TRANG TỬ và NAM

HOA KINH

Giới thiê ̣u và chú di ̣ch:

Nguyễn Hiến Lê

Nhà xuất bản: Văn hoá -

Thông tin

Năm xuất bản: 1994

Số trang: 559

Giá bìa: 35 đ

Sửa lỗi: Vvn

Chuyển sang ebook:

Goldfish

Ngày hoàn thành:

27/06/2009

http://www.thuvien-

ebook.com

Lần đầu tiên Nam Hoa

kinh đươ ̣c di ̣ch tro ̣n bô ̣ ra

tiếng Viê ̣t và đươ ̣c phân tích kĩ

từng chương mô ̣t để giữ cho

Trang tử những cái gì của

Trang tử mà trả la ̣i cho người

trước và người sau những cái

gì của người trước và người sau; có vâ ̣y mới đánh giá đươ ̣c

sư ̣ cống hiến của Trang tử cho

tư tưởng Trung Hoa.

Những đoa ̣n nào tối nghĩa

thì đươ ̣c di ̣ch giả thâ ̣n tro ̣ng

ghi cả hai ba cách giải của

người trước và tuỳ chỗ, đưa ra

ý kiến của mình.

MỤC LỤC

Vài lời thưa trước

PHẦN NHẤT: TÁC GIẢ

VÀ TÁC PHẨM

CHƯƠNG I: Thời đa ̣i và đời sống

Thời đa ̣i

Đời sống

CHƯƠNG II: Tác phẩm

Xuất hiê ̣n từ thời nào?

Nô ̣i thiên

Ngoa ̣i và thiên và Ta ̣p thiên

CHƯƠNG III: Văn bô ̣ Trang

tử

Ưu điểm

Nhươ ̣c điểm

Mô ̣t số nhà chú giải

Cách đo ̣c Trang tử

CHƯƠNG IV: Ho ̣c thuyết của Trang

Uyên nguyên từ đâu?

Vũ tru ̣ luâ ̣n và căn bản luâ ̣n

Tri thức luâ ̣n

Chính tri ̣ luâ ̣n

Nhân sinh quan

KẾT

PHẦN NHÌ: NỘI THIÊN

Chúng tôi di ̣ch ra sao

CHƯƠNG I: Tiêu dao du

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG II: Tề vâ ̣t luâ ̣n

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG III: Dưỡng sinh chủ

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG IV: Nhân gian thế

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG V: Đức sung phù

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG VI: Đa ̣i tôn sư

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG VII: Ứng đế

vương

Nhâ ̣n đi ̣nh

PHẦN BA: NGOẠI THIÊN

CHƯƠNG VIII: Biền mẫu

CHƯƠNG IX: Mã đề

CHƯƠNG X: Khư khiếp

CHƯƠNG XI: Ta ̣i hư ̣u

Nhâ ̣n đi ̣nh về bốn chương

CHƯƠNG XII: Thiên đi ̣a

CHƯƠNG XIII: Thiên đa ̣o

CHƯƠNG XIV: Thiê ̣n vâ ̣n

Nhâ ̣n đi ̣nh về ba chương

CHƯƠNG XV: Khắc ý

CHƯƠNG XVI: Thiê ̣n tính

Nhâ ̣n đi ̣nh về hai chương

CHƯƠNG XVII: Thu thuỷ

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG XVIII: Chí la ̣c

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG XIX: Đa ̣t sinh

CHƯƠNG XX: Sơn mô ̣c

Nhâ ̣n đi ̣nh về hai chương

CHƯƠNG XXI: Điền Tử

Phương

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG XXII: Trí Bắc du

PHẦN TƯ: TẠP THIÊN

CHƯƠNG XXIII: Canh

Tang Sở

Nhâ ̣n đi ̣nh về hai chương

CHƯƠNG XXIV: Từ Vô

Quỉ

CHƯƠNG XXV: Tắc Dương

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG XXVI: Ngoa ̣i vâ ̣t

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG XXVII: Ngu ̣ ngôn

CHƯƠNG XXVIII: Nhươ ̣ng

vương

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG XXIX: Đa ̣o

Chích

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG XXX: Thuyết

kiếm

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG XXXI: Ngư phủ

Nhâ ̣n đi ̣nh

CHƯƠNG XXXII: Liê ̣t Ngư ̣

Khấu

Nhâ ̣n đi ̣nh về hai chương

CHƯƠNG XXXIII

Nhâ ̣n đi ̣nh

Phu ̣ lu ̣c: Những biến cố lớn

xảy ra trong đời Trang tử

Vài lời thưa trước

Trước ngày 30-04-1975, cu ̣

Nguyễn Hiến Lê đã có mô ̣t

trăm tác phẩm đươ ̣c xuất bản và mười tác phẩm khác chưa in:

Tôi tâ ̣p viết tiếng Viê ̣t, Đời

nghê ̣ sĩ, Con đường thiên lí,

Mô ̣t mùa hè vắng bóng chim,

Những quần đảo thần tiên,

Gogol, Tourguéniev, Tchékhov,

Li ̣ch sử văn minh Trung Quốc,

Trang tử. Mười tác phẩm đó

đươ ̣c cu ̣ đã giới thiê ̣u sơ lươ ̣c

trong Hồi kí (Phần VI: Từ ngày

giải phóng (1975-81), chương

XXXIII: La ̣i tiếp tu ̣c viết, mu ̣c

Sửa la ̣i bản thảo chưa in); riêng

cuốn Trang tử cu ̣ viết như sau:

Trang tử có đi ̣a vi ̣ rất lớn

trong li ̣ch sử tư tưởng Trung

Quốc, ngang với Ma ̣nh tử, hơn

Tuân tử, hơn cả Mă ̣c tử nữa.

Nhờ ông mô ̣t phần lớn mà tư

tưởng của Lão tử mới đươ ̣c phổ

biến ma ̣nh: chỉ giới trí thức

mới quí những cách ngôn trong

Đa ̣o Đức kinh, còn giới bình

dân thì ai cũng biết ít nhiều

những ngu ̣ ngôn của Trang tử.

Tên ông gắn liền với tên của

Lão tử và cả hai có công làm

cho dân tô ̣c Trung Hoa bớt thư ̣c tiễn, yêu thiên nhiên, tư ̣

do hơn, khoan dung hơn,

khoáng đa ̣t hơn thơ văn cũng

như hô ̣i hoa ̣ từ Lu ̣c triều trở đi,

nhất là dưới đời Tống đều

[1]

mang dấu vết của Trang .

Ở nước ta ông Nguyễn Duy

Cần đã giới thiê ̣u ho ̣c thuyết

của Trang, nhưng chỉ di ̣ch ít

chương trong Nô ̣i thiên, Nô ̣i

thiên và Ta ̣p thiên; la ̣i không

đă ̣t chân nguy ̣ của những thiên

đó, cho nên cho nên gán cho ông vài tư tưởng không thư ̣c

của ông. Ông nhằm mu ̣c đích

[2]

phổ thông hơn khảo cứu .

Người đầu tiên nêu ra vấn

đề chân nguy ̣ trong bô ̣ Trang tử

(cũng có tên là Nam Hoa

[3]

Kinh ) là Tô Đông Pha đời

Tống. Sau ông, số ho ̣c giả nghi

ngờ sư ̣ nguy ̣ tác trong Trang tử

càng ngày càng nhiều. Đa ̣i

khái ngày nay ai cũng nhâ ̣n

rằng Nô ̣i thiên là của Trang tử

(trừ mô ̣t số bài), còn Nô ̣i thiên và Ta ̣p thiên là của người đời

sau.

Tôi kiếm đươ ̣c năm bản

Trang tử, quan tro ̣ng nhất là

Trang tử toản tiên của Tiền

M u ̣c , Tân di ̣ch Trang tử đô ̣c

bản của Hoàng Cẩm Hoành

(1974) và Luvre complète de

Tchouang tseu của Liou Kia -

hway (1969); di ̣ch tất cả các

chương trong Nô ̣i thiên, Nô ̣i

thiên, Ta ̣p thiên, không bỏ mô ̣t

bài nào; cuối mỗi chương đưa

ra nhâ ̣n đi ̣nh của các ho ̣c giả gần đây, và mô ̣t số nhâ ̣n đi ̣nh

của tôi về chân, nguy ̣; nếu là

nguy ̣ tác thì người viết thuô ̣c về

phái nào: chẳng ha ̣n phái quá

khích của Lão giáo, phái ôn

hoà của Lão giáo, phái theo

Trang, phái theo Khổng, phái

theo Đa ̣o gia (tu tiên) hay Pháp

gia

Tôi chỉ dùng những chương

chắc chắn của Trang để phân

tích tư tưởng của Trang, rán

không gán cho Trang những tư

tưởng của người sau. Cuối cùng tôi chỉ cách nên đo ̣c

Trang ra sao.

Tác phẩm khá dày: trên 500

trang (riêng phần giới thiê ̣u

[4]

trên 300 trang) . Và có thể

coi là công trình đầy đủ nhất

về Trang tử từ trước tới nay,

tiếc là chưa in đươ ̣c (Hồi kí

Nguyễn Hiến Lê , Nxb Văn ho ̣c,

1993, trang 537-538).

Tuy bảo là di ̣ch tất cả các

chương trong Nô ̣i thiên, Nô ̣i

thiên, Ta ̣p thiên, không bỏ mô ̣t bài nào, điều này cũng đươ ̣c

nói đến trong lời giới thiê ̣u ngắn

ở đầu bô ̣ Trang tử ; nhưng vì

trong phần Ngoa ̣i thiên và Ta ̣p

thiên có nhiều bài chép trong bô ̣

Liê ̣t tử và Dương tử (cu ̣ go ̣i tắt

là Liê ̣t tử) mà cu ̣ đã chú di ̣ch và

cho xuất bản trước năm 1975,

nên các bài tương ứng trong bô ̣

Trang tử này, cu ̣ đã lươ ̣c bỏ,

không chép la ̣i, như: Đa ̣t sinh 3,

Đa ̣t sinh 9, Sơn mô ̣c 9, Trí Bắc

du 4, Từ Vô Quỉ 7, Ngu ̣ ngôn 7,

Nhươ ̣ng vương 6 Ngươ ̣c la ̣i, có bài cu ̣ không di ̣ch trong Liê ̣t tử

la ̣i đươ ̣c cu ̣ di ̣ch trong bô ̣ Trang

tử như truyê ̣n người say rươ ̣u té

xe trong bài Đa ̣t sinh 2, tro ̣n bài

Đa ̣t sinh 8... Như vâ ̣y, người

đo ̣c muốn đo ̣c đươ ̣c các bài

hoă ̣c các đoa ̣n bi ̣ lươ ̣c bỏ trong

bô ̣ này thì phải tìm trong bô ̣ kia

và ngươ ̣c la ̣i. Cũng có bài, như

bài Liê ̣t Ngư ̣ Khấu 1, cu ̣ đã di ̣ch

trong Liê ̣t tử nhưng ở đây cu ̣

di ̣ch la ̣i để sửa vài chữ.

Về viê ̣c di ̣ch la ̣i, tuy cu ̣

Nguyễn Hiến Lê không nói ra, nhưng tôi thấy có nhiều câu

trong bô ̣ Trang tử này không

giống với những câu tương ứng

đã đươ ̣c cu ̣ và cu ̣ Giản Chi di ̣ch

trong bô ̣ Đa ̣i cương triết ho ̣c

Trung Quốc (ĐCTHTQ) từ

[5]

năm 1962-63 . Ví du ̣ hai câu:

Sát sinh dã bất tử. Sinh sinh

giả bất sinh, trong ĐCTHTQ

di ̣ch là: Cái giết đươ ̣c cái sống

thì cái đó không chết. Cái sinh

ra đươ ̣c cái sinh ra thì cái đó

chính nó không từ đâu sinh ra (bản của Nxb Thanh Niên,

1994, Tâ ̣p 1, trang 181), trong

Trang tử (bài Đa ̣i Tôn sư 2)

di ̣ch là: Bâ ̣c chủ tể giết sinh

mê ̣nh thì không chết, bâ ̣c đó

sinh ra sinh mê ̣nh mà cũng la ̣i

không sinh (nghĩa là không có

cái gì sinh ra cả). Mô ̣t ví du ̣

khác, câu Chiêu ư minh minh,

hữu luân sinh ư vô hình, sách

trước di ̣ch là: Cái sáng láng

sinh ra từ cái mi ̣t mờ, cái có loa ̣i

(tức vâ ̣t hữu hình) sinh ra từ cái

vô hình (Sđd, Tâ ̣p 1, trang 183); sách sau di ̣ch là: Cái

sáng sủa phát sinh từ cái tối

tăm; cái hữu hình phát sinh từ

cái vô hình (Trí Bắc du 5).

Nhờ soa ̣n bô ̣ ĐCTHTQ mà

cu ̣ Nguyễn Hiến Lê đã nhân

cái đà đó tiến sâu thêm về

Trung triết mà viết đươ ̣c trên

mười cuốn nữa, trong đó có bô ̣

Trang tử này.

Trong Trang tử , phần Nô ̣i

thiên, Ngoa ̣i thiên và Ta ̣p thiên,

cu ̣ Nguyễn Hiến Lê không chép

nguyên tác chữ Hán lẫn phiên âm; và trong phần chú thích, cu ̣

cho biết: nếu thấy cần, sẽ chép

thêm nguyên văn phiên âm (chứ

không có chữ Hán vì công viê ̣c

ấn loát lúc này khó khăn và tốn

[6]

kém) . Do không có chữ

Hán, nên trong quá trình gõ, khi

gă ̣p những chỗ ngờ in sai, hoă ̣c

có sư ̣ khác biê ̣t với bản Nguyễn

Duy Cần, tôi phải tra cứu các

trang web chữ Hán để, nếu sai

thì ghi thêm vào chú thích, và

nếu thấy cần tôi chép thêm chữ Hán vào để chúng ta cùng tham

khảo.

Ngoài ra, tôi còn chép thêm

trong Phu ̣ lu ̣c: Những biến cố

lớn xảy ra trong đời Trang tử.

Trong thời gian chỉnh sửa và

bổ sung chữ Hán cho bản đánh

máy tác phẩm Trang Tử - Nam

Hoa Kinh (Phần Thươ ̣ng) của

Nguyễn Duy Cần (bản đánh

máy do ba ̣n Fatman1702 cung

cấp); và thư ̣c hiê ̣n ebook Trang

tử và Nam Hoa kinh của

Nguyễn Hiến Lê này, bác Vvn đã nhiê ̣t tình giải đáp giúp tôi

rất nhiều nghi vấn; mô ̣t phần

nhỏ những giải đáp đó, tôi có

ghi la ̣i trong chú thích. Ngoài

ra, bác Vvn còn giúp tôi sửa lỗi

ebook này nữa. Xin chân thành

cảm ơn bác Vvn.

Nhờ sửa lỗi, rồi sau đó bổ

sung phần chữ Hán cho bản

đánh máy do ba ̣n Fatman1702

cung cấp như đã nói ở trên, tôi

mới có di ̣p đo ̣c la ̣i cuốn Trang

tử của Nguyễn Hiến Lê mà tôi

đã đo ̣c từ năm 1996; và nhân đó tôi gõ phần I: Nô ̣i thiên để

chúng ta có thể so sánh hai bản

di ̣ch của hai cu ̣ Nguyễn, mà

theo lời cu ̣ Nguyễn Hiến Lê thì:

Trước chúng tôi đã có hai bản

Tuyển di ̣ch Trang tử (tức mô ̣t

của Nhươ ̣ng Tống và mô ̣t của

Nguyễn Duy Cần). Sau chúng

tôi chắc sẽ còn nhiều người

di ̣ch nữa, mà bản di ̣ch nào

cũng sẽ có nhiều chỗ không

giống các bản khác Tôi mong

đô ̣c giả hiểu cho lẽ đó mà coi

bản của chúng tôi may mắn lắm là có giá tri ̣ ngang các bản

khác thôi. Ban đầu tôi chỉ

mong gõ xong phần I thôi,

nhưng rồi lần hồi tôi cũng gõ

đươ ̣c tro ̣n bô ̣ Trang tử của cu ̣

Nguyễn Hiến Lê. Xin cảm ơn

ba ̣n Fatman1702, và xin hân

ha ̣nh đươ ̣c chia sẻ cùng các ba ̣n

ebook này.

Goldfish Mùa hè 2009

PHẦN I

GIỚI THIỆU TÁC GIẢ và

TÁC PHẨM

CHƯƠNG I

THỜI ĐẠI VÀ CUỘC

SỐNG

THỜI ĐẠI

Trang tử kém Ma ̣nh tử

khoảng mười tuổi, sống ở giữa

thời Chiến Quốc (-403 -221).

Ông sanh vào khoảng -360, trên

40 năm sau khi thời đa ̣i loa ̣n đó

bắt đầu, và 60 năm sau ông

mất, nó cũng chấm dứt. Vâ ̣y

ông chứng kiến đươ ̣c hầu hết những biến chuyển lớn của thời

đó: Tần dùng Vê ̣ Ưởng để biến

pháp mà hùng cường lên, xưng

bá (-343) rồi xưng vương (-

325); sáu nước kia (Yên, Triê ̣u,

Hàn, Nguy ̣, Tề, Sở) bèn hơ ̣p

tung để chống Tần (-333),

nhưng phe hơ ̣p tung mau tan (-

332), Trương Nghi đề nghi ̣

thuyết liên hoành (-331) để liên

hiê ̣p lu ̣c quốc mà tôn Tần, do

đó mà Tần la ̣i càng ma ̣nh thêm,

thắng đươ ̣c Nguy ̣, Hàn, Sở, rồi

xưng đế (-288), diê ̣t Tống, ức hiếp Triê ̣u. Trước khi mất, chắc

Trang tử đã đoán đươ ̣c xu thế

của thời đa ̣i; thế nào rồi Tần

cũng sẽ thay Chu, làm thiên tử

mà thống nhất Trung Quốc.

Như trong Chiến Quốc

[7]

Sách trang 10, chúng tôi đã

nói, sư ̣ dùng năm -403 để phân

chia hai thời Xuân Thu và

Chiến Quốc không dư ̣a trên

mô ̣t biến cố nào quan tro ̣ng

(năm đó chỉ là năm lên ngôi của

Uy Liê ̣t vương nhà Chu), mà li ̣ch sử và xã hô ̣i Trung Hoa

suốt hai thời kì Xuân Thu và

Chiến Quốc biến chuyển liên

tu ̣c, không hề gián đoa ̣n, từ chế

đô ̣ phong kiến tới chế đô ̣ quân

chủ chuyên chế, từ tình tra ̣ng

phân li tới tình tra ̣ng thống nhất.

Tuy nhiên, xét chung, chúng

ta vẫn thấy hai thời đó có nhiều

điểm khác nhau:

1. Xuân Thu là thời các vi ̣ bá

chủ (như vua Hoàn công nước

Tề) mươ ̣n uy danh của Thiên

tử, tức vua Chu mà ra lê ̣nh các chư hầu; Thiên tử thời đó tuy

không có quyền, nhưng còn

danh phâ ̣n, các vi ̣ bá chủ chưa

dám khinh; thời Chiến Quốc,

trái la ̣i, các vua nước lớn như

Tần, Tề, Nguy ̣, Sở đều xưng

vương, chẳng coi Thiên tử ra gì

cả;

2. Thời Xuân Thu, chế đô ̣

chính tri ̣ chỉ biến chuyển lần lần

thôi, vì các vua chúa còn tro ̣ng

dư luâ ̣n ít nhiều; qua thời Chiến

Quốc, vua các cường quốc

không đoái gì tới cổ pháp, cổ lễ, can đảm làm những cuô ̣c cách

ma ̣ng về pháp đô ̣, như cuô ̣c

biến pháp của Vê ̣ Ưởng năm -

359 đời Tần Hiếu công;

3. Thời Xuân Thu giới quý

tô ̣c còn nắm đươ ̣c nhiều quyền

lớn, cha truyền con nối, qua

thời Chiến Quốc, đă ̣c quyền đó

gần đó gần như hoàn toàn bi ̣

diê ̣t, và rất nhiều người trong

giới bình dân lên làm khanh

tướng, như Tô Tần, Trương

Nghi ;

4. Chiến tranh trong thời Xuân Thu tuy nhiều nhưng

không ki ̣ch liê ̣t, còn giữ đươ ̣c

cái luâ ̣t quân tử không giết kẻ

ba ̣i; thời Chiến Quốc, chiến

tranh tàn khốc hơn nhiều, có

trâ ̣n chết hàng va ̣n người (sát

nhân doanh dã, sát nhân doanh

thành), cho nên dân tình cư ̣c kì

điêu đứng;

5. Phép tỉnh điền không rõ bi ̣

phế bỏ lần lần từ thời nào,

nhưng chắc chắn là cuô ̣c biến

pháp của Vê ̣ Ưởng, thời Chiến

Quốc, đươ ̣c nhiều nước khác theo, Ma ̣nh tử hô hào tái lâ ̣p nó

mà không đươ ̣c;

6. Thời Xuân Thu, tro ̣ng tâm

của kinh tế là nông nghiê ̣p; qua

thời Chiến Quốc, công và

thương phát đa ̣t ma ̣nh, đi ̣a vi ̣

mỗi ngày mô ̣t quan tro ̣ng hơn,

mà các thi ̣ trấn như Hàm

Dương (Tần), Lâm Tri (Tề),

Hàm Đan (Triê ̣u) rất phồn

thi ̣nh; và bo ̣n cư ̣ thương như Lã

Bất Vi có thể dùng thế lư ̣c đồng

tiền xâm nhâ ̣p chính tri ̣;

7. Quan tro ̣ng nhất là sư ̣ phát triển về tư tưởng. Trong thời

Xuân Thu, từ khi Khổng tử

sanh (-551) tới khi Liê ̣t tử mất

(-349), suốt hai trăm năm chỉ

có mươi triết gia: Khổng tử, Tử

Tư, Mă ̣c tử, Dương tử, Lão

Đam, Quan Doãn, Liê ̣t Ngư ̣

Khấu; qua thời Chiến Quốc, số

triết gia có tiếng tăm lên tới trên

hai chu ̣c nhà, ấy là chưa kể các

chính tri ̣ gia, biê ̣n sĩ, thuâ ̣t sĩ.

