, ñành bỏ dở. Sự thật, những môn ñó không khó ñến nỗi một người thông minh trung bình không học nổi ñâu. Họ không thành công vì không biết cách học và không tìm ñược sách, chưa có những thường thúc mà ñọc ngay phải những sách cao ñẳng. Họ cũng như tôi hồi trước, chưa thuộc hết bộ Tân Quốc văn mà ñã học Văn tâm ñiêu long, chưa có một khái niệm gì rõ ràng ñích xác về ñạo Phật mà ñọc ngay kinh Tam Tạng!

Tự học mà thiếu phương pháp như vậy thì 100 người có tới 95 người thất bại, chỉ ñược 4-5 người thành công, nhờ có nhiều nghị lực, chịu kiên nhẫn, lại thông minh, mau hiểu, mau nhớ, nhất là nhờ may mắn, gặp ngay ñược một môn hợp với khả năng của minh và những sách hợp với trình ñộ của mình. Nghĩ mà buồn: ngay sự học hành, tu luyện của ta cũng ñành phó cho may rủi!

Ở Pháp, giữa thế kỷ trước, Auguste Comte ñã viết sách hướng dẫn ñộc giả. Rồi tới ñầu thế kỷ này Henri Mazel soạn cuốn Ce qu’il faut lire dans sa vie, H. de Brandis cho xuất bản cuốn Comment choisir nos lectures. Gần ñây có những cuốn: L’Art de former une bibliothèque của Emile Henriot.

La Bioliothèque de l’Honnête homme của một nhóm học giả soạn dưới sự ñiều khiển của M. P. Wigny.

Que lire? Của M. J. Capart.

Organisation du travail intellectuel của P. Chavigny.

La Documentation en science économique của G. Dykmans.

Voulez-vous étudier seul? của Max Fauconnier.

Quels livres faut il avoir lus? của A. Souché.

Ngoài ra, còn có những cuốn dạy cách ñọc sách, như cuốn “L’Art de lire” của Emile Faguet, “Un art de lire” của A. Jans…

Tại nước mình, chưa có cuốn nào trong loại ấy.

Chúng tôi tự xét học còn ít lắm, nhưng nghĩ ai cũng có bổn phận ñem những học hỏi, kinh nghiệm của mình giúp người khác, nên soạn cuốn sách này ñể các bạn thanh niên mới ra trường ñỡ phải bỡ ngỡ trong những bước ñầu trên con ñường tự học.

Chúng tôi khảo cứu một số những sách ñã kể ở trên - những cuốn nào mà chúng tôi tìm ñược - rồi so sánh lời khuyên của tác giả với kinh nghiệm riêng của mình ñể tìm ra một phương pháp.

Không khi nào chúng tôi dám tin rằng phương pháp ấy hoàn hảo vì chẳng riêng gì cá nhân, ngay ñến cả nhân loại, hễ còn sống là còn tìm kiếm, thí nghiệm ñể cải thiện mọi công việc. Vậy chắc chắn cuốn sách này còn nhiều chỗ sơ sót. Sở dĩ chúng tôi dám trình nó với ñộc giả là còn mong những bực cao minh sẽ vì các bạn trẻ hiếu học mà vạch giùm những chỗ thiếu hoặc sai và chỉ bảo cho những kinh nghiệm riêng tư của chư vị. ðược vậy thì thực là vạn hạnh cho chúng tôi.

Long Xuyên ngày 3-1-1954