T h e o Sử kí của Tư Mã

Thiên, bo ̣n du thuyết đươ ̣c Tề

Tuyên vương tă ̣ng chức thươ ̣ng đa ̣i phu, chỉ bàn suông chứ

không dư ̣ vào viê ̣c chính tri ̣,

n h ư Trâu Diễn, Thuần Vu

Khôn, Tiếp tử, Hoàn Uyên tới

76 người, còn số ho ̣c sĩ ở Tề có

tới mấy trăm ngàn người

(chương 46: Điền Hoàn thế

gia).

Nguyên nhân chính là thời

đó đa ̣i loa ̣n, người nào cũng có

tư tưởng cũng muốn đưa ra mô ̣t

thuyết để cứu đời; mà các vua

chúa nào muốn làm bá chủ

Trung Quốc cũng tôn tro ̣ng kẻ sĩ, mời ho ̣ làm cố vấn. Do đó,

ngôn luâ ̣n đươ ̣c hoàn toàn tư ̣

do. Đúng là thời trăm hoa đua

nở; cho tới nay, trên hai ngàn

năm sau, Trung Hoa không còn

đươ ̣c thấy la ̣i cảnh phồn thi ̣nh

đó nữa.

Dĩ nhiên, mỗi triết gia chỉ

nắm đươ ̣c mô ̣t phần chân lí,

như tác giả chương Thiên ha ̣ ,

phần Ta ̣p thiên Nam Hoa của

kinh đã nhâ ̣n đi ̣nh:

ho ̣c phái hoă ̣c kĩ thuâ ̣t của

trăm nhà đều có sở trường, thời cơ thích hơ ̣p thì đều có chỗ

dùng đươ ̣c đấy, nhưng không

bao quát đươ ̣c hết: ho ̣ chỉ là

những nhà thiên kiến Ho ̣ mổ xẻ

cái thuần mĩ của trời đất, phân

tích cái lí của va ̣n vâ ̣t, cái nhất

quán của cổ nhân lâ ̣p ra những

phương thuâ ̣t riêng. Buồn thay!

Ho ̣c phái của bách gia cứ phân

tán ra trăm ngả tới cư ̣c đoan mà

không trở về cái gốc Đa ̣o thuâ ̣t

trong thiên ha ̣ sắp bi ̣ chẻ nhỏ ra

rồi. (đoa ̣n 3).

Bất kì về vấn đề nào: vũ tru ̣, Đa ̣o và tính, chính tri ̣, kinh tế,

xã hô ̣i, luâ ̣t pháp, võ bi ̣, danh và

thư ̣c ho ̣ cũng đưa ra đươ ̣c hai

ba lí thuyết để chống đối nhau,

phủ nhâ ̣n nhau, không khí thâ ̣t

kích thích, ta ̣o nên mô ̣t hoàng

kim thời đa ̣i của triết ho ̣c Trung

Hoa.

Dưới đây tôi chỉ ghi tên mô ̣t

số triết gia đồng thời với Trang

Chu, hoă ̣c đươ ̣c nhắc tới trong

Trang tử (cũng go ̣i là Nam Hoa

kinh) để đô ̣c giả đỡ phải tìm

kiếm mà dễ nhâ ̣n đi ̣nh đươ ̣c thời đa ̣i. Những năm sinh và

mất của mỗi nhà đều theo Vũ

Đồng trong Trung Quốc triết

ho ̣c đa ̣i cương (Thương vu ̣ ấn

thư quán 1958), và đều phỏng

chừng, có thể sai vài ba chu ̣c

năm.

[8]

Xét bảng trên , chúng ta

thấy khi Lão tử và Liê ̣t tử chết,

Trang tử hãy còn nhỏ; những

triết gia đồng thời với Trang và lớn hơn Trang từ 10 đến 20 tuổi

là Tống Kiên, Bành Mông,

Ma ̣nh tử, Huê ̣ Thi, Điền Biền,

Thâ ̣n Đáo Công Tôn Long và

Tuân tử đều nhỏ hơn Trang

khoảng 30 tuổi. Sau cùng khi

Trang mất thì Hàn Phi mới ra

đời.

Tóm la ̣i Trang sống vào giữa

thời phát triển ma ̣nh mẽ nhất

của triết ho ̣c Trung Quốc và

mă ̣c dầu không hề nhắc tới

Tuân tử, ông có thể đươ ̣c biết

tất cả các triết thuyết thời Chiến Quốc, trừ ho ̣c thuyết Hàn Phi.

ĐỜI SỐNG

Trong số các triết gia lớn

thời Tiên Tần, chỉ có Khổng tử

và Ma ̣nh tử là ta biết đươ ̣c ta ̣m

đủ và khá chắc chắn về đời

sống: Khổng tử nhờ làm quan ở

Lỗ và nhờ bô ̣ Luâ ̣n ngữ do môn

sinh chép; Ma ̣nh nhờ làm khách

khanh cho Lương, Tề, Đằng,

Tống, nhất là nhờ bô ̣ Ma ̣nh tử

do môn sinh chép (ông duyê ̣t

[9]

la ̣i) ngay khi ông còn sống .

Còn những nhà khác như

Dương tử, Lão tử, Trang tử mô ̣t

phần vì ẩn dâ ̣t, mô ̣t phần vì

không da ̣y ho ̣c hoă ̣c da ̣y ít ho ̣c

trò nên đời sống không đươ ̣c

ghi chép la ̣i.

Về Trang tử ta chỉ có mỗi

mô ̣t tài liê ̣u gồm khoảng hai

trăm chữ trong chương 63 bô ̣

Sử kí. Không hiểu ta ̣i sao Tư

Mã Thiên la ̣i sắp chung Lão tử,

Trang tử với Thân Bất Ha ̣i và

Hàn Phi. Ông cho chúng ta biết:

* Trang tử tên là Chu, người đất Mông, đồng thời với Lương

Huê ̣ vương (-370 -319), Tề

Tuyên vương (-319 -301), và có

làm mô ̣t chức la ̣i trong mô ̣t

xưởng chế ta ̣o sơn ở đất Mông.

* Trang ho ̣c rô ̣ng, viết mô ̣t

bô ̣ sách gồm trên 10 va ̣n chữ,

đa ̣i để là ngu ̣ ngôn; có những

chương Ngư phủ, Đa ̣o chích,

[10]

Khư khiếp chỉ trích Khổng

Mă ̣c và làm sáng tỏ ho ̣c thuâ ̣t

của Lão tử. Văn ông hay, lời lẽ

có thứ tư ̣, khéo chỉ viê ̣c tả tình, tuy ha ̣ng túc ho ̣c đương thời

cũng khó tư ̣ gỡ cho mình đươ ̣c

khi bi ̣ ông bài bác, tư tưởng của

ông đă ̣c biê ̣t quá, nên các

vương công thời đó không

dùng.

Sở Uy vương nghe tiếng ông

hiền, vời ông làm tướng quốc,

ông từ chối, muốn đươ ̣c sống

thoả ý, không chi ̣u bi ̣ trói buô ̣c.

Tư Mã Thiên không cho biết

Trang tử tên tư ̣ là gì, sanh năm

nào, mất năm nào, và đất Mông

thuô ̣c nước nào.

Về tên tư ̣, có sách bảo là Tử

Hưu, có sách chép là Tử Mô ̣c

( H ư u và Mô ̣c viết hơi

giống nhau), trong Ma ̣nh tử la ̣i

go ̣i là Tử Ma ̣c (Ma ̣c và Mô ̣c

đo ̣c hơi giống nhau).

Về năm sanh và năm tử,

cũng có rất nhiều thuyết khác

nhau khoảng năm chu ̣c năm.

Thuyết xa nhất là sanh năm -

398, thuyết gần nhất là sanh

năm -350, cách nhau: 48 năm.

Đa số, như Lương Khải Siêu,

Trương Thành Thu, Trang Văn Tho ̣, Mã Di Sơ đoán khoảng -

370.

Năm tử: xa nhất là -317, gần

nhất là -270, cách nhau: 47

năm. Đa số đoán vào khoảng -

290 hay -295.

Trong bảng ở trang 13, tôi

theo thuyết mới nhất của Vũ

Đồng: -369, -280. Vũ Đồng bảo

Trang chi ̣u ảnh hưởng của Điền

Biền và Thâ ̣n Đáo, chắc phải

nhỏ hơn hai nhà này. Tuy nhiên

đó cũng chỉ là mô ̣t giả

[11]

thuyết có thể gần đúng, chứ

không đáng tin hẳn.

Về nơi sanh, các ho ̣c giả đều

bảo là đất Mông, nhưng đất

Mông ở đâu, thuô ̣c nước nào

thì ý kiến cũng phân vân. Người

thì bảo đất Mông tức Mông

Tra ̣ch, người thì bảo là Mông

huyê ̣n hoă ̣c Mông thành. Bùi

[12]

Nhân trong Tâ ̣p giải , dẫn

bô ̣ Đi ̣a lí chí bảo: Huyê ̣n Mông

thuô ̣c nước Lương; Tư Mã

Trinh trong Sách ẩn, dẫn lời Lưu Hướng trong Biê ̣t lu ̣c, bảo

Trang tử là người đất Mông

nước Tống; Cao Du ̣ chú giải bô ̣

Lữ Thi ̣ Xuân Thu cùng ý kiến

với Tư Mã Trinh. Chu tử đời

Tống la ̣i cho Trang tử là người

nước Sở. Hoàng Cẩm Hoành

trong Trang tử đô ̣c bản (Tam

dân thư cu ̣c 1974) sau khi

nghiên cứu kĩ lưỡng các thuyết,

kết luâ ̣n rằng đất Mông đó là

thành Mông thuô ̣c tỉnh Hà Nam

ngày nay; khi Trang tử ra đời,

đất đó vốn là của nước Tống, sau khi Trang mất, Tống bi ̣ diê ̣t,

ba nước Sở, Nguy ̣, Tề chia

nhau đất đai của Tống và đất

Mông từ đó thuô ̣c về Nguy ̣ (tức

Lương), vì vâ ̣y mà bảo Mông

thuô ̣c về Nguy ̣ hoă ̣c Tống cũng

đươ ̣c.

Tóm la ̣i về đời của Trang tử

chỉ có mấy điểm này là chắc

chắn: Ông sinh ở đất Mông thời

đó thuô ̣c Tống (Tống giáp biên

giới phía bắc của Sở), sống vào

thế kỉ thứ 4 trước T.L., đồng

thời với Lương Huê ̣ vương và Tề Tuyên vương (tức đồng thời

với Ma ̣nh tử), hồi trẻ làm mô ̣t

chức quan nhỏ, coi mô ̣t xưởng

chế ta ̣o sơn, sau ở ẩn, viết mô ̣t

bô ̣ sách, người đời sau go ̣i là

Trang tử , tư tưởng chi ̣u ảnh

hưởng của Lão tử.

Muốn biết thêm về tình cảnh

cùng cá tính của ông, ta phải

tìm trong bô ̣ Trang tử.

Chúng tôi đếm đươ ̣c trên

dưới ba chu ̣c bài chép cố sư ̣ về

Trang. Trừ mô ̣t số bài hoă ̣c

chương chúng ta biết chắc là sai vì vô lí, chẳng ha ̣n bài

[13]

XXI.5 cho Trang tử la ̣i yết

kiến Lỗ Ai công, mà Lỗ Ai công

mất trước khi Trang tử sanh

khoảng trăm năm, hoă ̣c chương

XXX bàn về thuâ ̣t đánh kiếm,

đem những tư tưởng không có

chỗ nào hơ ̣p với Trang đă ̣t vào

miê ̣ng của Trang; trừ những

bài đó không sao tin đươ ̣c, chỉ

có thể coi là ngu ̣ ngôn, còn

những bài khác, tuy không hoàn

toàn đáng tin hẳn, nhưng có thể ta ̣m dùng để hiểu về Trang.

Những bài này chia làm hai

loa ̣i:

- những bài dẫn lời Trang

bàn về đa ̣o lí, như bài XXII.6

Trang giảng về Đa ̣o cho Đông

Quách tử, bài XIV.2 Trang

giảng về đức nhân cho viên

Thái tể Đãng; những bài trong

loa ̣i này nếu tư tưởng có thâ ̣t

của Trang thì tôi cũng không

dẫn trong chương về tiểu sử này

mà sẽ dành la ̣i cho chương về

ho ̣c thuyết của Trang.

- những bài có tính cách cố

sư ̣, như bài XVII.5, Trang từ

chối lời vua Sở mời ra làm

quan; bài XVIII.2, Trang gõ

nhi ̣p vào cái vò mà hát khi vơ ̣

chết; bài XXIV.6, Trang tỏ ý

tiếc nhớ Huê ̣ Thi vì Huê ̣ Thi

mất rồi, không còn ai để đàm

luâ ̣n nữa; những bài trong loa ̣i

này khá nhiều, tôi sẽ trích dẫn

mô ̣t số cho ta đoán đươ ̣c đời

sống và tính tình của Trang.

Chúng ta không biết đươ ̣c

chút gì về tuổi thơ của Trang cả: Gia đình ra sao? Thuô ̣c giới

nào trong xã hô ̣i? Hồi nhỏ ho ̣c

ai? Lớn lên lâ ̣p gia đình vào thời

nào? Sau khi goá vơ ̣ có tu ̣c

huyền không? Có bao nhiêu

con? Da ̣y con ra sao?...

Theo Tư Mã Thiên, ông làm

mô ̣t chức la ̣i nhỏ ở quê nhà.

Sau ông ở ẩn, không chi ̣u ra

làm quan, chắc chắn có da ̣y

ho ̣c vì có mô ̣t số bài chép

những lời ông nói với môn sinh,

chẳng ha ̣n bài XX.1, ông đáp

môn sinh về hữu du ̣ng và vô du ̣ng sau khi chủ nhà ông ghé

thăm, sai gia nhân giết ngỗng để

đãi ông, hoă ̣c bài XXXII.13, kể

chuyê ̣n khi ông hấp hối, ngăn

môn sinh không cho hâ ̣u táng.

Môn sinh chắc không đông,

ông da ̣y ho ̣ những gì, ho ̣ đối với

ông ra sao, ta cũng không biết.

Có lẽ là mô ̣t số người đã lớn

thích ho ̣c thuyết của ông, tro ̣ng

tư cách ông, ở gần ông để nghe

ông tuỳ hứng bàn về Đa ̣o, về

cách xử thế. Còn Thi, Thư, Lễ,

Nha ̣c thì nhất đi ̣nh là ông không giảng tới.

Ông ít đi đâu, cũng như Lão

tử, Liê ̣t tử, và trái hẳn với Ma ̣nh

tử, Mă ̣c tử.

Ông giao du cũng ít, cơ hồ

chỉ thân với mỗi mô ̣t người là

Huê ̣ Thi, mô ̣t triết gia lớn hơn

ông đô ̣ mươi tuổi, ho ̣c rô ̣ng

(theo chương XXXIII, có đến

năm cỗ xe đầy sách), thuô ̣c

phái Mă ̣c, làm tướng quốc cho

Lương Huê ̣ vương.

Có hai bài chép rằng Trang

tử nghèo.

Bài XXVI.2: Trang tử

nghèo phải hỏi mươ ̣n lúa của

Giám Hà Hầu [tức Nguy ̣ Văn

Hầu]. Giám Hà Hầu bảo:

- Đươ ̣c. Đơ ̣i tôi thu đươ ̣c tiền

thuế của mô ̣t ấp rồi tôi sẽ cho

mươ ̣n ba trăm đồng. Đươ ̣c

không?

Trang Chu giâ ̣n đỏ mă ̣t lên,

đáp:

- Hôm qua tôi đi la ̣i đây, giữa

đường nghe có tiếng go ̣i. Tôi

ngoảnh la ̣i thấy mô ̣t con cá giếc

nằm trong mô ̣t vết bánh xe. Tôi hỏi nó: Con giếc kia la ̣i đó làm

gì vâ ̣y?. Nó đáp: Tôi là thần

sóng ở biển Đông, ông cho tôi

mô ̣t đấu, mô ̣t thăng (phần mười

đấu) nước để cứu sống tôi đươ ̣c

không?. Tôi bảo: Đươ ̣c. Để tôi

đi du thuyết vua Ngô và vua

Viê ̣t đã rồi khi về sẽ dẫn nước

Tây giang la ̣i cứu anh, đươ ̣c

chứ?. Con giếc nổi giâ ̣n, biến

sắc, đáp: Tôi vì ra khỏi nước,

không có chỗ an thân, chỉ mong

đươ ̣c mô ̣t đấu, mô ̣t thăng nước

để sống. Ông nói như vâ ̣y thì tốt hơn, (khi trở về) ông nên la ̣i

hàng cá khô mà tìm tôi .

Nếu là truyê ̣n thư ̣c thì Trang

tử quả là nhanh trí và cương

trư ̣c, không sơ ̣ làm bẽ mă ̣t mô ̣t

vi ̣ chúa.

Lần khác (bài XX.6), Trang

tử bâ ̣n áo vải thô mà vá, đi giầy

thủng, cô ̣t la ̣i bằng dây gai la ̣i

yết kiến vua Nguy ̣ có thể cũng

la ̣i là Nguy ̣ Văn Hầu trong bài

trên.

Vua Nguy ̣ bảo:

- Sao mà tiên sinh khốn khổ như vâ ̣y?

Trang tử đáp:

- Nghèo chứ không khốn

khổ. Kẻ sĩ không thi hành đa ̣o

đức thì mới khốn khổ. Áo vá,

giầy thủng thì là nghèo chứ

không phải khốn khổ. Như vâ ̣y

là vì không gă ̣p thời.

Gio ̣ng Trang có vẻ bư ̣c tức,

gay gắt. Rồi cũng như trong bài

trên, ông đem loài vâ ̣t ra kể

truyê ̣n để mắng vua Nguy ̣: con

vươ ̣n khi ở trên các ngo ̣n cây

cao thì leo nhảy, tư ̣ đắc lắm như làm chúa mô ̣t cõi, nhưng khi

phải len lỏi trong đám cây thấp

có gai thì run sơ ̣, ngó trước ngó

sau, gân cốt co la ̣i, chỉ vì hoàn

cảnh bất lơ ̣i nên không thi thố

đươ ̣c tài năng

Sau cùng Trang kết:

Ngày nay kẻ sĩ ở vào cái

thời hôn quân loa ̣n thần thì làm

sao mà khỏi khốn khổ cho

đươ ̣c. Chứng cớ là Tỉ Can bi ̣

moi tim đấy.

Truyê ̣n này cũng chưa chắc

đã có thư ̣c, nhưng cũng giống truyê ̣n trên: Trang tử la ̣i tỏ tài

ứng đối, tính tình khí khái mà

cao nga ̣o nữa. Hễ trêu ông thì

chỉ mang nhu ̣c thôi.

Ngay đối với ba ̣n thân là Huê ̣

Thi, ông cũng không nể mà còn

đâ ̣p mô ̣t cách cay đô ̣c. Huê ̣ Thi

đang làm tể tướng nước Lương

(tức nước Nguy ̣ sau khi dời đô

qua Đa ̣i Lương), khi hay tin

Trang tử qua Lương, sơ ̣ Trang

tranh ngôi tể tướng của mình,

sai người đi tìm khắp nước suốt

ba ngày ba đêm. Khi tới nơi Trang thấu tâm lí đó của ba ̣n,

bảo:

- Ông có biết mô ̣t con chim

ở phương Nam người ta go ̣i là

con uyên sồ (mô ̣t loài chim

phươ ̣ng) không? Khi nó cất

cánh từ Nam hải mà lên Bắc

hải, không phải là cây ngô đồng

thì nó không đâ ̣u, không phải là

hô ̣t luyê ̣n thì nó không ăn,

không phải là nước suối ngo ̣t thì

nó không uống. Mô ̣t con chim

cú đương rỉa xác mô ̣t con chuô ̣t

thấy nó bay ngang [sơ ̣ nó tranh ăn], ngửng lên nhìn nó, kêu lên

mô ̣t tiếng lớn doa ̣ nó. Nay ông

vì (cái ngôi tể tướng) nước

Lương mà cũng muốn kêu lên

để doa ̣ tôi sao? (XVII.6)

Nếu là bi ̣a thì truyê ̣n đó cũng

hơ ̣p với tính tình nga ̣o ma ̣n,

khinh phú quí của Trang. Trang

không chi ̣u nhâ ̣n mô ̣t chức vu ̣

lớn nhỏ nào ở triều đình. Sử kí

của Tư Mã Thiên chép rằng:

Vua Sở Uy vương nghe

tiếng Trang Chu là người hiền,

sai sứ giả mang hâ ̣u lễ la ̣i rước, hứa sẽ phong làm tể tướng.

Trang Chu cười bảo sứ giả của

Sở:

- Ngàn vàng là cái lơ ̣i lớn

đấy, khanh tướng là mô ̣t vi ̣ tôn

quí đấy. (Nhưng này) ông có

thấy con bò làm vâ ̣t hi sinh

trong lễ tế Giao không? Người

ta nuôi nó mấy năm, cho nó

bâ ̣n áo gấm thêu đủ màu để dắt

nó vào thái miếu. Lúc đó, giá nó

muốn làm mô ̣t con heo con cô

đô ̣c, phỏng có đươ ̣c chăng?

Thôi, ông đi ngay đi, đừng làm ô uế ta nữa. Ta thà ngao du

trong cái rãnh bẩn cho thích chí

chớ không chi ̣u trói buô ̣c tấm

thân vì viê ̣c nước. Suốt đời ta

không làm quan đâu, để thoả

lòng ta! .

Trong bô ̣ Trang tử , truyê ̣n

đó đươ ̣c chép la ̣i hai lần. Mô ̣t

lần trong bài XXXII.12:

Mô ̣t ông vua muốn mời

Trang tử ra làm quan. Trang tử

đáp sứ giả:

- Ông có thấy con bò để tế

đấy không? Người ta trùm cho nó tấm gấm thêu, cho nó ăn cỏ

và đâ ̣u lớn, để ngày kia dắt nó

la ̣i thái miếu. Lúc đó nó có

muốn làm mô ̣t con bê cô đô ̣c,

phỏng có đươ ̣c chăng?.

Bài đó gần y hê ̣t đoa ̣n văn

t r o n g Sử kí, chắc cùng mô ̣t

nguồn gốc. Còn mô ̣t bài nữa,

nghê ̣ thuâ ̣t cao hơn và thường

đươ ̣c nhiều sách trích dẫn hơn,

tức bài XVII.5:

Trang tử câu trên sông

Bô ̣c.Vua Sở phái hai vi ̣ đa ̣i phu

la ̣i báo trước sẽ xin đem viê ̣c nước la ̣i làm phiền ông.

Trang tử vẫn cầm cần câu,

không ngoảnh la ̣i, mà đáp:

- Tôi nghe nước Sở có mô ̣t

con rùa thần, chết đã ba ngàn

năm, nhà vua gói nó vào chiếc

khăn, cất trong cái hô ̣p ở trên

miếu đường. Con rùa ấy chi ̣u

chết mà lưu la ̣i bô ̣ xương cho

người ta thờ hay thích sống mà

lết cái đuôi trong bùn?

Hai vi ̣ đa ̣i phu đáp:

- Thà sống mà lết cái đuôi

trong bùn còn hơn.

Trang tử bảo:

- Vâ ̣y hai ông về đi! Tôi cũng

thích lết cái đuôi trong bùn

đây .

Ba tài liê ̣u đó cho thấy

những cố sư ̣ về Trang chép

trong các sách, dù có thể tin

đươ ̣c thì cũng chỉ đúng mô ̣t

phần thôi, về đa ̣i ý thôi, còn về

chi tiết thì mỗi tác giả có thể

thêm bớt, sửa đổi. Như ở đây,

ta chỉ nên nhớ mô ̣t điều là

Trang không chi ̣u làm quan mà

thích sống tư ̣ do, thái đô ̣ đó rất hơ ̣p với tư tưởng của Trang

trong bài I.1 và II.4.

Bài I.1, Trang bảo:

Ông Liê ̣t tử cưỡi gió mà

bay, thâ ̣t nhe ̣ nhàng, khoan

khoái, mười lăm ngày rồi về. Có

phúc lớn như ông thâ ̣t hiếm ở

đời, tuy khỏi phải đi, nhưng ông

vẫn còn tùy thuô ̣c mô ̣t cái gì -

do hữu sở đãi - (nghĩa là còn

phải đơ ̣i cho gió nổi lên).

Đến như ha ̣ng người làm chủ

đươ ̣c cái chính đa ̣o của trời đất, chế ngư ̣ đươ ̣c lu ̣c khí để ngao

du trong vũ tru ̣ vô biên, thì còn

tùy thuô ̣c cái gì nữa đâu.

Mô ̣t người không muốn tuỳ

thuô ̣c mô ̣t cái gì, thì đâu chi ̣u

giam mình trong vòng danh lơ ̣i.

Đến như con trĩ ở trong chằm

kia, thà chi ̣u khó nho ̣c kiếm ăn

(cứ mười bước la ̣i phải mổ mô ̣t

thức ăn, trăm bước la ̣i phải

uống) chứ không chi ̣u bi ̣ nhốt

để người ta nuôi, (bài III.4),

huống hồ là ông. Ông tro ̣ng tư ̣

do hơn hết thảy những gì ở đời, muốn đươ ̣c hoàn toàn tư ̣ do. Đó

là nét nổi bâ ̣t nhất trong cá tính

của ông.

Ông nghĩ sống trong mô ̣t thời

đa ̣i loa ̣n, nếu lỡ có tài thì cũng

nên giấu tài đi, mới mong đươ ̣c

hưởng hết tuổi tho ̣ của trời, như

cái cây lớn cành lá sum suê vì

gỗ xấu mà khỏi bi ̣ đốn trong bài

XX.1. (Điểm này, tôi sẽ xét

thêm trong mô ̣t chương sau).

Vì có tinh thần tro ̣ng tư ̣ do,

tư ̣ ta ̣i, khinh phú quí đó, nên

Trang cư ̣c kì cay đô ̣c mà dí dỏm với ha ̣ng vô tài mà khoe

khoang khi đươ ̣c vua thưởng.

Bài XXXII.6 chép:

Mô ̣t người nước Tống tên là

Tào Thương đươ ̣c vua Tống sai

đi sứ qua Tần, khi đi chỉ có năm

cỗ xe, vua Tần bằng lòng ông ta

lắm, cho mô ̣t trăm cỗ. Về tới

Tống, ông ta gă ̣p Trang tử, bảo:

- Ở trong mô ̣t đường hẻm

trong mô ̣t xóm nghèo khổ, quẫn

bách tới nỗi phải bê ̣n dép để

sống, đói tới nỗi cổ ngẳng, mă ̣t

xanh xao, đó là sở đoản của Thương tôi. Nhất đán gă ̣p vua

mô ̣t nước va ̣n cỗ xe rồi đươ ̣c

tă ̣ng mô ̣t trăm cỗ xe, đó là sở

trường của Thương tôi.

Trang tử đáp:

- Vua Tần bi ̣ bê ̣nh, vời mô ̣t y

sĩ tới tri ̣. Y sĩ mổ mô ̣t cái nho ̣t

lớn, vua Tần thưởng cho mô ̣t cỗ

xe; còn kẻ nào liếm trĩ ông thì

ông thưởng cho năm cỗ xe.

Viê ̣c càng đê tiê ̣n thì càng đươ ̣c

thưởng nhiều. Phải ông tri ̣ bê ̣nh

trĩ cho vua Tần không, sao mà

đươ ̣c thưởng nhiều xe như vâ ̣y? Thôi ông cút đi .

Truyê ̣n đó đáng cho vơ ̣ con

những kẻ giàu sang trong thời

loa ̣n suy gẫm.

Y như no ̣c rắn phun từ

miê ̣ng Trang ra vâ ̣y. Ai bảo kẻ

kia dám trêu ông, mỉa ông

nghèo đói. Bình thường đối với

ha ̣ng ham danh lơ ̣i đó, ông chỉ

ôn tồn răn bảo, và luôn luôn

dùng những ví du ̣, những hình

ảnh la ̣ để đâ ̣p ma ̣nh vào óc kẻ

đối thoa ̣i, như trong bài

XXXII.11:

Mô ̣t người la ̣i bái kiến vua

Tống, đươ ̣c ân tứ mười cỗ xe,

đánh mười cỗ xe đó la ̣i khoe

Trang tử. Trang tử bảo:

- Trên bờ Hoàng Hà có mô ̣t

gia đình nghèo, sống nhờ nghề

đan cỏ ngải. Mô ̣t hôm mô ̣t

người con lă ̣n xuống vư ̣c, vớt

đươ ̣c mô ̣t viên ngo ̣c châu đáng

giá ngàn vàng. Người cha bảo

con: Lấy mô ̣t phiến đá đâ ̣p bể

nó đi! Mô ̣t viên ngo ̣c đáng giá

ngàn vàng tất phải ở dưới cằm

mô ̣t con rồng đen trong mô ̣t vư ̣c sâu chín đơ ̣t. Con lấy đươ ̣c nó

chắc là trong khi con rồng đó

ngủ; nó tỉnh dâ ̣y thì còn gì là

đời con nữa!. Nước Tống ngày

nay còn sâu hơn cái vư ̣c chín

đơ ̣t, mà vua Tống còn hung dữ

hơn con rồng đen nữa. Chú

đươ ̣c mười cỗ xe đó chắc là

trong lúc ông ta ngủ; ông ấy mà

tỉnh dâ ̣y thì tất chú bi ̣ nát thây

mất.

Mô ̣t điểm đáng để ý nữa

trong cá tính của Trang là vui

sống. Trong Nô ̣i thiên có tới năm sáu lần ông cho đươ ̣c

hưởng hết tuổi trời là mô ̣t ha ̣nh

phúc lớn.

Bài XXVI.8 ông bảo:

Nếu tư ̣ mình tư ̣ thích ý đươ ̣c

thì đi đâu mà không thích ý?

Nếu tư ̣ mình không thích ý

đươ ̣c thì dù đi đâu cũng không

thích ý đươ ̣c Chỉ bâ ̣c chí đức là

vui vẻ sống với người đồng thời

mà không theo thành kiến của

ho ̣.

Bài đó do người đời sau viết,

nhưng chúng ta có thể tin đươ ̣c là diễn đúng quan niê ̣m của ông

về nhân sinh.

Về quan niê ̣m của ông đối

với sinh tử, trong mô ̣t chương

sau, tôi sẽ xét kĩ, đây tôi chỉ xin

dẫn ít cố sư ̣ cho thấy tin thần

rất khoáng đa ̣t của ông thôi.

Bài XVIII.2 rất nổi danh,

đươ ̣c go ̣i là bài Trang tử cổ bồn ,

và tích Trang tử cổ bồn rất

thường diễn trên sân khấu thời

xưa. Bài đó như sau:

Vơ ̣ Trang tử chết, Huê ̣ tử la ̣i

điếu, thấy Trang tử ngồi xoa ̣c chân ra, gõ nhi ̣p vào mô ̣t cái

[14]

vò mà hát, bèn bảo:

- Ăn ở với người ta, người ta

nuôi con cho, nay người ta

chết, chẳng khóc là bâ ̣y rồi, la ̣i

còn hát gõ nhi ̣p vào cái vò,

chẳng là quá tê ̣ ư?

Trang tử đáp:

- Không phải vâ ̣y. Khi nhà

tôi mới mất, làm sao tôi không

thương xót? Nhưng rồi nghĩ la ̣i

thấy lúc đầu nhà tôi vốn không

có sinh mê ̣nh; chẳng những không có sinh mê ̣nh mà còn

không có cả hình thể nữa;

chẳng những không có hình thể

mà đến cái khí cũng không có

nữa. Hỗn ta ̣p ở trong cái

khoảng thấp thoáng, mâ ̣p mờ

mà biến ra thành khí, khí biến

ra thành hình, hình biến ra

thành sinh mê ̣nh, bây giờ sinh

la ̣i biến ra thành tử, có khác gì

bốn mùa tuần hoàn đâu. Nay

nhà tôi nghỉ yên trong cái Nhà

lớn (tức trời đất) mà tôi còn ồn

ào khóc lóc ở bên ca ̣nh thì tôi không hiểu lẽ sống chết rồi. Vì

vâ ̣y mà tôi không khóc.

Tư tưởng trong bài này hơ ̣p

với tư tưởng của Trang trong

Nô ̣i thiên , nhưng tác giả chắc

tưởng tươ ̣ng thêm, cho Trang tử

ngồi xoa ̣c chân, gõ nhi ̣p mà hát,

để câu chuyê ̣n thêm hấp dẫn.

Trang vốn coi sinh tử như nhau

(tề sinh tử), chỉ là những biến

hoá tư ̣ nhiên như trên cái vòng

tròn, không phân biê ̣t đâu là

thuỷ, là chung vì chung của

giai đoa ̣n này cũng thuỷ của giai đoa ̣n sau, vì vâ ̣y vơ ̣ chết Trang

tử không thấy làm buồn mà

khóc, nhưng tất cũng không lấy

đó làm vui cho vơ ̣, tới nỗi gõ

[15]

nhi ̣p mà ca hát .

Thú vi ̣ hơn nữa là bài

XXXII.13 tả lúc Trang tử hấp

hối: môn sinh bàn với nhau sẽ

hâ ̣u táng. Ông nghe đươ ̣c bảo:

- Đừng. Ta đã có trời đất

làm quan quách, mă ̣t trời mă ̣t

trăng làm ngo ̣c bích, các tinh tú

làm ngo ̣c châu, va ̣n vâ ̣t sẽ đưa ma ta, như vâ ̣y đồ táng ta chẳng

đủ rồi sao? Còn phải thêm gì

nữa?

Môn sinh đáp:

- Chúng con sơ ̣ qua ̣ và diều

hâu sẽ rỉa xác thầy.

Trang tử bảo:

- Ta ̣i trên mă ̣t đất thì bi ̣ qua ̣

và diều hâu rỉa, ở dưới đất thì bi ̣

kiến và sâu đu ̣c (đằng nào cũng

vâ ̣y). Ta ̣i sao các con la ̣i thiên

vi ̣, cướp của các loài trên mà

cho các loài dưới?

Tắt thở tới nơi mà ông lão tám chu ̣c tuổi đó còn dí dỏm

đươ ̣c như vâ ̣y!

Những bài văn tả lúc chết

của các triết gia lớn đều bất hủ,

vì chứa những tư tưởng cao

đe ̣p, mà la ̣i cho ta hiểu rõ thêm

chí hướng, tư cách tuyê ̣t vời

của ho ̣.

Trong bô ̣ Hương sắc trong

[16]

vườn văn chương XIII, tôi

đã di ̣ch đoa ̣n chép lúc Socrate

thản nhiên đưa chén thuốc đô ̣c

lên uống mô ̣t hơi, thấy đám môn sinh ròng ròng nước mắt,

ông rầy: Khóc lóc gì kì vâ ̣y?

Thầy đã đuổi đàn bà ra khỏi là

để tránh cái phiền đó vì thầy

muốn đươ ̣c chết yên ổn. Thôi,

bình tĩnh mà an mê ̣nh cả đi.

Trong cuốn Nhà giáo ho ̣

[17]

Khổng tôi cũng đã thuâ ̣t la ̣i

lúc Khổng tử biết mình sắp

chết, than thở xã hô ̣i vẫn chưa

hết loa ̣n, rồi đây không còn ai

thay mình đươ ̣c nữa.

Tôi xin di ̣ch thêm dưới đây hai bài 5 và 6 chương Thái bá

( Luâ ̣n ngữ) lúc hấp hối của

Tăng tử:

Tăng tử đau nă ̣ng (sắp mất)

cho go ̣i các đê ̣ tử tới bảo: Dở

tay ta ra xem, dở chân ta ra

xem (có toàn ve ̣n không) nào.

Kinh Thi có câu: Phải nơm nớp,

chăm chăm như xuống vư ̣c sâu,

như đi trên giá mỏng. Từ đây về

sau ta mới biết chắc rằng ta giữ

đươ ̣c (thân ta) khỏi các điều hư

hỏng, tàn tâ ̣t đó các trò.

Rồi khi Ma ̣nh Kính tử (mô ̣t đa ̣i phu nước Lỗ) la ̣i thăm, ông

nói: Con chim sắp chết thì kêu

lên tiếng bi thảm, con người sắp

chết thì thốt ra lời đa ̣o đức. Bâ ̣c

quân tử (người tri ̣ dân, trỏ

Ma ̣nh Kính tử) nên giữ đươ ̣c ba

điều này: dong ma ̣o đừng ba ̣o

ngươ ̣c, nga ̣o ma ̣n, nét mă ̣t phải

thành tín, ngay thâ ̣t; lời nói

đừng nên thô bỉ, bô ̣i nghi ̣ch.

Tăng tử không buồn vì sắp

chết, nhưng chỉ là mô ̣t nhà đa ̣o

đức mừng rằng suốt đời không

mắc tô ̣i gì, đã giữ đươ ̣c tro ̣n ve ̣n thân thể, không làm nhu ̣c cha

me ̣; và còn chút hơi thở thì khi

gă ̣p di ̣p, ông còn khuyên người

ta thành tín, khiêm tốn, nhã

nhă ̣n.

Khổng tử chí lớn hơn nhiều,

muốn làm mô ̣t nhà cải ta ̣o xã

hô ̣i, gắng sức suốt đời, nhưng

xã hô ̣i vẫn loa ̣n la ̣c, dân chúng

vẫn điêu linh, nên ông buồn,

không phải buồn cho ông mà

buồn cho thiên ha ̣ rồi đây sau

khi ông mất, sẽ còn khốn khổ

hơn nữa. Nhiê ̣t tâm của ông lúc

[18]

đó vẫn chưa tắt .

Socrate bình thản hơn; ông

cũng muốn giúp nước nhưng kẻ

cầm quyền không hiểu ông, bắt

ông chết thì ông chết, mà ông

không oán ai cả.

Trang tử khoáng đa ̣t hơn cả,

vui vẻ để cho qua ̣, diều rỉa xác.

Ông còn mắng đùa môn sinh

nữa. Và con người đó nghê ̣ sĩ

làm sao khi tưởng tươ ̣ng đám

tang của mình có trời đất làm

quan quách, trăng sao làm châu ngo ̣c, có va ̣n vâ ̣t tiễn đưa. Thâ ̣t

là hoà đồng với vũ tru ̣. Trong

văn ho ̣c sử nhân loa ̣i, chắc

không có đoa ̣n văn thứ hai nào

như bài XXXII.3 đó.

Trang tử vốn chủ trương

không nên tranh biê ̣n, vì tranh

biê ̣n thì kẻ thắng chưa nhất đi ̣nh

là phải, kẻ thua không nhất đi ̣nh

là trái; hơn nữa tranh biê ̣n

không thuyết phu ̣c đươ ̣c ai cả,

mà cũng không thể dùng ai làm

tro ̣ng tài để phê phán ai phải ai

trái đươ ̣c (bài II.12 Tôi sẽ trở la ̣i điểm này trong mô ̣t chương

sau). Vâ ̣y mà trong bô ̣ Trang

tử, chúng ta thấy có tới khoảng

mô ̣t chu ̣c chỗ Trang tranh biê ̣n

với Huê ̣ Thi. Chẳng ha ̣n bài

XXIV.5 Trang tử hỏi Huê ̣ Thi:

- Người bắn cung vô tình

bắn trúng đích thì có thể go ̣i là

thiê ̣n xa ̣ rồi kết luâ ̣n rằng mo ̣i

người đều là Hâ ̣u Nghê ̣ (mô ̣t

người bắn rất giỏi thời thươ ̣ng

cổ) cả không?

Huê ̣ tử đáp:

- Đươ ̣c.

Trang tử la ̣i hỏi:

- Nếu trong thiên ha ̣ không

có chân lí chung cho mo ̣i người

mà ai cũng tư ̣ cho mình là nắm

đươ ̣c chân lí, thì có thể bảo

rằng mo ̣i người đều là minh triết

như vua Nghiêu đươ ̣c không?

Huê ̣ tử đáp:

- Đươ ̣c.

Trang tử bảo:

- Vâ ̣y thì Nho, Mă ̣c, Dương

Chu, Công Tôn Long là bốn,

với ông nữa là năm, nhà nào

nắm đươ ̣c chân lí?

( )

Huê ̣ tử đáp:

- Nay các phái Nho, Mă ̣c,

Dương Chu và Công Tôn Long

tranh biê ̣n với tôi, dùng lời lẽ

công kích nhau, lớn tiếng áp

đảo nhau, mà không ai bác bẻ

đươ ̣c tôi, còn gì sướng cho

bằng.

Bài đó cho thấy Huê ̣ Thi chỉ

là mô ̣t nhà nguy ̣ biê ̣n như Công

Tôn Long (Chương XXXIII, bài

9 có chép mấy điều nguy ̣ biê ̣n

của ông ta). Hai lần ông ta đáp bướng: Đươ ̣c Đươ ̣c, lần cuối

mới thú thư ̣c rằng tranh biê ̣n

chẳng phải để tìm chân lí gì cả,

mà chỉ cốt tìm cái vui là không

ai bác bẻ đươ ̣c mình.

Rõ rằng hơn nữa là lần

Trang và Huê ̣ đấu khẩu với

nhau về cái vui của cá (XVII.7):

Trang tử cùng với Huê ̣ tử đi

da ̣o trên cầu sông Hào, Trang

tử bảo:

- Đàn cá du (mô ̣t loa ̣i cá

trắng) kia thung dung bơi lô ̣i, đó

là cái vui của cá.

Huê ̣ tử bẻ:

- Ông không phải là cá, làm

sao biết đươ ̣c cái vui của cá?

Trang tử đáp:

- Ông không phải là tôi, làm

sao biết đươ ̣c rằng tôi không

biết cái vui của cá?

- Tôi không phải là ông, dĩ

nhiên tôi không biết đươ ̣c ông,

nhưng ông không phải là cá thì

hiển nhiên là ông không biết cái

vui của cá.

Trang tử bảo:

- Xin trở la ̣i câu hỏi đầu tiên.

Ông hỏi tôi làm sao biết đươ ̣c

cái vui của cá. Như vâ ̣y tức là

ông nhâ ̣n rằng tôi đã biết cái vui

đó rồi (nên mới hỏi làm sao tôi

biết đươ ̣c?). Làm sao biết tôi

đươ ̣c ư? Thì đây: tôi đứng trên

cầu sông Hào này mà biết

đươ ̣c.

Có người giải thích bài này

bảo Trang tử vì đồng hoá với

va ̣n vâ ̣t nên biết đươ ̣c cái vui

của cá, còn Huê ̣ tử thì không.

Tôi nghĩ ai nhìn cá thung

thăng bơi lô ̣i dưới dòng hoă ̣c nghe chim ríu rít hót trên cành

thì cũng thấy vui và cho rằng

chúng cũng vui. Tâm lí đó rất

thông thường, chẳng cần chủ

trương vâ ̣t hoá như Trang mới

có ý nghĩ đó. Có thể chính Huê ̣

tử cũng thấy cá vui, mà chỉ bắt

bẻ ba ̣n để nghe cãi lí thôi. Và

Trang đã cãi lí y như các nhà

trong phái nguy ̣ biê ̣n. Nếu chỉ

có mô ̣t bài này, thì tôi có thể

ngờ rằng do người đời sau bi ̣a

ra; nhưng còn bài XXIV.5 đã

dẫn trên, và nhiều bài khác nữa, hai nhà tranh biê ̣n về lẽ vô

du ̣ng, hữu du ̣ng (bài I.5,

XXVI.7) hoă ̣c thế nào là hữu

tình, vô tình (V.6). Nhất là bài

XXIV.6, xác nhâ ̣n rằng Trang

rất thích tranh biê ̣n với Huê ̣

Thi, nên khi Huê ̣ Thi mất rồi,

Trang tiếc như tiếc mô ̣t người

tri kỉ.

Lần đó Trang đi qua ngang

mô ̣ Huê ̣ tử, quay la ̣i nói với

người phía sau:

Mô ̣t người đất Dĩnh (nước

Sở) đầu mũi dính mô ̣t cu ̣c đất sét trắng lớn bằng cánh con

ruồi, nhờ người thơ ̣ mô ̣c tên là

Tha ̣ch dùng lưỡi rìu đẽo đi. Thơ ̣

mô ̣c Tha ̣ch múa rìu vù vù như

tiếng gió, đẽo văng cu ̣c đất sét

mà không đu ̣ng tới mũi, và

người kia cũng không hề thất

sắc (Sức tưởng của Trang thâ ̣t

dồi dào, kì di ̣) Vua Tống

Nguyên Quân hay truyê ̣n đó,

cho vời thơ ̣ mô ̣c Tha ̣ch la ̣i bảo:

Thử làm la ̣i với quả nhân xem

nào. Tha ̣ch từ chối: Thần đã

làm đươ ̣c viê ̣c đó, nhưng đối thủ của thần chết đã lâu rồi.

(Ý muốn nói Tống Nguyên

Quân không thể bình tĩnh, can

đảm như người đất Dĩnh kia

đươ ̣c).

Rồi Trang tử kết: Từ khi Huê ̣

tử mất, đối thủ của tôi cũng

chết rồi, tôi không còn ai để

đàm luâ ̣n nữa.

Nhắc la ̣i chuyê ̣n đó, nhiều

tác giả như Hoàng Cẩm Hoành

chỉ khen Trang tử là mô ̣t người

chí tình, đa cảm, thương tiếc

ba ̣n, mà không nhâ ̣n ra rằng Trang cũng ham tranh biê ̣n lắm,

sở dĩ thương tiếc ba ̣n là vì mất

mô ̣t đối thủ để tranh biê ̣n.

Khía ca ̣nh tính tình đó trái

ngươ ̣c với tư tưởng của Trang,

nhưng dù là triết gia thì người ta

vẫn có những nét mâu thuẫn

như chúng ta có lẽ triết gia

còn có nhiều mâu thuẫn hơn

chúng ta nữa nên chúng ta

không nên lấy làm la ̣. Khổng tử

suốt đời lo cải ta ̣o xã hô ̣i, mà

trong thâm tâm la ̣i chỉ mong

mùa xuân, dắt bo ̣n trẻ đi tắm ở sông Nghi, rồi lên hứng mát ở

đền Vũ Vu; tính tình rất nghiêm

trang, đa ̣o ma ̣o mà có lúc la ̣i nói

đùa với môn sinh; da ̣y ba ngàn

ho ̣c trò mà có mỗi mô ̣t câ ̣u con

trai thì la ̣i không biết câ ̣u đã ho ̣c

[19]

những gì. (J.J. Rousseau tê ̣

hơn nữa, viết mô ̣t cuốn về giáo

du ̣c, cuốn Emile, mà con thì đã

không da ̣y, cũng không nuôi).

Tóm la ̣i, Trang tử có mô ̣t cá

tính rất phong phú, đă ̣c biê ̣t:

khoáng đa ̣t, xuất thế, - sống bình di ̣, yêu tư ̣ do, nhàn tản,

tiêu dao, ông cao nga ̣o, không

coi vua chúa ra gì cả, kẻ nào

làm trái ý ông, nhất là hay khoe

khoang thì ông không giữ lời,

mắng cho tàn nhẫn, nhưng ông

cũng có gio ̣ng trào phúng, đùa

cơ ̣t; tranh biê ̣n với ai thì ông rất

lanh trí, hoa ̣t bát, sức tưởng

tươ ̣ng của ông thiên biến va ̣n

hoá, ta ̣o ra những ngu ̣ ngôn kì

di ̣, khiến đối phương lúng túng,

không sao thắng đươ ̣c ông, về

phương diê ̣n đó ông thư ̣c là mô ̣t thiên tài. Ông trái hẳn với Ma ̣nh

tử: Ma ̣nh là mô ̣t chính tri ̣ gia

hơn là mô ̣t triết gia, Trang là

mô ̣t nghê ̣ sĩ hơn là mô ̣t triết gia;

Ma ̣nh là mô ̣t đa ̣i trươ ̣ng phu

giữ đúng nguyên tắc, Trang là

mô ̣t ẩn sĩ, không coi cái gì là

quan tro ̣ng trừ sư ̣ tư ̣ do, sống

theo sở thích của mình.

Đó là chân dung của Trang

theo những cố sư ̣ trong Trang

tử. Những cố sư ̣ đó chỉ đáng tin

mô ̣t phần thôi, vì do nhiều

người đời sau ghi la ̣i những người này không phải hết thảy

là môn sinh của Trang mãi tới

đời Hán mới đươ ̣c thu thâ ̣p

thành sách lưu truyền đến nay

như chương sau chúng ta sẽ

thấy.

CHƯƠNG II

TÁC PHẨM

XUẤT HIÊ ̣N TỪ THỜI

NÀO?

Theo Hoàng Cẩm Hoành thì Hán thư Nghê ̣ văn chí (của Ban

Cố 32 92) ghi rằng bô ̣ Trang

tử gồm 52 thiên chia làm: Nô ̣i

thiên 7, Ngoa ̣i thiên 28, Ta ̣p

thiên 14, và Giải thuyết 3. Bản

đó phải chăng là bản cổ nhất,

mà nay đã thất truyền?

Mô ̣t thuyết khác (trong Kinh

điển thuyết văn tư ̣ lu ̣c ) bảo Lưu

An, tức Hoài Nam vương (?

122 tr. TL), cháu Hán Cao tổ,

cũng sưu tâ ̣p đươ ̣c mô ̣t bản nhờ

các môn khách chú giải, không

biết bao nhiêu thiên, hiê ̣n nay cũng thất truyền.

Tư Mã Thiên (-145 -?) sanh

sau Lưu An chưa đầy mô ̣t thế

kỉ, là người đầu tiên sống gần

Lưu An nhất và viết về Trang tử

cơ hồ không biết tới bản của

Lưu An đó và chỉ bảo Trang

viết mô ̣t bô ̣ sách gồm trên mười

va ̣n chữ, không cho biết gồm

bao nhiêu thiên, mà những thiên

quan tro ̣ng nhất: Tiêu dao du,

Tề vâ ̣t luâ ̣n la ̣i không nhắc tới,

chỉ kể vài thiên tầm thường:

Ngư phủ, Đa ̣o chích, Khư khiếp, Canh Tang Sở

Mãi tới đời Tấn, thế kỉ thứ 3,

mới xuất hiê ̣n mô ̣t bản do

Hướng Tú chú giải, gồm 26

thiên, Hướng Tú chú giải chưa

xong mới đến chương Thu thuỷ

thì mất; mô ̣t người ba ̣n là

Quách Tươ ̣ng sửa la ̣i rồi chú

giải tiếp, theo tôn chỉ của phái

huyền ho ̣c thanh đàm các đời

Nguy ̣, Tấn, thành mô ̣t bản khác

gồm 27 thiên; tức bản lưu

truyền ngày nay.

Như vâ ̣y, từ đời Hán đến đời Tấn, bô ̣ Trang tử đã mấy lần

thất la ̣c, sưu tâ ̣p la ̣i rồi thất la ̣c

nữa, mỗi lần như vâ ̣y chắc sai

đi ít nhiều. Và bản hiê ̣n nay mo ̣i

người dùng xuất hiê ̣n lần đầu

tiên cách Trang tử sáu thế kỉ.

Như vâ ̣y ai dám bảo rằng nó giữ

đúng đươ ̣c tư tưởng của Trang?

Bản đó chia ra làm ba phần

như sau:

NÔ ̣I THIÊN gồm 7

[20]

chương

I -- -Tiêu dao du

II --Tề vâ ̣t luâ ̣n

III -Dưỡng sinh chủ

IV -Nhân gian thế

V ---Đức sung phù

VI --Đa ̣i tôn sư

VII - Ứng đế vương.

NGOẠI THIÊN gồm 15

chương

VIII ---- Biền mẫu

IX -------Mã đề

X --------Khư khiếp

XI -------Ta ̣i hư ̣u

XII ------Thiên đi ̣a

XIII ---- Thiên đa ̣o

XIV -----Thiên vâ ̣n

XV ------Khắc ý

XVI -----Thiê ̣n tính

XVII ----Thu thuỷ

XVIII ---Chí la ̣c

XIX -----Đa ̣t sinh

XX ------Sơn mô ̣c

XXI -----Điền Tử Phương

XXII ----Trí bắc du

TẠP THIÊM gồm 11

chương

XXIII ----Canh Tang Sở

XXIV ----Từ Vô Quỉ

XXV -----Tắc Dương

XXVI ----Ngoa ̣i vâ ̣t

XXVII ---Ngu ̣ ngôn

XXVIII --Nhươ ̣ng vương

XXIX ----Đa ̣o Chích

XXX -----Thuyết kiếm

XXXI ----Ngư phủ

XXXII ---Liê ̣t Ngư ̣ Khấu

XXXIII --Thiên ha ̣

Cũng theo Hoàng Cẩm

Hoành, người đầu tiên nêu ra

vấn đề chân nguy ̣ trong Trang

tử là Tô Đông Pha đời Tống.

Đa ̣i khái Tô bảo Trang có ý

bênh vư ̣c Khổng tử mà lời văn thì la ̣i không phải vâ ̣y. Bề ngoài

thì công kích, mà bề trong là

ngầm giúp đỡ (). Như chương

Thiên ha ̣ phê bình các đa ̣o

thuâ ̣t từ Mă ̣c tử đến Bành

Mông, Thâ ̣n Đáo, Lão, Trang,

mà không hề nhắc đến Khổng

tử, như vâ ̣y là cư ̣c tôn sùng

[21]

Khổng tử.

Nhưng la ̣i có những chương

Đa ̣o chích, Ngư phủ thì rõ ràng

công kích Khổng tử. Còn những

chương Nhươ ̣ng vương, Thuyết kiếm thì lời thô thiển, bỉ lâ ̣u,

không hơ ̣p nghĩa lí. Vâ ̣y Tô đã

nghi ngờ bốn chương đó (Đa ̣o

chích, Ngư phủ, Nhươ ̣ng

vương, Thuyết kiếm) do người

đời sau nguy ̣ tác.

Sau Tô, số ho ̣c giả nghi ngờ

sư ̣ nguy ̣ tác trong Trang tử càng

ngày càng nhiều.

Chẳng ha ̣n như La Miễn Đa ̣o

và Tống Liêm đều đồng ý với

Tô; riêng La còn ngờ hai

chương Khắc ý, Thiê ̣n tính nữa,

vì lời cũng nông ca ̣n, không phải của Trang.

Tri ̣nh Viê ̣n (đời Minh) hoài

nghi thêm hai chương Mã đề,

Khư khiếp, và cho rằng chỉ có

bảy chương trong Nô ̣i thiên là

của Trang tử, còn hai mươi sáu

chương kia đều do môn đồ của

Trang viết rồi thêm vào.

Sau đó, Vương Phu Chi,

Diêu Na ̣i, Vương Tiên Khiêm

đều bảo Ngoa ̣i thiên không phải

của Trang tử.

Gần đây, vấn đề chân nguy ̣

ngày càng phân tích kĩ hơn nữa, như La Căn Tra ̣ch trong Chư tử

Khảo sách (Nhân dân xuất bản

xã 1958). Hoàng Cẩm Hoành

trong Trang tử đô ̣c bản đã làm

mô ̣t bản liê ̣t kê ý kiến của mỗi

nhà về sư ̣ chân nguy ̣ của mỗi

thiên. Đa ̣i khái thì ai cũng nhâ ̣n

rằng Nô ̣i thiên của Trang tử (trừ

mô ̣t số bài) còn Ngoa ̣i thiên và

Ta ̣p thiên thì đa ̣i đa số của

người đời sau.

Nhưng tôi nhâ ̣n thấy điều

này: cơ hồ tất cả các ho ̣c giả

đều xét tổng quát từng chương để xem chương nào trong

Ngoa ̣i thiên và Ta ̣p thiên là của

Trang hay của môn phái Trang,

môn phái Lão; chưa ai đă ̣t

thành vấn đề rằng mỗi chương

có thể do nhiều người viết, hỗn

ta ̣p chứ không nhất trí. Theo tôi

những người đời Hán hay Lu ̣c

Triều (Nguy ̣, Tấn) khi thu nhâ ̣p

các bài để cho vào mỗi chương,

đã không chú tro ̣ng tới điểm

nhất trí đó, có lẽ không hề đă ̣t

ra vấn đề chân nguy ̣ nữa. Xung

hư chân kinh (tức Liê ̣t tử) như vâ ̣y, mà Nam Hoa kinh (tức

Trang tử ) cũng vâ ̣y. Đó là mô ̣t

lỗi chung của nhiều công trình

sưu tâ ̣p thời đó.

Trong bô ̣ Liê ̣t tử (Lá Bối -

1973) tôi bảo không sao phân

biê ̣t đươ ̣c bài nào của Liê ̣t Ngư ̣

Khấu viết, bài nào của người

sau viết (có thể toàn thể đều do

người đời sau viết), cho nên tôi

chỉ sắp đă ̣t la ̣i theo nô ̣i dung,

chia thành các chương: Vũ tru ̣,

Sinh tử, Đa ̣o, Huyền thoa ̣i và

Truyền thuyết, Cố sư ̣ và ngu ̣ ngôn cho dễ kiếm.

Trong bô ̣ Trang tử này, vấn

đề chân nguy ̣ quan tro ̣ng nhất,

mà sư ̣ nhâ ̣n đi ̣nh về chân nguy ̣

chỉ là những giả thuyết có thể

đúng nhiều hay ít, có đúng cũng

chỉ đúng về đa ̣i cương: của

Trang hay của người đời sau;

chứ không căn căn cứ vào đâu

để quả quyết bài này của phái

Trang, phái Lão, phái Khổng

đươ ̣c. Vì vâ ̣y sắp đă ̣t la ̣i các bài

theo phái là mô ̣t viê ̣c ma ̣o hiểm.

Còn sắp đă ̣t theo từng vấn đề (như trong Liê ̣t tử tôi đã làm) là

mô ̣t viê ̣c vô ích, vì mỗi vấn đề

có nhiều chủ trương khác nhau

(tuỳ người viết ở trong môn

phái nào), có khi trái ngươ ̣c

nhau nữa (chẳng ha ̣n vấn đề

Đa ̣o, có bài hiểu Đa ̣o theo Lão,

Trang, có bài la ̣i phân biê ̣t ra

Thiên đa ̣o, nhân đa ̣o; vấn đề vô

vi, có bài chủ trương vô vi như

Lão, Trang nghĩa là cứ thuâ ̣n

theo tư ̣ nhiên mà hành đô ̣ng, có

bài bảo vua thì vô vi mà bề tôi

thì hữu vi; nhất là thái đô ̣ đối với các ông thánh của đa ̣o Nho,

như Nghiêu, Thuấn có bài ma ̣t

sát ki ̣ch liê ̣t, có bài đề cao, có

bài ôn hoà).

Do đó mà tôi vẫn giữ lối

trình bày của cổ nhân, giữ nhan

đề và thứ tư ̣ các chương, chia

mỗi chương ra nhiều bài để đô ̣c

giả dễ kiếm, mỗi bài mang mô ̣t

số Á Râ ̣p, và không có nhan đề;

sau cùng, tôi mô ̣t phần dư ̣a vào

ý kiến của người trước, mô ̣t

phần tôi đưa ra ý kiến của riêng

tôi để phỏng đi ̣nh chương nào hoă ̣c bài nào là chân hay nguy ̣,

nếu là nguy ̣ thì có thể là của

phái nào.

NÔ ̣I THIÊN

Trước hết chúng ta hãy xét

sư ̣ phân biê ̣t Nô ̣i thiên, Ngoa ̣i

thiên, Ta ̣p thiên có hơ ̣p lí không

đã.

Có điều này chắc chắn, ai

cũng công nhâ ̣n là Trang tử

khác hẳn Lão tử (tức Đa ̣o Đức

kinh) , Luâ ̣n ngữ, Ma ̣nh tử , thành hình lần lần trong mô ̣t

thời gian rất dài, từ sinh thời

của Trang tử tới cuối thời Chiến

Quốc hay đầu đời Hán, trong

khoảng hai trăm năm hay hơn

nữa.

Xét chung thì Nô ̣i thiên do

Trang tử viết, còn hai thiên

Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên do người sau

thêm vào. Sư ̣ phân biê ̣t Nô ̣i

thiên ra mô ̣t bên, Ngoa ̣i và Ta ̣p

thiên ra mô ̣t bên là điều rất hữu

lí và rất dễ nhâ ̣n. Vì Nô ̣i thiên

có nhiều đă ̣c điểm, khác hẳn Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên:

1 . Nô ̣i thiên có tính chất

nhất quán:

Chương I đưa ra mô ̣t quan

niê ̣m về ha ̣nh phúc: thảnh thơi

tư ̣ ta ̣i; và cho ta biết làm sao thì

có thể hoàn toàn tư ̣ do mà

thảnh thơi tư ̣ ta ̣i đươ ̣c.

Chương II bàn về lẽ mo ̣i vâ ̣t

trong vũ tru ̣ đều tuyê ̣t đối bình

đẳng, không vâ ̣t nào quí, không

vâ ̣t nào tiê ̣n, hơn nữa không có

cả thi ̣ phi, chung thuỷ, thiê ̣n ác

nữa, mình và vâ ̣t nữa.

Chương III chỉ cho ta phép

dưỡng sinh để có thể hưởng

đươ ̣c tuổi trời (chung kì thiên

niên) mà sống cuô ̣c đời vui thú.

Chương IV chỉ cho ta phép

xử thế trong thời loa ̣n.

Chương V đưa ra mô ̣t tiêu

chuẩn về bâ ̣c chí đức: Theo

thiên tính, trút bỏ hết thế tính.

Chương VI luâ ̣n về Đa ̣o và

sư ̣ đắc Đa ̣o.

Chương VII thuô ̣c về chính

tri ̣ luâ ̣n, đa ̣i ý là các đế vương

tri ̣ thiên ha ̣ phải vô vi, nghĩa là hư tâm, thuâ ̣n theo lẽ tư ̣ nhiên

mà không dùng cơ trí.

Như vâ ̣y trong phần Nô ̣i

thiên chúng ta đươ ̣c thấy quan

niê ̣m của Trang về vũ tru ̣, tri

thức, nhân sinh, chính tri ̣, đủ

thành mô ̣t hê ̣ thống triết lí.

Nhiều ho ̣c giả thời trước đã

nhâ ̣n thấy tính nhất quán đó.

[22]

Chử Bá Tú bảo:

Nô ̣i thiên bắt đầu chương

Tiêu dao du và kết thúc bằng

c h ươ n g Ứng đế vương, cho thấy điều quan tro ̣ng trong đa ̣o

ho ̣c là cầu ở chính mình thì gă ̣p

cảnh nào cũng vui, rồi sau quan

sát va ̣n vâ ̣t ở ngoài sẽ thấy mo ̣i

vâ ̣t đều ngang nhau (tề); thấy

vâ ̣t ngang nhau rồi thì mình

quên mình đươ ̣c; tư ̣ quên mình

đó là chủ yếu của phép dưỡng

sinh. Dưỡng sinh để cho mình

sung sướng, ứng vâ ̣t để cho vâ ̣t

phát triển tư ̣ nhiên (thiê ̣n vâ ̣t),

hai viê ̣c đó đều cần có đức sung

mãn, đức sung mãn thì va ̣n vâ ̣t

phù hơ ̣p mà tôn lên làm thầy (?) () mà ở trong, mình thành

thánh, thần, ở ngoài (tức tri ̣

dân) mình thư ̣c hiê ̣n đươ ̣c lí

tưởng của đế vương.

Gần đây, Tưởng Phu ̣c

[23]

Thông cũng bảo chương

Tiêu dao du là cái mào cho toàn

thể Nô ̣i thiên, mà chương Tề

vâ ̣t luâ ̣n quét sa ̣ch cái quan

niê ̣m thi ̣ phi, mình và vâ ̣t, mở

đường cho lâ ̣p luâ ̣n (tức lí

thuyết chính tri ̣); các chương

sau hoă ̣c bàn về phép dưỡng sinh, hay cách xử thế, cách đa ̣t

đươ ̣c cái đức sung mãn, đều

phải lấy Đa ̣o làm thầy; Đa ̣o đó

ứng du ̣ng vào viê ̣c tri ̣ nước thì

thành đế, vương.

Cũng có thể hiểu mô ̣t cách

khác đươ ̣c, chẳng ha ̣n: Thảnh

thơi tư ̣ ta ̣i (Tiêu dao du) là mu ̣c

đích của loài người cũng như

của va ̣n vâ ̣t. Muốn đa ̣t đươ ̣c

cảnh giới đó chúng ta phải bỏ

quan niê ̣m thi ̣ phi, mình và vâ ̣t

đi (Tề vâ ̣t luâ ̣n), phải biết phép

dưỡng sinh (Dưỡng sinh chủ), cách xử thế (Nhân gian thế);

cao hơn nữa, phải tu dưỡng,

cho đức đươ ̣c sung mãn (Đức

sung phù), mà lấy Đa ̣o làm thầy

(Đa ̣i tôn sư); và muốn cho mo ̣i

người trong thiên ha ̣ đươ ̣c thảnh

thơi tư ̣ ta ̣i thì người cầm quyền

phải theo Đa ̣o vô vi mà tri ̣ dân.

Hiểu theo cách nào, chúng ta

cũng thấy có mô ̣t sư ̣ nhất quán

trong bảy chương của Nô ̣i

thiên, tính cách đó Ngoa ̣i và

Ta ̣p thiên thiếu hẳn.

2 . Tư tưởng trong Nô ̣i thiên rất ít mâu thuẫn nhau; trái la ̣i

trong Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên, tư

tưởng rất hỗn ta ̣p, rõ ràng là

của nhiều người trong nhiều

phái viết; điểm này sẽ đươ ̣c xét

kĩ trong tiết sau.

3 . Bút pháp trong Nô ̣i thiên

cao hơn Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên,

đă ̣c biê ̣t là bút pháp trong hai

chương đầu: Tiêu dao du và Tề

vâ ̣t luâ ̣n.

4 . Trong Nô ̣i thiên nhan đề

tóm tắt đươ ̣c đa ̣i ý trong

chương , còn trong Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên, người ta dùng vài chữ

trong câu đầu để đă ̣t tên

chương, thành thử nhan đề

không liên quan gì tới ý chính

trong chương cả; nhiều chương

cũng không có cả ý chính nữa.

Đó là bốn đă ̣c điểm khiến

Nô ̣i thiên phải đươ ̣c tách rời

khỏi hai thiên kia.

Tuy nhiên, Nô ̣i thiên có thư ̣c

do Trang tử viết không? Mô ̣t số

người còn nghi ngờ và đưa ra

mấy lí do không vững lắm. Ho ̣

bảo:

1. Tư Mã Thiên trong Sử kí

chỉ nói rằng Trang tử viết những

chương Ngư phủ, Đa ̣o chích,

Khư khiếp để ma ̣t sát Khổng tử

chứ không hề bảo Trang tử viết

Nô ̣i thiên. Điều đó có thể do Tư

Mã Thiên không khảo sát kĩ

lưỡng, không đủ chứng rằng

Nô ̣i thiên không phải của Trang

tử.

2. Cổ nhân thường lấy mấy

chữ đầu trong chương để đă ̣t

tên cho chương, như trường

hơ ̣p Luâ ̣n ngữ, Ma ̣nh tử rồi đời sau mới lấy ý chính trong

chương mà đă ̣t tên, vâ ̣y Nô ̣i

thiên phải xuất hiê ̣n sau Ngoa ̣i

và Ta ̣p thiên, tức vào khoảng

đời Hán, và không thể do Trang

tử viết. Lẽ đó sai. Thời Chiến

Quốc, đã có nhiều nhà dùng ý

chính để đă ̣t tên chương, như

Tôn tử, Công Tôn Long, Khuất

Nguyên, Ma ̣nh tử chỉ là mô ̣t

ngoa ̣i lê ̣.

3. Lối chia tác phẩm thành

Nô ̣i và Ngoa ̣i thiên bắt đầu từ

đời Hán. Nhưng Quản tử cũng chia ra Ngoa ̣i ngôn, Nô ̣i ngôn;

Hàn Phi tử cũng có Nô ̣i trừ

thuyết, Ngoa ̣i trừ thuyết; vâ ̣y lối

chia ra Nô ̣i, Ngoa ̣i đã có từ đời

Chiến Quốc rồi. Vả la ̣i, dù lối

chia đó xuất hiê ̣n từ thời Hán

thì cũng chỉ chứng minh đươ ̣c

sư ̣ phân chia ra Nô ̣i, Ngoa ̣i bắt

đầu từ đời Hán chứ không

chứng minh đươ ̣c rằng Nô ̣i

thiên do mô ̣t người đời Hán

viết, không phải của Trang tử.

Nhưng xét kĩ Nô ̣i thiên,

chúng ta cũng phải nhâ ̣n có vài chỗ khả nghi trong hai chương

Nhân gian thế và Đa ̣i tôn sư, vì

những lí do dưới đây:

1. Nhân gian thế.

- Có sách bảo rằng bút pháp

của chương này không giống

bút pháp sáu chương kia vì

chép toàn cố sư ̣. Tôi thấy lời đó

không đúng: Nhân gian thế

cũng có hai bài 6 và 9 dùng thể

nghi ̣ luâ ̣n; mà chương Đức sung

phù gồm 6 bài thì 5 bài đầu là

cố sư ̣ còn bài cuối là nghi ̣ luâ ̣n.

Vả la ̣i, trong cố sư ̣ có thể có nghi ̣ luâ ̣n, trong nghi ̣ luâ ̣n có thể

đưa cố sư ̣ vào. Như bài 5 và 6

Nhân gian thế, nếu gom làm

mô ̣t thì có thể bảo là cố sư ̣; nếu

tách ra làm hai như tôi đã làm

thì bài 5 là cố sư ̣, bài 6 là nghi ̣

luâ ̣n. Bài 8 và 9 cũng vâ ̣y, nếu

gom làm mô ̣t thì là cố sư ̣; tách

làm hai thì 8 là cố sư ̣, 9 là nghi ̣

luâ ̣n. Mà theo ý nghĩa thì phải

tách làm hai, không thể gom

làm mô ̣t đươ ̣c.

- Bài 1 chép rằng xưa vua

Nghiêu đánh các nước Tùng Chi và Tư Ngao, mà bài 9 Tề

vâ ̣t luâ ̣n la ̣i bảo vua Nghiêu

muốn đánh các nước Tông,

Khoái và Tư Ngao. Không lẽ

mô ̣t người viết chỉ cách có mấy

mươi trang đã chép khác nhau

như vâ ̣y. Vâ ̣y nếu Tề vâ ̣t luâ ̣n

do Trang tử viết thì Nhân thế

gian phải do người khác viết. Lẽ

này có thể chấp nhâ ̣n đươ ̣c

nhưng không quan tro ̣ng lắm:

có thể do người sau chép sai,

cũng có thể mô ̣t lần vua Nghiêu

muốn đánh ba nước Tông, Khoái và Tư Ngao, lần khác

muốn đánh hai nước Tùng Chi

và Tư Ngao.

- Bài 4 và 5 trùng ý nhau: Cả

hai đều nhắc ta rằng hễ vô tài

thì hưởng hết tuổi trời. Bài 5

kém bài 4 do người sau bắt

chước Trang tử, viết rồi cho

thêm vào. Rất có thể như vâ ̣y

nhưng vẫn chưa đủ làm chứng

cứ đươ ̣c.

- Lí do này vững hơn: Trong

bài 1, tác giả cho Khổng tử

sáng suốt về Đa ̣o, đă ̣t vào miê ̣ng Khổng tử những tư tưởng

của Trang, chẳng ha ̣n: Từ cái

hư không của tâm thần mà phát

ra ánh sáng; cái phúc ở cả trong

sư ̣ hư tĩnh của tâm thần. - Bài

1. Thế mà trong bài 8, la ̣i cho

Khổng tử là người không biết

cái lẽ tiến lui. Như vâ ̣y là tư

tưởng mâu thuẫn.

Nhất là bài 8 này rất giống

bài 5 trong chương Vi tử sách

Luâ ̣n ngữ:

Mô ̣t người cuồng nước Sở đi

ngang qua Khổng tử, hát:

Con phươ ̣ng kia, con

phươ ̣ng kia,

Sao mà đức suy như vâ ̣y!

Viê ̣c đã lỡ rồi, không can

gián người đươ ̣c nữa,

Nhưng viê ̣c sẽ tới, (nếu

ngươi tỉnh ngô ̣) thì còn ki ̣p

đấy:

Thôi đi, thôi đi, đời nay làm

chính tri ̣ là mô ̣t viê ̣c nguy

hiễm.

Khổng tử bèn xuống xe

muốn nói chuyê ̣n với người

cuồng đó, nhưng ông ta đã nhanh chân đi xa rồi, Khổng tử

không nói đươ ̣c gì cả.

Bài 8 không có câu kết, còn

hai bài hát cũng bắt đầu bằng

hai câu như trong Luâ ̣n ngữ, mà

ý nghĩa cũng vâ ̣y, tuy rườm

hơn:

Con phươ ̣ng kia, con

phươ ̣ng kia,

Sao mà đức suy như vâ ̣y?

Không thể biết trước đươ ̣c

tương lai,

Không thể trở lui đươ ̣c về dĩ

vãng.

Khi thiên ha ̣ thi ̣nh tri ̣

Thì thánh nhân thư ̣c hiê ̣n sứ

mê ̣nh mình.

Khi thiên ha ̣ loa ̣n la ̣c

Thì thánh nhân bảo toàn

thân mình.

Như thời này thì chỉ nên cầu

đừng bi ̣ hình pha ̣t.

Ha ̣nh phúc nhe ̣ hơn cái lông

Mà không biết nhâ ̣n lấy nó.

Tai hoa ̣ nă ̣ng hơn trái đất

Mà không ai biết tránh nó.

Thôi đi, thôi đi! Đừng mong

lấy đức cảm hoá người nữa.

Nguy thay, nguy thay! Đừng

tư ̣ làm khổ mình

Gai góc, gai góc! Đừng cản

ngăn bước đường của ta .

Đi vòng, đi vòng, đừng để

[24]

gai đâm vào chân.

Trang tử đâu la ̣i bắt chước

người khác như vâ ̣y.

- Hơn nữa, ngay trong mô ̣t

bài bài 2 bút pháp cũng

không thông. Giữa bài cho

Khổng tử khuyên Diê ̣p Tử Cao:

Con thờ cha me ̣ thì phải thích ứng với hoàn cảnh, như vâ ̣y là

chí hiếu; bề tôi thờ vua phải

chấp nhâ ̣n mo ̣i nguy hiểm, như

vâ ̣y là tâ ̣n trung. Chủ trương đó

đúng là chủ trương hữu vi của

Khổng giáo. Nhưng cuối bài,

Khổng tử la ̣i có gio ̣ng vô vi của

Trang tử: Nên vươ ̣t ra ngoài sư ̣

vâ ̣t mà tiêu dao tư ̣ ta ̣i, thuâ ̣n

theo cái lẽ tất nhiên để dưỡng

tâm, đó là đa ̣t đươ ̣c Đa ̣o.

2. Đa ̣i tôn sư cũng có vài

chỗ mâu thuẫn với các

chương khác.

- Chẳng ha ̣n bài 1 hơi tro ̣ng

lễ nghi, hình pháp và trí tuê ̣:

[Bâ ̣c chân nhân] coi hình pháp

là thân thể, lễ nghi là că ̣p cánh,

trí tuê ̣ là thủ đoa ̣n để ứng phó

(). Coi hình pháp là thân thể

mình, nên khoan hồng khi trừng

tri ̣; coi lễ nghi là că ̣p cánh của

mình, nên làm viê ̣c theo thế tu ̣c

mà thành công; dùng trí tuê ̣ để

ứng phó, nên chỉ hành đô ̣ng khi

bất đắc dĩ.

Ý đó có màu sắc Khổng

giáo, trái ngươ ̣c với ý trong Đức sung phù 5: Thánh nhân tiêu

dao ở chốn hư không, coi trí tuê ̣

là mầm thừa (gây tư lư ̣), lễ tín

là thứ keo [câu thúc người ta],

đức huê ̣ như thứ để tiếp dẫn,

công nghê ̣ [cũng đáng khinh]

như thương ma ̣i. Thánh nhân

không mưu tính cái gì, đâu cần

tới trí tuê ̣? Không đẽo go ̣t cái

[25]

gì, đâu cần tới keo ? Không

mất cái gì, đâu cần phải tiếp

dẫn? Không chế ta ̣o cái gì, đâu

cần đến thương ma ̣i?.

Bài 2, Nhữ Vũ bảo mình đắc

đa ̣o là nhờ ho ̣c đươ ̣c của con

của [bút] mư ̣c; con của mư ̣c là

cháu của sư ̣ đo ̣c sách.

Ý đó cũng đáng ngờ là

không phải chủ trương của

Trang. Trang tro ̣ng trư ̣c giác,

hư tâm để đa ̣t Đa ̣o, đâu có

dùng đến bút mư ̣c nhất là sách

vở, cái că ̣n bả của cổ nhân đó?

- Bài 4 cho chết là vui, nên

khi ba ̣n là Tử Tang Hô ̣ chết.

Ma ̣nh Tử Phản và Tử Cầm

Trương hoà đàn ca hát:

Ôi anh Tang Hô ̣,

Ôi anh Tang hô ̣,

Anh đã trở về bản thể của

anh,

Mà tu ̣i tui vẫn còn làm

người.

Bài này cũng như bài

XVIII.2 tôi đã dẫn ở chương I,

không chắc là của Trang vì

Trang coi sinh tử như nhau, có

lẽ nào la ̣i cho ho ̣ ca hát mừng

cho ba ̣n đươ ̣c và than thở mình

còn phải sống như vâ ̣y?

Bài 8, Tử Tang than vì số bê ̣nh mà phải nghèo và cư ̣c

khổ. Tư tưởng đó tầm thường

quá, nhất đi ̣nh không phải của

Trang.

Tóm la ̣i, Nô ̣i thiên tư tưởng

nhất quán, thành mô ̣t hê ̣ thống,

chắc do Trang tử viết, nhưng

hai chương Nhân gian thế và

Đa ̣i tôn sư có mô ̣t số bài ý

nghĩa mâu thuẫn với ho ̣c thuyết

của Trang, có thể do người đời

[26]

sau viết thêm vào và khi tìm

hiểu Trang tử, chúng ta nên ga ̣t những chỗ mâu thuẫn đó ra.

NGOẠI THIÊN VÀ TẠP

THIÊN

Vương Phu Chi trong Trang

tử giải so sánh Nô ̣i thiên với

Ngoa ̣i thiên, bảo:

- Nô ̣i thiên ý liên tu ̣c và có

hê ̣ thống, Ngoa ̣i thiên ý rời ra ̣c,

- Nô ̣i thiên ý man mác mà

qui về mô ̣t mối, Ngoa ̣i thiên

không hàm súc mà ý phồn ta ̣p,

- Nô ̣i thiên không cố chấp

như Ngoa ̣i thiên,

- Nô ̣i thiên tuy nén Khổng

tử xuống, nhưng không có

gio ̣ng khinh ba ̣c,

- Nô ̣i thiên tuy có điểm giống

Lão giáo nhưng dư ̣ng đươ ̣c mô ̣t

thuyết riêng. Ngoa ̣i thiên nông

ca ̣n, bắt chước Lão giáo mà

không phát huy đươ ̣c gì, kém

nhất là những chương Biền

mẫu, Mã đề, Khư khiếp, Thiên

đa ̣o, Thiê ̣n tính, Chí la ̣c.

So sánh Ngoa ̣i thiên với Ta ̣p

thiên, Vương bảo Ta ̣p thiên tuy

không thuần, nhưng phát huy đươ ̣c ý nghĩa của Nô ̣i thiên, và

hơn Ngoa ̣i thiên ở điểm đó;

nhưng có mấy chương Nhươ ̣ng

vương, Đa ̣o chích, Thuyết

kiếm, Ngư phủ lời và ý đều bỉ

lâ ̣u, tầm thường quá đỗi.

Tuyên Dĩnh bảo Ta ̣p thiên sở

dĩ go ̣i là ta ̣p vì mỗi bài đều tuỳ

hứng mà viết, tuy nhiên đối với

đa ̣o, không nhất thiết là ta ̣p

loa ̣n.

Vương bảo không thuần,

Tuyên bảo là tuỳ hứng, ý nghĩa

đa ̣i khái như nhau.

Tôi thấy từ Nô ̣i thiên bước

qua Ngoa ̣i thiên, không khí

khác hẳn, như đương ở mô ̣t nơi

có ngăn nắp qua mô ̣t nơi hỗn

đô ̣n, càng về sau, cảm giác hỗn

đô ̣n đó càng tăng.

- Điều ta để ý tới trước hết là

nhan đề mỗi chương không còn

liên quan gì với ý nghĩa của

chương, như chương VIII, lấy

hai chữ biền mẫu mà đă ̣t tên

cho chương. Biền mẫu có nghĩa

là ngón chân dính nhau, còn ý

cả chương là phải thuâ ̣n theo cái tính của mỗi vâ ̣t, đừng làm

cái gì ha ̣i tới bản tính tư ̣ nhiên

(bất dĩ nhân ha ̣i thiên). Tất cả

các chương khác đều như vâ ̣y.

- Điểm thứ nhì là tư tưởng

không thuần. Trong Nô ̣i thiên,

trừ mấy bài đáng ngờ của người

sau thêm vào hai chương Nhân

gian thế và Đa ̣i tôn sư, còn thì

tư tưởng nhất quán, có hê ̣

thống. Trong Ngoa ̣i và Ta ̣p

thiên trái la ̣i, ta thấy có ít nhất

là năm xu hướng:

* mô ̣t xu hướng giữ đúng tư tưởng của Trang, tôi go ̣i là ho ̣c

phái Trang;

* mô ̣t xu hướng theo Lão rõ

rê ̣t, tôi go ̣i là ho ̣c phái Lão;

trong phái này có nhà ôn hoà

(La Căn Tra ̣ch go ̣i là hữu phái);

có nhà cư ̣c đoan, muốn đa ̣p đổ

mo ̣i tổ chức xã hô ̣i, bỏ đa ̣o đức,

nhân nghĩa, lễ nghi, tuyê ̣t thánh

khí trí mà trở về thời nguyên

thuỷ (La Căn Tra ̣ch go ̣i là tả

phái); la ̣i có các nhà chủ trương

ở ẩn, tu tiên, ho ̣ thuô ̣c về phái

Đa ̣o gia ở đầu đời Hán, thờ Thái Thươ ̣ng Lão Quân và Lão

[27]

tử, Trương Đa ̣o Lăng ,

nhưng không tìm hiểu triết ho ̣c

của Lão, chỉ lo dùng bùa, phép,

luyê ̣n đan để trường sinh.

* la ̣i có mô ̣t số tác giả chi ̣u

ảnh hưởng cả Lão, Trang lẫn

của Khổng, muốn dung hoà,

phân biê ̣t đa ̣o Trời thì vô vi, đa ̣o

người thì hữu vi, hoă ̣c chủ

trương vua nên vô vi mà bề tôi

thì hữu vi,

* mô ̣t số khác đứng hẳn về Khổng phái, bảo phải phân biê ̣t

quí tiê ̣n, vì trời đất kia còn có

tôn ti (trời cao, đất thấp) huống

hồ là người, thâ ̣t là trái hẳn với

chủ trương của Trang. Tác giả

bài đó (XIII.4) mà đứng chung

với tác giả bài Tề vâ ̣t luâ ̣n, trong

mô ̣t bô ̣ mang tên Trang tử thì

thâ ̣t là mỉa mai,

* la ̣ lùng hơn nữa là có mô ̣t

số chi ̣u ảnh hưởng của Pháp

gia, tro ̣ng công nghê ̣, dùng hình

danh thưởng pha ̣t để tri ̣ dân.

Ba chương XII (Thiên đi ̣a), XIII (Thiên đa ̣o) và XIV (Thiên

vâ ̣n) có thể tiêu biểu cho sư ̣ hỗn

ta ̣p về tư tưởng trong Ngoa ̣i

thiên và Ta ̣p thiên.

- Điểm thứ ba là sư ̣ hỗn ta ̣p

đó chẳng những hiê ̣n trong mỗi

thiên (Ngoa ̣i và Ta ̣p) mà nhiều

khi trong cả từng chương nữa.

Ba chương VIII, IX, X tương

đối thuần nhất; tới chương XI

(Ta ̣i hư ̣u) đã bắt đầu thấy hỗn

ta ̣p rồi: quan niê ̣n đối với thánh

nhân trong bài 6 chương đó trái

ngươ ̣c với quan niê ̣m chung trong chương, rõ ràng là của

người sau viết rồi thêm càng

vào. Nô ̣i dung chương XXI còn

phức ta ̣p hơn (coi nhâ ̣n đi ̣nh ở

cuối chương đó, phần III).

Ta ̣p thiên la ̣i hỗn ta ̣p hơn

Ngoa ̣i thiên nhiều: trong số 11

chương (từ XXIII đến XXXIII)

có tới bốn chương: XXIV,

XXV, XXVI, XXVII, gồm toàn

những ta ̣p văn ngắn không liên

la ̣c gì xa gần với với nhau cả.

Nhất là hai chương XXIV (Từ

Vô Quỉ) và XXXII (Liê ̣t Ngư ̣ Khấu) rõ ràng là do người đời

sau lươ ̣m lă ̣t ở nhiều nơi rồi tiếc

rẻ, gom la ̣i chung cho khỏi mất.

(Coi nhâ ̣n đi ̣nh về hai chương

đó ở phần IV).

Có thể vì tính cách hỗn ta ̣p

đó, nên người ta mới go ̣i thiên

đó là Ta ̣p chăng?

Thiên đó còn hỗn ta ̣p ở điểm

có bài rất hay mà có những bài

rất dở. Nhiều bài trong những

chương Ngoa ̣i vâ ̣t (XXVI), Ngu ̣

ngôn (XXVII), nhất là tro ̣n

chương cuối (Thiên ha ̣) bút pháp cao, trái la ̣i những chương

Nhươ ̣ng vương (XXVIII), Đa ̣o

chích (XXIX), Thuyết kiếm

(XXX), Ngư phủ (XXXI), như

Tô Đông Pha và Vương Phu

Chi đã nhâ ̣n thấy, bút pháp quá

thô lâ ̣u, không xứng đươ ̣c đứng

chung trong mô ̣t bô ̣ với những

chương Tiêu dao du, Tề vâ ̣t

luâ ̣n.

Ngoa ̣i thiên cũng có mấy

chương hỗn ta ̣p, mà bút pháp

cũng không đều: những chương

Thu Thuỷ XVII, Sơn mô ̣c XX, Đa ̣t sinh XIX, nghê ̣ thuâ ̣t cao

hơn Ta ̣i hư ̣u XI, Thiên đi ̣a XII,

Khư khiếp X, v.v; nhưng sư ̣

cách biê ̣t đó không quá nổi bâ ̣t

như trong Ta ̣p thiên.

- Sau cùng Ngoa ̣i thiên và

Ta ̣p thiên còn khác với Nô ̣i

thiên ở vài điểm nhỏ này nữa:

* Như Vương Phu Chi đã

nhâ ̣n thấy, Nô ̣i thiên có mô ̣t

gio ̣ng nhã nhă ̣n, ôn hoà đối với

Nghiêu, Thuấn, Khổng tử.

Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên có gio ̣ng quá

khích, khen thì khen quá, như chương XXXIII (Thiên ha ̣)

hoă ̣c bài XII.9 (go ̣i Khổng tử là

phu tử) mà ma ̣t sát thì ma ̣t sát

ki ̣ch liê ̣t như chương XXIX

(Đa ̣o chích).

* Trong Nô ̣i thiên, có chỗ

cho Lão lên tiếng như bài V.3,

nhưng đó chỉ là truyê ̣n tưởng

tươ ̣ng, tuyê ̣t nhiên không dẫn

mô ̣t lời nào trong Đa ̣o Đức kinh

cả, vì kinh này thời Trang tử có

lẽ chưa xuất hiê ̣n, hoă ̣c mới

xuất hiê ̣n mà Trang không đươ ̣c

đo ̣c; trái la ̣i trong Ngoa ̣i thiên, chúng ta thấy chương Khư

khiếp dẫn Đa ̣o Đức kinh bốn

lần, Ta ̣i hư ̣u dẫn hai lần, Thiên

đi ̣a hai lần, Thiên đa ̣o mô ̣t lần,

Chí la ̣c ba lần, Đa ̣t sinh mô ̣t

lần, Sơn mô ̣c hai lần, Điền Tử

Phương mô ̣t lần, Trí bắc du ba

lần; và trong Ta ̣p thiên, Canh

Tang Sở dẫn hai lần, Tắc dương

mô ̣t lần, Ngu ̣ ngôn mô ̣t lần,

[28]

Thiên ha ̣ mô ̣t lần (Coi Lão

tử đô ̣c bản của Dư Bồi Lâm

Tam dân thư cu ̣c 1973). Điều đó đủ tỏ rằng Ngoa ̣i và Ta ̣p

thiên xuất hiê ̣n sau thời Trang

tử.

* Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên có

nhiều bài chép trong các sách

khác như Sử kí của Tư Mã

Thiên, nhất là Liê ̣t tử, còn trong

Nô ̣i thiên chỉ có mỗi mô ̣t bài

phỏng theo Luâ ̣n ngữ như trên

tôi đã dẫn. Như vâ ̣y ta thấy

Ngoa ̣i và Ta ̣p do nhiều người

viết vào nhiều thời đa ̣i và người

sau thu thâ ̣p la ̣i mà không cân

nhắc kĩ lưỡng.

Về vấn đề chân nguy ̣, đa số

các ho ̣c giả đều cho rằng xét

chung, Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên có

rất nhiều chương chắc chắn

không phải của Trang tử, còn

những chương khác nếu Trang

có viết mô ̣t phần nào thì cũng

khó nhâ ̣n ra đươ ̣c đích xác.

Trong phần III và IV, khi

nhâ ̣n đi ̣nh về các chương, tôi sẽ

xét về chân nguy ̣ của mỗi

chương và tôi cho rằng không

có chương nào hoàn toàn của

Trang cả, nhưng có mô ̣t số chương của môn đồ Trang.

Dưới đây tôi làm mô ̣t

[29]

bảng tóm tắt những nhâ ̣n

đi ̣nh đó để đô ̣c giả thấy đươ ̣c

mô ̣t cách tổng quát.

CHƯƠNG III

VĂN BỘ TRANG TỬ

ƯU ĐIỂM

Kim Thánh Thán, mô ̣t nhà

phê bình đời Minh theo chủ

nghĩa ấn tươ ̣ng cho rằng Trung

Hoa có sáu bô ̣ hay nhất (tài tử thư): 1- Trang tử, 2- Li Tao

(của Khuất Nguyên), 3- Sử kí

(của Tư Mã Thiên), 4- Tâ ̣p thơ

[30]

luâ ̣t (của Đỗ Phủ) , 5- Thuỷ

hử (của Thi ̣ Na ̣i Am), 6- Tây

Sương kí (của Vương Thư ̣c

Phủ).

Kim chắc có lí do để đă ̣t

Trang tử đứng đầu lu ̣c tài tử,

nhưng ai cũng phải nhâ ̣n Trang

Chu vừa là mô ̣t triết gia vừa là

mô ̣t nghê ̣ sĩ, và văn tài của ông

đôi khi đươ ̣c người ta tro ̣ng hơn ho ̣c thuyết của ông nữa.

Như chương trên chúng ta

nhâ ̣n thấy, tư tưởng trong Ngoa ̣i

và Ta ̣p thiên hơ ̣p với tư tưởng

của Lão nhiều hơn là với tư

tưởng của Trang, vâ ̣y mà hai

thiên đó sắp chung với Nô ̣i

thiên của Trang, chứ không cho

vào mô ̣t cuốn riêng, có lẽ

nguyên do chính là bút pháp,

xét chung giống với Nô ̣i thiên.

Trong số các tác phẩm lớn của

các triết gia thời Tiên Tần, Liê ̣t

tử và Trang tử có mô ̣t bút pháp đă ̣c biê ̣t, khác với gio ̣ng văn

nghiêm trang đa ̣o ma ̣o của

Khổng Ma ̣nh, gio ̣ng văn cô

đo ̣ng, đối nhau, như cách ngôn

của Lão tử, và gio ̣ng văn rườm

rà, lă ̣p đi lă ̣p la ̣i, nhiều nhiê ̣t

tình như tuyên truyền của Mă ̣c

tử.

Bài 1 chương XXVII (Ngu ̣

ngôn) đã va ̣ch cho ta thấy bút

pháp chung của cả ba thiên

Nô ̣i, Ngoa ̣i, Ta ̣p trong Trang tử :

Trong cuốn này, ngu ̣ ngôn

chiếm chín phần mười tro ̣ng ngôn chiếm bảy phần mười

trong chín phần mười đó mô ̣t

phần mười còn la ̣i là những chi

ngôn, tuỳ cơ ứng biến, mỗi

ngày mô ̣t khác, nhưng vẫn là

hơ ̣p lí tư ̣ nhiên.

Ngu ̣ ngôn chiếm chín phần

mười là mươ ̣n viê ̣c hay người

ngoài để luâ ̣n ().

Tro ̣ng ngôn chiếm bảy phần

mười (của ngu ̣ ngôn) vì muốn

ngăn những lời tranh biê ̣n của

thiên ha ̣, nên phải dẫn lời của

bâ ̣c tiền bối. Nhưng nếu chỉ là những người lớn tuổi mà không

có ho ̣c thức cao để cho người

sau tin thì cũng không go ̣i là

tiền bối đươ ̣c. Không có ho ̣c

thức để người khác tin thì

không phát huy đươ ̣c hết cái

đa ̣o làm người, như vâ ̣y là ha ̣ng

[31]

người cổ hủ.

Như vâ ̣y thì danh từ ngu ̣

ngôn dùng trong bài đó có nghĩa

rô ̣ng hơn nghĩa ngày nay. Nó

gồm:

a) Những truyê ̣n hoàn toàn tưởng tươ ̣ng mà nhân vâ ̣t hoă ̣c

là cây cỏ, súc vâ ̣t, thần linh,

như truyê ̣n con giếc xin Trang

tử mô ̣t đấu nước trong bài

XXVI.2, truyê ̣n con cú kêu lên

mô ̣t tiếng lớn doa ̣ con uyên sồ

vì sơ ̣ nó tranh mồi của mình

trong bài XVII.6;

b) Những truyê ̣n về danh

nhân nhưng chỉ có tên là đúng

còn hành vi, ngôn ngữ do tác

giả tưởng tươ ̣ng ra như Khổng

tử, Nhan Hồi trong bài IV.1, Lỗ

Ai Công và Tro ̣ng Ni trong bài V.4;

c) Những chuyê ̣n có thư ̣c

nhưng tác giả sửa đi ít nhiều

cho hơ ̣p với chủ trương của

mình, như những bài chép

truyê ̣n Khổng tử bi ̣ tai na ̣n giữa

hai nước Trần và Thái, chẳng

ha ̣n bài XXVIII.12: Khổng tử

quả bi ̣ vâ ̣y mà vẫn vui, nhưng

Tử Lô ̣ và Tử Cống đều là những

môn sinh giỏi của ông, không

khi nào la ̣i chê thầy là vô liêm

sỉ;

d) Những cố sư ̣ hoă ̣c những lời nói của danh nhân, hoàn

toàn có thư ̣c.

Ba loa ̣i b, c, và d đều viê ̣n

dẫn những người thư ̣c hoă ̣c

truyê ̣n thư ̣c để lời của mình hoá

ra nă ̣ng cân (tro ̣ng ngôn) hơn

mà người đo ̣c tin hơn.

Còn chi ngôn chỉ là những

lời nghi ̣ luâ ̣n, giảng giải mà

không dùng ngu ̣ ngôn hay tro ̣ng

ngôn.

Ngày nay chúng ta chỉ dùng

những truyê ̣n, hoă ̣c là tưởng

tươ ̣ng hẳn mà ta go ̣i là ngu ̣ ngôn (loa ̣i a), hoă ̣c là không tưởng

tươ ̣ng chút nào mà ta go ̣i là cố

sư ̣ (loa ̣i d) chứ không sửa đổi

mô ̣t sư ̣ kiê ̣n li ̣ch sử hay đă ̣t vào

miê ̣ng cổ nhân những lời của

chính mình như vâ ̣y là thiếu

trung thư ̣c nhưng thời Chiến

Quốc cách đó hình như phổ

biến.

Đó là đă ̣c điểm nổi bâ ̣t nhất

trong bút pháp Trang tử.

Đă ̣c điểm thứ nhì là sức

tưởng tươ ̣ng của Trang rất

ma ̣nh mẽ, phong phú.

Ngay từ đầu bô ̣ ông đã tưởng

tươ ̣ng truyê ̣n con cá côn biến

thành con chim bằng lưng rô ̣ng

không biết mấy ngàn dă ̣m, khi

tung cánh bay thì cánh nó như

đám mây trên trời khi dời

xuống biển Nam, nó đâ ̣p nước

tung toé lên ba ngàn dă ̣m rồi

nương gió lốc cuốn lên cao chín

va ̣n dă ̣m; rồi tới mô ̣t con rùa

thiêng mùa xuân của nó dài

năm trăm năm, mùa thu dài

năm trăm năm, tới cây xuân

mùa xuân dài tới tám ngàn năm, mùa thu cũng dài tám

ngàn năm. Ông dùng những vâ ̣t

cư ̣c lớn, cư ̣c tho ̣ để so sánh với

những vâ ̣t rất nhỏ, như con cút

chỉ bay cao đươ ̣c vài nhẫn, và

rất yểu như cây nấm chỉ sống

đươ ̣c mô ̣t buổi sáng để sau

cùng kết luâ ̣n rằng dù lớn nhỏ

khác nhau như vâ ̣y mà các loài

đó điều tiêu dao như nhau cả,

không ao ước đươ ̣c như loài

khác, chỉ có loài người là không

hiểu lẽ đó, buồn vì đời mình

ngắn ngủi, muốn đươ ̣c như ông Bành Tổ nhưng ông Bành Tổ

chỉ sống đươ ̣c có bảy trăm

năm, so với rùa thiêng và cây

xuân có thấm gì đâu.

Hình ảnh thâ ̣t mới mẽ, mà tư

tưởng cao thâm, khoáng đa ̣t.

Gần tro ̣n chương V kể

truyê ̣n những kẻ tàn tâ ̣t, gù

lưng, không môi, cu ̣t mô ̣t giò,

cu ̣t ngón chân, hoă ̣c xấu như

quỉ, mà đức la ̣i rất cao, đươ ̣c rất

nhiều nhiều người theo ho ̣c,

thiếu nữ nào trông thấy cũng

mê, để chứng tỏ rằng hễ có đức cảm hoá đươ ̣c người khác thì

người ta quên hình dáng ghê

tởm của mình đi, vâ ̣y tinh thần

mới quan tro ̣ng chứ không phải

thể chất, dong ma ̣o.

Nô ̣i thiên đầy những hình

ảnh như vâ ̣y, không sao kể hết,

tôi chỉ xin dẫn thêm mô ̣t đoa ̣n

tuyê ̣t diê ̣u tả tiếng gió đầu

chương Tề vâ ̣t luâ ̣n:

Đất thở thì thành gió. Gió

không thổi thì thôi, đã thổi thì

cả va ̣n hang lỗ đều gào thét lên.

Anh có nghe gió hú bao giờ chưa? Trên rừng núi cao ghê

gớm có những cây lớn chu vi

đươ ̣c cả trăm gang tay, thân

cây có hang có lỗ, như lỗ mũi,

lỗ tai hoă ̣c miê ̣ng người; la ̣i có

những lỗ (vuông) như lỗ đu ̣c

trong các đà ngang, hoă ̣c lỗ mắt

cáo; có lỗ như miê ̣ng cối, như

ao sâu, như vũng ca ̣n. Gió thổi

thì những lỗ ấy phát ra những

tiếng khác nhau, có khi như

tiếng nước chảy ào ào, có khi

như tiếng tên bay vút vút; có khi

như tiếng thú gầm, như tiếng thở nhe ̣; có khi như tiếng người

mắng mỏ, khóc lóc, than thở;

có khi như tiếng chim ríu rít,

như tiếng người đi trước hô,

người đi sau đáp. Gió hiu hiu

thổi thì nghe du dương; gió lớn

nổi lên thì nghe ào ào. Gió lớn

ngừng rồi, các hang lỗ la ̣i im

lă ̣ng, mà anh có thấy cành lá

lúc đó chỉ hơi lay đô ̣ng không?.

Tôi chưa thấy mô ̣t bài văn tả

gió nào có thể so sánh đươ ̣c với

đoa ̣n trên. Có lẽ vì không có

nhà nào nảy ra cái ý tả tiếng sáo tức âm nha ̣c của đất đó:

Âu Dương Tu chỉ tả mùa

[32]

thu , mà Tourgueniev chỉ tả

[33]

tiếng gió trong rừng thôi .

Trang tử đã ghi cho ta trên

mô ̣t chu ̣c tiếng gió : ào ào, vun

vút, gầm, thở nhe ̣, mắng mỏ,

khóc lóc, than thở, ríu rít...

nhưng ông biết ngôn ngữ loài

người không sao đủ để tả hết

đươ ̣c, nên ông cho ta tưởng

tươ ̣ng thêm: có cả va ̣n hang lỗ

trên rừng núi, mă ̣t đất, to nhỏ khác nhau, sâu nông khác

nhau, hình thể khác nhau, và

gió thổi vào mỗi hang mỗi lỗ là

ta ̣o nên mô ̣t thanh âm khác.

Nghê ̣ thuâ ̣t ông hàm súc mà

hùng vĩ.

Điểm thứ ba: văn của Trang

đô ̣t ngô ̣t, biến hoá không sao

lường đươ ̣c.

Bài đầu chương I, chẳng rào

đón gì cả, ông kể ngay truyê ̣n

con cá côn biến thành chim

bằng; chúng ta chưa hiểu truyê ̣n

đó có ý nghĩa gì thì ông tả hơi nước từ đất bốc lên, tả màu trời

xanh thăm thẳm; rồi ông đô ̣t

ngô ̣t nói đến viê ̣c đổ mô ̣t chén

nước xuống mô ̣t chỗ lõm trong

sân, để sau trở về truyê ̣n con

chim bằng. Tới đây ta mới hiểu

đươ ̣c ý ông: lớp không khí mà

không dày thì không đỡ đươ ̣c

con chim bằng cũng như nước

không sâu không đỡ đươ ̣c chiếc

thuyền lớn.

Từ con chim bằng tới con

chim cưu, ông nhảy qua truyê ̣n

đi xa, rồi truyê ̣n cây nấm, con ve sầu với cây xuân, con rùa

thiêng. Liên miên hết truyê ̣n no ̣

đến truyê ̣n kia, hết truyê ̣n loài

vâ ̣t đến truyê ̣n người: truyê ̣n

ông Vinh tử, ông Liê ̣t tử, gần

như đầu Ngô mình Sở, biến hoá

vô cùng, mãi tới khi hết bài,

phải suy nghĩ mới thấy sư ̣ liên

la ̣c mong manh, tế nhi ̣ giữa các

truyê ̣n đó, và mới hiểu đươ ̣c ý

của bài: muốn tiêu dao thì cứ

theo thiên tính, bản năng của

mình, đừng tuỳ thuô ̣c mô ̣t cái

gì, quên mình đi, siêu thoát ra ngoài thế vâ ̣t.

Khi hiểu đươ ̣c ý Trang rồi

thì ta thấy như tác giả chương

XXXIII (Thiên ha ̣) đã nói: hư

hư, thư ̣c thư ̣c, kì ảo, thú vi ̣.

Điểm thứ tư: Trang tử rất

lanh trí, thường bi ̣a ra những

truyê ̣n có tính cách hoa ̣t kê để

đáp la ̣i đối phương, chứ ít khi lí

luâ ̣n, chính vì vâ ̣y mà Tư Mã

Thiên bảo những kẻ túc ho ̣c

thời đó cũng không cải ông

đươ ̣c. Ông nửa đùa nửa thư ̣c thì

còn bắt bẽ ông cách nào?

Tinh thần hoa ̣t kê đó chúng

ta thấy trong bài 5 chương I:

Huê ̣ Thi chê ho ̣c thuyết của

Trang rô ̣ng lớn mà không dùng

đươ ̣c, như cây xư cao lớn mà

chẳng ai thèm đốn. Ông đáp:

Cây xư vì vô du ̣ng nên không bi ̣

đốn mà đươ ̣c hưởng hết tuổi

đời. Nhưng nó có thư ̣c vô du ̣ng

không hay người ta không biết

dùng nó? Sao không trồng nó ở

chỗ hư vô ti ̣ch mi ̣ch, trong cánh

đồng mênh mông để những kẻ

nhàn rỗi, thơ thẩn da ̣o chung quanh, thảnh thơi ngủ dưới

bóng mát của nó?.

La ̣i như bài II.5, muốn chê

tinh thần cố chấp, ông dùng ngu ̣

ngôn con khỉ chủ cho sáng ba

trái lâ ̣t, chiều bốn trái thì không

chi ̣u mà la ̣i tỏ vẻ mừng khi đươ ̣c

phát sáng bốn trái, chiều ba trái.

Đó là tôi chỉ mới dẫn vài thí

du ̣ trong Nô ̣i thiên, nếu kể cả

những cố sư ̣ về Trang trong

Ngoa ̣i thiên và Ta ̣p thiên thì còn

nhiều bài hoa ̣t kê hơn, có khi

cay đô ̣c nữa, như bài XXXII.6, 13. Nhưng đó thuô ̣c về Ngoa ̣i

thiên và Ta ̣p thiên rồi.

Xét chung bút pháp trong hai

thiên này kém xa bút pháp

trong Nô ̣i thiên, và không có

chương nào vừa nghi ̣ luâ ̣n, và tỉ

du ̣, đã kì ảo mà la ̣i thú vi ̣ như

hai chương Tiêu dao và Tề vâ ̣t

luâ ̣n đươ ̣c. Nhưng cũng có

những chương như Thu Thuỷ,

Sơn mô ̣c mà cổ nhân rất thích

và cũng dùng nhiều ngu ̣ ngôn.

Chương Thu thuỷ tuy không

phát huy thêm đươ ̣c gì nhưng đã suy diễn đúng tư tưởng của

Trang, văn sáng sủa, ma ̣ch la ̣c,

dễ đo ̣c, vui.

Ba chương Thiên đi ̣a (XII),

Thiên đa ̣o (XIII), Thiên vâ ̣n

(XIV) cũng có nhiều bài thú

như bài XII.9, dùng mô ̣t ngu ̣

ngôn để diễn cái ý đa ̣o của cổ

nhân không thể truyền la ̣i đươ ̣c,

mà sách chỉ là că ̣n bã của cổ

nhân; bài XII.1 dùng mô ̣t cố sư ̣

để chê cơ giới vì nó sinh ra cơ

tâm.

Nhất là bài XIV.1 có gio ̣ng siêu dâ ̣t, đưa ra mô ̣t loa ̣t câu

hỏi, khiến ta nhớ tới bài Thiên

vấn của Khuất Nguyên hỏi trời

mô ̣t trăm bảy mươi hai câu; tác

giả XIV.1 chỉ hỏi trên mô ̣t chu ̣c

câu về vũ tru ̣ thôi:

Trời có vâ ̣n chuyển không?

Đất có đứng im không? Mă ̣t trời

mă ̣t trăng có tranh chỗ với nhau

không? Ai làm chủ tể cái đó? Ai

duy trì cái đó? Ai vô sư ̣ mà đẩy

cái đó khiến nó cha ̣y? Hoă ̣c giả

có mô ̣t cái máy bí mâ ̣t bất đắc

dĩ cha ̣y hoài không? Hay là vũ tru ̣ tư ̣ nhiên vâ ̣n chuyển mà

không tư ̣ ngừng đươ ̣c chăng?

Mưa là do mây chăng? Hay

mây là do mưa? Ai làm mưa

đổ? Ai vô sư ̣ mà cao hứng gây

ra cái đó? Gió nổi ở phương

Bắc, khi thổi qua Tây, khi thổi

qua Đông, có lúc la ̣i xoáy ốc

mà cuốn lên cao. Ai hô hấp mà

thành như vâ ̣y? Ai vô sư ̣ mà

hướng gió về phía này phía

khác và làm nó ngừng?.

Mô ̣t bài nữa lí thú về ý nghĩa

và tài tưởng tươ ̣ng:

Nhà vua có biết con ốc sên

không?... Trên sừng bên trái

của nó có mô ̣t nước tên là Xúc,

trên sừng bên phải của nó có

mô ̣t nước tên là Man. Hai nước

đó tranh đoa ̣t đất của nhau

hoài, số tử thương tới mấy va ̣n,

khi quân mô ̣t nước ba ̣i tẩu thì

quân nước kia truy kích mười

lăm ngày sau mới về.

So với vũ tru ̣ vô biên này,

mô ̣t quốc gia dù lớn như Nga

hay Mĩ, cũng chỉ như nước Xúc

hay nước Man chứ khác gì? Hai tên Xúc và Man đó cũng có

ý nghĩa lắm: Xúc có nghĩa là

đu ̣ng cha ̣m, tươ ̣ng trưng cho

mô ̣t dân tô ̣c xâm lăng, Man có

nghĩa là man di.

Ngoài ra còn những bài như:

XIII.9: diễn cái ý kẻ biết thì

không nói, kẻ nói thì không

biết, mà sách chỉ là că ̣n bã của

cổ nhân.

XIV.4: so sánh pháp đô ̣ đời

xưa với con chó rơm, dùng

xong rồi thì liê ̣ng đi; vâ ̣y mo ̣i

truyền thống đều vô thường.

XX.8: mà các chính khách

thời nào cũng nên nhớ: con ve

hưởng bóng mát mà không ngờ

rằng con bo ̣ ngư ̣a đương rình

nó; con bo ̣ ngư ̣a mãi rình con

ve mà không ngờ rằng con chim

khách cũng đi ̣nh vồ nó; còn con

chim khách bi ̣ Trang tử nhắm

bắn mà không hay. Vâ ̣t nào

cũng mưu ha ̣i lẫn nhau. Đúng là

hình ảnh các nước chư hầu thời

Trang tử và các cường quốc

ngày nay.

Những bài đó và nhiều bài khác nữa đều dùng bút pháp

của Trang, tức thể ngu ̣ ngôn để

diễn những ý thâm trầm, hàm

súc, khi thì hoa ̣t kê, khi thì có

thi vi ̣. Đó là phần cống hiến

đáng kể nhất của Ngoa ̣i và Ta ̣p

thiên; còn về triết thuyết, thì

như trong phần III và IV chúng

ta sẽ thấy, không có gì mới mẻ,

đă ̣c sắc lắm.

Có hai bài nô ̣i dung và bút

pháp khác hẳn các bài kia, như

ở đâu la ̣c vào bô ̣ Trang tử, tức

bài XXXIII (Thiên ha ̣) mà tôi giới thiê ̣u ở trên và sẽ còn nhắc

la ̣i trong chương sau nữa; với

bài XII.14 mà tôi xin trích dẫn

la ̣i đây đoa ̣n cuối:

Ba người cùng đi mà có mô ̣t

người mê hoă ̣c thì có thể đi tới

chốn đươ ̣c vì số người mê hoă ̣c

ít hơn số người sáng suốt. Nếu

hai người mê hoă ̣c thì mê ̣t nho ̣c

mà không sao tới chốn đươ ̣c, vì

số người mê hoă ̣c nhiều hơn số

người sáng suốt. Ngày nay cả

thiên ha ̣ mê hoă ̣c, tôi có muốn

tìm đúng đường đi thì cũng không thể đươ ̣c. Buồn thâ ̣t ()

Biết rằng không thể đươ ̣c mà

cứ miễn cưỡng tìm cho đươ ̣c,

cũng la ̣i là mê hoă ̣c nữa. Không

bằng bỏ mă ̣c mà không tìm gì

cả, không tìm gì cả thì ai là

người cùng lo buồn với tôi?.

Thâ ̣t là thốn tâm thiên cổ. Ai

đó? Sao mà tiếng than ai oán

như vâ ̣y, khiến cho trên hai

ngàn năm sau, người đo ̣c cũng

phải xúc đô ̣ng!

NHƯƠ ̣C ĐIỂM

Tấm huy chương nào cũng

có mă ̣t trái.

Vì văn của Trang tử đô ̣t

ngô ̣t, biến hoá bất thường,

không dùng phép chuyển, bố

cu ̣c lỏng lẻo, thú thì có thú đấy,

nhưng quả nhiều khi khó hiểu.

Tôi lấy thí du ̣ bài đầu chương

Tiêu dao du. Không thể đo ̣c

mô ̣t lần mà hiểu ngay đươ ̣c. Mà

sau khi đo ̣c vài ba lần, hiểu

đươ ̣c đa ̣i ý rồi, vẫn còn thấy vài

chỗ còn tối nghĩa, tìm các sách

chú giải thì mỗi nhà giảng mô ̣t khác.

Chẳng ha ̣n câu nói về con

chim bằng: khứ dĩ lu ̣c nguyê ̣t

tức giả dã. Tôi theo Hoàng

Cẩm Hoành, Liou Kia hway và

Thành Huyền Anh (do Tiền

Mu ̣c dẫn trong Trang tử toản

tiên ) mà di ̣ch là: nó xuống biển

Nam vào tháng sáu, lúc gió nổi

lên . Nhưng Diê ̣p Ngo ̣c Lân la ̣i

di ̣ch là: nó ở biển Nam phỏng

nửa năm. Ai đúng ai sai?

Đúng hay sai ở đây cũng

không quan tro ̣ng vì truyê ̣n con chim bằng đó chỉ là tưởng

tươ ̣ng.

Rồi kế đó là đoa ̣n: Dã mả

dã, trần ai dã, sinh vâ ̣t chi dĩ tức

tương xuy dã. Thiên chi thương

thương, kì chính sắc dã? Kì

viễn nhi vô sở chí cư ̣c dã? Kì thi ̣

ha ̣ dã, diê ̣c nhươ ̣c thi ̣ tắc dĩ hĩ.

Di ̣ch nghĩa từng chữ: Ngư ̣a

hoang vâ ̣y, bu ̣i cát vâ ̣y, sinh vâ ̣t

dùng hơi thở mà thổi nhau vâ ̣y.

Màu xanh xanh của trời kia,

phải là bản sắc không? Hay là

xa mà không tới chỗ cùng cư ̣c chăng? Ở trên nhìn xuống, cũng

như vâ ̣y mà thôi.

Ngư ̣a hoang là cái gì đây?

Sao đương nói về con chim

bằng la ̣i nhảy qua con ngư ̣a

hoang, cùng cát bu ̣i, rồi tới màu

xanh của trời ? Mỗi nhà giải

thích mô ̣t khác. Trong bản di ̣ch

(phần II) tôi đã theo Vương Phu

Chi, cho rằng Trang tử muốn

nói: Sở dĩ chim bằng bay cao

đươ ̣c vì có hơi nước những

hơi nước này bay lên, coi tư ̣a

như những con ngư ̣a hoang bu ̣i cát cùng hơi thở của các

sinh vâ ̣t đỡ nó ở dưới, và mô ̣t

lớp không khí dày ở trên và ở

dưới. Chính lớp không khí dày

đó làm cho màu trời hoá xanh,

vì ở trên cao nhìn xuống thì

cũng thấy màu xanh đó.

Hiểu như vâ ̣y rất có lí, mà

đoa ̣n đó mới có liên la ̣c với

đoa ̣n sau; nhưng đó chỉ là mô ̣t

lối suy diễn, có thư ̣c đúng với tư

tưởng của Trang không thì chỉ

có Trang mới biết đươ ̣c.

Thí du ̣ tôi mới dẫn còn tương đối dễ hiểu, mà có hiểu sai thì

cũng chẳng ha ̣i gì đến đa ̣i ý cả

bài, giá có bỏ hẳn đi, cũng đươ ̣c

nữa. Còn nhiều chỗ mù mi ̣t hơn

nhiều, không sao mò ra đươ ̣c

manh mối, tìm các chú giải thì

không ai giống ai, không có lối

giảng nào làm cho tôi thoả mãn

cả; có nhà la ̣i làm thinh, ho ̣ cho

là sáng sủa quá rồi chẳng cần

giảng chăng?

Tôi không muốn dẫn thêm ít

thí du ̣ nữa, nga ̣i rườm, nhưng

trong phần di ̣ch các thiên, tôi đã ghi những chỗ tối nghĩa, đô ̣c giả

sẽ thấy lời tôi mới nói không

phải là quá.

Tôi nghiê ̣m thấy văn của

Trang mà la ̣i tương đối dễ hiểu

hơn văn của mô ̣t số người đời

sau trong Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên.

Ngay trong Nô ̣i thiên, mô ̣t vài

bài tôi ngờ rằng không phải của

Trang như bài IV.1 văn cũng rất

tối.

Phải có đo ̣c Trang tử rồi,

chúng ta mới thấy những tác

phẩm của Khổng phái, như Tứ thư, sáng sủa biết bao. Nhất là

b ô ̣ Ma ̣nh tử trong như nước

suối vâ ̣y.

Thói không dùng phép

chuyển, có phải là thói chung

của thời Chiến Quốc (trừ vài

ngoa ̣i lê ̣ như Ma ̣nh tử) không?

Ngay Tư Mã Thiên đời Hán

cũng coi thường phép chuyển,

như trong bài Bá Di, Thúc Tề,

mà chúng tôi đã giới thiê ̣u ta ̣i

phần I Sử kí. Hình như cổ

nhân cứ diễn hết ý này đến ý

khác, nếu ý dồi dào, tân kì và có liên la ̣c với nhau thì cách đó

làm cho văn vừa go ̣n, vừa đô ̣t

ngô ̣t, có cái thú riêng. Nếu tài

kém, ý tầm thường, không khéo

sắp đă ̣t thì khổ cho người đo ̣c.

Từ đời Đường trở đi, nhờ có

luâ ̣t làm thơ: phá, thừa, thư ̣c,

luâ ̣n, kết, nên văn sĩ (thường

cũng là thi sĩ) rất chú tro ̣ng tới

phép chuyển cùng bố cu ̣c mà

cổ văn đa ̣t tới mô ̣t nghê ̣ thuâ ̣t

rất cao. Rất nhiều đoản văn

(người Trung Hoa go ̣i là tiểu

phẩm) đời Đường, Tống, Thanh mă ̣c dù không có cái hùng khí,

cái hơi dài như Trang tử hay Sử

kí, không cuồn cuô ̣n, man mác,

nhưng thâ ̣t là những viên ngo ̣c

không vết, vừa đe ̣p, vừa sáng.

Tôi đã la ̣c ra ngoài đề rồi,

xin trở la ̣i những nhươ ̣c điểm

trong văn Trang tử.

Ngu ̣ ngôn của Trang tử

thường rất hay, nhưng phép

dùng tro ̣ng ngôn của ông đã đi

ngươ ̣c la ̣i mu ̣c đích của ông

muốn đa ̣t. Thí du ̣ trong bài V.1,

Trang tử cho Khổng Tử nói với Thường Quí:

Sống chết là viê ̣c lớn mà ông

ấy (mô ̣t người cu ̣t chân tên là

Vương Đài) coi thường, trời đất

có sâ ̣p ông ấy cũng không bi ̣

huỷ diê ̣t; ông ấy xét kĩ cái chân

thư ̣c, không bi ̣ cái giả ta ̣o làm

mê hoă ̣c; ông ấy biết rằng va ̣n

vâ ̣t đều biến hoá, nên giữ đươ ̣c

cái căn bản chân chính. () Xét

chỗ di ̣ biê ̣t của va ̣n vâ ̣t thì lá gan

và trái mâ ̣t khác nhau cũng như

nước Sở và nước Viê ̣t; mà xét

chỗ giống nhau thì va ̣n vâ ̣t chỉ là mô ̣t. Biết đươ ̣c cái lẽ ấy thì

không để ý đến sư ̣ nhâ ̣n thức

của tai mắt nữa mà tâm linh

ngao du ở chỗ hài hoà của vũ

tru ̣. Đã thấy va ̣n vâ ̣t là mô ̣t thì

không thấy cái gì mất nữa. Cho

nên Vương Đài cho mình mất

mô ̣t chân cũng như mất mô ̣t

cu ̣c đất vâ ̣y thôi.

Ý đó chính là của Trang tử,

khoáng đa ̣t mà có phần đúng.

Không phải đă ̣t vào miê ̣ng của

Khổng Tử mà có giá tri ̣ hơn;

trái la ̣i người hiểu biết Khổng Tử sẽ nhâ ̣n ngay ra là truyê ̣n

bi ̣a, rồi coi thường.

Huống hồ bài đó cho Khổng

Tử là khoáng đa ̣t, tới bài thứ ba

cũng chương đó, la ̣i cho Khổng

Tử là nông nổi, khiến Lão tử

phải chê là không hiểu biết

sống với chết chỉ là mô ̣t, cái khả

và cái bất khả thì cũng như

nhau .

Qua bài sau, bài 4, Khổng

Tử la ̣i trở thành mô ̣t bâ ̣c đa ̣t

Đa ̣o như Trang, thấu đươ ̣c lẽ tử

sinh, đắc thất: Khổng Tử nói với vua Ai công nước Lỗ:

Tử sinh, đắc thất, cùng đa ̣t,

giàu nghèo, hiền ngu, chê khen,

đói khát, nóng la ̣nh, đó là

những biến hoá của sư ̣ vâ ̣t, sư ̣

chuyển vâ ̣n của luâ ̣t trời, như

ngày rồi đến đêm, mà không ai

biết gốc ở đâu. Ai đa ̣t đươ ̣c lẽ

ấy, thì tâm thần không bi ̣ hỗn

loa ̣n, ngày đêm giữ đươ ̣c cái khí

thuần hoà, ung dung, vui vẻ như

khí xuân mà thích ứng với mo ̣i

sư ̣ biến hoá.

Sao mà mâu thuẫn như vâ ̣y!

Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên còn tê ̣ hơn

nữa. Tro ̣ng ngôn đươ ̣c dùng

mô ̣t cách bừa bãi, như bôi xanh

bôi đỏ lên mă ̣t các người thời

trước, từ Nghiêu, Thuấn tới

Khổng Tử, Nhan Hồi, Tăng

Sâm, Tử Ngư, Bá Di, Thúc Tề,

vân vân gây ra hai cái ha ̣i:

- người nào không hiểu Nho,

Lão, không thuô ̣c sử Trung Hoa

thì không nên đo ̣c Trang tử.

- những tư tưởng của Trang

dù sâu sắc mà diễn theo thể

tro ̣ng ngôn đó hoá ra những lô ̣ng ngôn như chỉ muốn cho ta

đo ̣c rồi cười chơi vâ ̣y thôi.

Ngay đến ngu ̣ ngôn tôi nghĩ

cũng nên dùng vừa phải, không

phải bài nào cũng hay cả.

Chẳng ha ̣n bài VII.7, Trang

tử cho vua Nam Hải tên là Mau

le ̣, vua Bắc Hải tên là Thình

lình thấy ai cũng có bảy lỗ để

nghe, ăn, và thở mà vua Trung

Ương là Hỗn đô ̣n không có mô ̣t

lỗ nào cả, bèn đu ̣c cho Hỗn đô ̣n

có đủ lỗ, hâ ̣u quả là Hỗn đô ̣n

chết.

Trang muốn khuyên ta rằng

cái gì do thiên nhiên ta ̣o ra cũng

hoàn hảo rồi, đừng xuẩn đô ̣ng

sửa chữa thiên nhiên; chỉ tai ha ̣i

thôi (bất dĩ nhân ha ̣i thiên).

Nhưng dùng thể ngu ̣ ngôn ở

đây, tôi chẳng thấy có gì lơ ̣i

hơn là cứ dùng sư ̣ thư ̣c làm

chứng cứ như tác giả bài IX.1:

Ngư ̣a có móng để dẫm lên

sương tuyết, có lông để chống

gió la ̣nh. Chúng ăn cỏ, uống

nước, co giò lên nhảy nhót. Đó

là chân tính của chúng. Chúng chẳng cần gì đến đài cao

chuồng rô ̣ng đâu.

Mô ̣t hôm Bá La ̣c bảo: Tôi

khéo nuôi ngư ̣a, rồi đốt, hớt

lông chúng, go ̣t và đánh dấu

móng chúng, dùng dây cương

cô ̣t chúng, làm chuồng có sàn

cho chúng ở. Mười con có hai

ba con chết. Ông bắt chúng

chi ̣u đói chi ̣u khát, phải cha ̣y

nước kiê ̣u, phải phi, dùng cái

ách bắt chúng đứng yên thành

hàng, dùng hàm thiếc khớp

mõm chúng, và ngư ̣a chết già nửa.

Hoă ̣c vắn tắt hơn nữa như

tác giả bài VIII.2: đừng nối dài

chân vi ̣t, cắt ngắn chân ha ̣c mà

chúng sẽ đau khổ. Có người

bảo vì sống vào thời loa ̣n, Trang

không dám nói thẳng mà phải

dùng ngu ̣ ngôn. Nói như vâ ̣y là

không biết đo ̣c Trang: nhiều

ngu ̣ ngôn của ông còn cay đô ̣c

hơn lời nói thẳng nữa như khi

ông đáp Nguy ̣ Văn Hầu. Vả la ̣i

như tôi đã nói, thời đó ngôn

luâ ̣n rất tư ̣ do. Ma ̣nh tử còn dám chửi thẳng vào mă ̣t các vua

chúa kia mà!

MÔ ̣T SỐ NHÀ CHÚ GIA ̉ I

Sau cùng Trang tử còn mô ̣t

nhươ ̣c điểm nữa là dùng rất

nhiều cổ ngữ cổ chế như La

Miễn Đa ̣o đã nhâ ̣n thấy, thành

thử dù thông cổ ho ̣c thì cũng

phải có mô ̣t vài bản chú giải kĩ

lưỡng mới có thể hiểu đươ ̣c.

Từ trước tới nay có cả trăm

nhà chú giải Trang tử . Bản chú

giải đầu tiên còn lưu truyền đến nay là của Hướng Tú. Hướng

Tú theo huyền ho ̣c, tức cái ho ̣c

u áo của Đa ̣o gia (thờ Hoàng,

Lão) rất thi ̣nh hành đời Lu ̣c

triều, nên chú giải theo huyền

ho ̣c, và có người đã trách ông

không chú giải Trang và trái la ̣i

dùng Trang để chú giải cho

ông.

Lỗi đó không phải chỉ riêng

ông mắc phải; đời sau cũng rất

nhiều người đem sở ho ̣c của

mình ra chú giải Trang: người

ho ̣c Nho như Lâm Hi Dâ ̣t đời Tống thì đem tư tưởng Khổng

Ma ̣nh ra chú giải Trang; người

theo Phâ ̣t thì đem thuyết của

Phâ ̣t ra chú giải, như Thành

Huyền Anh đời Đường. Ho ̣

toàn là xuyên ta ̣c cả.

Nhưng cũng có những bản

go ̣i là tâ ̣p giải, nghĩa là soa ̣n giả

tham khảo mô ̣t số bản chú giải

của ngưởi trước rồi lư ̣a cho ̣n,

châm chước chớ không theo

mô ̣t khuynh hướng nào. Khi

nào có vài cách chú giải khác

nhau, không biết lư ̣a ra sao thì ho ̣ ghi cả la ̣i; trái la ̣i nếu lư ̣a

đươ ̣c mô ̣t cách thì ho ̣ cho biết

xuất xứ. Các bản chú giải gần

đây hầu hết đều theo phương

pháp đó.

Tôi kiếm đươ ̣c những bản

dưới đây:

1. Trang tử giải của Vương

Phu Chi - Quảng Văn thư cu ̣c

không đề năm;

2 . Trang tử toản tiên của

Tiền Mu ̣c - Đông Nam ấn vu ̣ in

lần thứ tư năm 1962;

3 . Trang tử ba ̣ch thoa ̣i cú giải của Diê ̣p Ngo ̣c Lân Hoa

Liên xuất bản xã - không đề

năm;

4 . Tân di ̣ch Trang tử đô ̣c

bản của Hoàng Cẩm Hoành

Tam Dân thư cu ̣c 1974;

5 . Luvre complète de

Tchouang - tseu của Liou Kia

hway - Collection Unesco

Gallimard 1969.

Tôi dùng cả năm bản đó,

nhiều nhất là bản 2 4 5. Ba

bản này với bản 1 đều in hoă ̣c

di ̣ch đủ cả 33 chương, riêng bản 3 của Diê ̣p Ngo ̣c Lân chỉ

tuyển 20 chương: tro ̣n 7 chương

Nô ̣i thiên, 8 chương Nô ̣i thiên

và 5 chương Ta ̣p thiên.

CÁCH ĐO ̣C TRANG TỬ

Ai cũng nhâ ̣n rằng Trang tử

thâ ̣t khó đo ̣c. Ở đoa ̣n trên tôi đã

đưa ra hai điều khó:

- phải hiểu Khổng, Lão và

cổ sử, cổ ngữ Trung Quốc,

- phải suy nghĩ nhiều để

tìm ma ̣ch la ̣c trong văn.

Còn thêm bốn điều khó này

nữa:

- phải ta ̣m bỏ tinh thần lí

luâ ̣n của ta đi, rán dùng trư ̣c

giác để tìm hiểu Trang, như

Trang khuyên khi tìm hiểu

đa ̣o,

- phải bỏ thành kiến của ta

đi, dùng ngay lời của Trang

mà giảng Trang,

- phải bất cầu thâ ̣m giải

như Đào Tiềm nói (trong Ngũ

liểu tiên sinh truyê ̣n), nghĩa

là đừng thâm cứu chi tiết, chỉ

cốt nắm vững đa ̣i ý thôi;

chẳng ha ̣n muốn tìm hiểu

quan niê ̣n của Trang về sinh

tử, ta chỉ cần nhớ rằng Trang

đã tề vâ ̣t, tề sinh tử thì tất coi

sinh cũng như tử, tử cũng

như sinh, còn sống thì hưởng

hết tuổi trời, lúc nào chết thì

cứ thản nhiên chấp nhâ ̣n; vâ ̣y

nếu trong Ngoa ̣i, Ta ̣p thiên,

ngay cả trong Nô ̣i thiên nữa,

có chỗ nào khen chết là

sướng, chê sống là khổ, ta có

thể ga ̣t bỏ đi, vì đó không

phải là chủ trương của Trang;

có thể trong mô ̣t hoàn cảnh

nào đó, vì mô ̣t lí do nào đó

Trang phải nói thế; huống hồ

không phải bài nào trong Nô ̣i

thiên cũng đáng tin cả, đừng

nói chi tới Ngoa ̣i và Ta ̣p

thiên.

- quan tro ̣ng nhất là phải

nhâ ̣n đi ̣nh đâu là chân, đâu là

nguy ̣ trong mấy trăm bài của

toàn bô ̣, chứ không phải chỉ

nhâ ̣n đi ̣nh tổng quát từng

chương mà thôi.

Công viê ̣c này rất khó như

chương trên đã nói. Trong tất

cả các tác phẩm lớn về triết ho ̣c

thời Tiên Tần, không có bô ̣ nào

như Trang tử , hỗn ta ̣p cả về nô ̣i

dung lẫn hình thức. Tôi chỉ tin

ba chương đầu Nô ̣i thiên: Tiêu

dao du, Tề vâ ̣t luâ ̣n, Dưỡng sinh

chủ là hoàn toàn của Trang,

chương Ứng đế vương cũng có

nhiều phần chắc là của Trang,

còn ba chương Nhân thế gian,

Đức sung phù, Đa ̣i tôn sư, chỉ

đáng tin già nửa thôi.

Tuy nhiên, vì không có

chứng cứ gì chắc chắc, và cũng

vì bảy chương đó tư tưởng liên

la ̣c thành mô ̣t hê ̣ thống, nên hầu

hết các ho ̣c giả ta ̣m coi cả Nô ̣i

thiên là của Trang.

Trong chương sau, xét ho ̣c

thuyết của Trang tôi cũng dùng

cả bảy chương đó, chỉ trừ vài

ba bài trong Nhân gian thế, Đức

sung phù và Đa ̣i tôn sư.

Còn Ngoa ̣i và Ta ̣p thiên, tôi

sẽ cho toàn là của người đời sau

hết, tôi sẽ phân tích riêng.

Có lẽ như vâ ̣y là giản di ̣ hoá

vấn đề quá, nhưng tôi nghĩ

không còn cách nào khác hơ ̣p lí

hơn.

CHƯƠNG IV

HỌC THUYẾT CỦA

TRANG

UYÊN NGUYÊN TỪ ĐÂU?

Từ khi Tư Mã Thiên chép

chung tiểu sử của Lão tử, Trang

tử, Thân Bất Ha ̣i, Hàn Phi trong mô ̣t chương thì hễ nhắc tới Lão,

chúng ta nghĩ ngay tới Trang,

tưởng đâu giữa Lão và Trang có

mô ̣t sư ̣ liên hê ̣ chă ̣t chẽ cũng

như giữa Khổng và Ma ̣nh, và

Trang chỉ chi ̣u ảnh hưởng của

Lão cũng như Ma ̣nh chỉ chi ̣u

ảnh hưởng của Khổng.

Sư ̣ thư ̣c không phải vâ ̣y. Lão

và Trang chỉ đa ̣i biểu cho tư

tưởng lãng ma ̣n, khoáng đa ̣t, vô

vi của phương Nam cũng như

Khổng và Ma ̣nh đa ̣i biểu cho tư

tưởng thư ̣c tế của phương Bắc (tức miền ở phía Bắc sông

Hoàng Hà), còn xét về ảnh

hưởng thì Trang nhâ ̣n di sản

tinh thần của nhiều nhà, từ

Dương Chu sống trước Trang

khoảng mô ̣t trăm năm tới Lão

tử, Liê ̣t tử, có lẽ cả Điền Biền

và Thâ ̣n Đáo sống cùng thời với

Trang và lớn hơn Trang khoảng

mười tuổi, cho nên có tác giả đã

nói rằng: Trang tâ ̣p đa ̣i thành

các ho ̣c thuyết của phương

Nam.

Mà di sản đó cũng là thứ di sản gián tiếp chứ không trư ̣c

tiếp như Khổng để la ̣i Tử Tư rồi

Tử Tư truyền la ̣i cho Ma ̣nh tử

hai ba thế hê ̣ sau. Nghĩa là

Ma ̣nh tử có thể coi là môn đồ

xa của Khổng tử; Trang tử thì

tuyê ̣t nhiên không phải là môn

đồ của Lão tử. Hơn nữa, Ma ̣nh

tử đươ ̣c đo ̣c các kinh Thi, Thư,

Lễ, Xuân Thu của Khổng tử, có

thể cả Luâ ̣n ngữ cùng Đa ̣i ho ̣c,

Trung dung nữa; còn Trang chỉ

nghe đươ ̣c ho ̣c thuyết của Lão

tử thôi chứ không đươ ̣c đo ̣c vì, như chương I tôi đã nói, thời

ông, bô ̣ Đa ̣o Đức kinh chưa

[34]

xuất hiê ̣n hoă ̣c mới xuất

hiê ̣n mà không tới tay ông, cho

nên trong Nô ̣i thiên ông không

dẫn mô ̣t câu nào trong bô ̣ đó

cả, còn những lời ông cho Lão

đáp Dương Tử Cư trong bài

VII.4, có phần chắc là tư tưởng

của Liê ̣t tử hoă ̣c của chính ông

[35]

hơn là của Lão , vì tư tưởng

trong bài đó không hơ ̣p với Lão,

mà truyê ̣n chỉ là mô ̣t tro ̣ng ngôn tức mô ̣t thứ ngu ̣ ngôn

thôi.

Tuy gián tiếp, ảnh hưởng của

Lão tới Trang cũng rõ rê ̣t chẳng

ha ̣n trong quan niê ̣m về vũ tru ̣

(Đa ̣o, sư ̣ biến hoá của sư ̣ vâ ̣t, lẽ

qui căn), về nhân sinh (vô vi);

nhưng khi ứng biến với sư ̣ vâ ̣t,

Trang có thái đô ̣ khác Lão: Lão

còn phân biê ̣t mình và vâ ̣t (tiếng

vâ ̣t này trỏ các ngoa ̣i vâ ̣t, tức

những cái gì không phải là ta, từ

người cho tới vâ ̣t) và tro ̣ng các

đức khiêm, nhu, bất tranh, cư ha ̣ (ở dưới người), cư hâ ̣u (ở

sau người), để bảo toàn thân

mình; còn Trang tề sinh tử,

đồng nhân ngã, coi tử cũng

như sinh, người cũng như mình,

cứ theo luâ ̣t tư ̣ nhiên mà biến

hoá và để cho vâ ̣t biến hoá,

không cho cái gì là ha ̣i cả (bất

dĩ ha ̣i vi ha ̣i).

Đi ngươ ̣c lên nữa, chúng ta

thấy cả Lão và Trang đều chi ̣u

ảnh hưởng của Dương tử về

điểm quí sinh (tro ̣ng đời

sống). Dương tử bảo dù mất mô ̣t sơ ̣i lông chân mà làm lơ ̣i

đươ ̣c thiên ha ̣, ông cũng không

chi ̣u, như vâ ̣y là ông quí kỉ

quí thân ông và quí sinh quí

đời sống đến cư ̣c điểm, quí kỉ

nên khinh vâ ̣t, quí sinh nên

khinh lơ ̣i (danh lơ ̣i).

Lão tử cũng bảo: Danh với

thân cái nào quí hơn? Thân và

của, cái nào tro ̣ng hơn? (Đa ̣o

Đức kinh chương 44). Và nếu

ta hiểu câu: Quí dĩ thân vi thiên

ha ̣, nhươ ̣c khả kí thiên ha ̣ (Đa ̣o

Đức kinh chương 13) như

[36]

Phùng Hữu Lan là: Người

nào cho thân mình quí hơn

thiên ha ̣ thì có thể giao thiên ha ̣

cho người đó đươ ̣c thì rõ ràng

Lão tử cũng khinh vâ ̣t, tro ̣ng

sinh như Dương tử.

Còn Trang chỉ mong không

có tài gì, không ai biết tới mình

để hưởng tâ ̣n tuổi trời thì cũng

là quí sinh nữa. (Điểm này tôi

sẽ xét thêm ở mô ̣t đoa ̣n sau).

Nhưng tiếng ảnh hưởng tôi

dùng ở đây có lẽ không đúng. Cái quan niê ̣m tro ̣ng sinh, nhất

là trong mô ̣t thời loa ̣n, thời mà

sinh ma ̣ng con người có thể bi ̣

cướp bất kì lúc nào, là mô ̣t

quan niê ̣m rất phổ biến, chẳng

cần phải chi ̣u ảnh hưởng của

Dương Chu mà Lão và Trang

cũng có thể có đươ ̣c. Mà chính

Dương Chu cũng chẳng cần

phải chi ̣u ảnh hưởng các ẩn sĩ

từ đời Khổng tử, như Sở Cuồng

Tiếp Dư, Trường Thư, Kiê ̣t

Ni ̣ch (coi Luâ ̣n ngữ - chương

Vi tử) mới biết vi ̣ ngã, vô quân, quí sinh. Phùng Hữu

Lan chắc cũng nghĩ vâ ̣y cho

nên trong Trung Quốc triết ho ̣c

sử - chương 7 chỉ coi các ẩn sĩ

đó và Dương Chu là các bâ ̣c

tiền khu (đi trước mở đường)

cho Lão, Trang thôi.

Mô ̣t nhà nữa cũng ảnh

hưởng ngang Lão tử tới Trang

tử là Liê ̣t tử.

Trong bô ̣ Liê ̣t tử và Dương

tử (Lá Bối 1972) trang 30 tôi

có dẫn lời của Trương Trầm:

(ho ̣c thuyết của Liê ̣t tử) đa ̣i khái giống với Lão, Trang, nhất là

giống với Trang, và từ trang 30

tới trang 56 tôi đã va ̣ch ra nhiều

chỗ Liê ̣t giống Trang:

- quan niê ̣m tề vâ ̣t tr. 31.

- quan niê ̣m tề thi ̣ phi tr.

33.

- tinh thần hoài nghi mô ̣ng và

thư ̣c tr. 33.

- không phân biê ̣t nô ̣i ngoa ̣i

tr. 35 và 42.

Đă ̣c biê ̣t là Liê ̣t tử chủ

trương rằng người nào hoà

đồng với va ̣n vâ ̣t thì hoá đồng với va ̣n vâ ̣t, va ̣n vâ ̣t không là

thương tổn, trở nga ̣i đươ ̣c mình

mà có thể xuyên vô kim tha ̣ch,

đi trong nước lửa. (bài II.12 tr.

129). Trang cũng bảo các thần

nhân ở núi Cô Da ̣ hoà đồng

đươ ̣c với va ̣n vâ ̣t nên không có

vâ ̣t gì làm ha ̣i ho ̣ đươ ̣c, xuống

nước không chìm, vô lửa không

cháy. (bài 3 chương Tiêu dao

du).

Chương XXXIII trong Trang

tử có mô ̣t tài liê ̣u quan tro ̣ng,

tóm tắt các triết thuyết từ thời Khổng Tử tới đời Trang tử:

Khổng, Mă ̣c, Tống, Kiên, Doãn

Văn, Bành Mông, Điền Biền,

Thâ ̣n Đáo, Quan Doãn, Lão

[37]

Đam, Trang Chu, Huê ̣ Thi .

Tác giả có thể là mô ̣t người

nào trong phái Trang, đề cao

Trang hơn Lão, bảo: Đa ̣o đức

của Trang sung mãn không biết

tới đâu là cùng, trên thì tiêu dao

với trời đất, dưới thì làm ba ̣n với

những người vươ ̣t lên trên sư ̣

sinh tử, không phân biê ̣t đâu là thuỷ, đâu là chung nữa. Sư ̣

nhâ ̣n thức của ông về căn bản

của đa ̣o thuâ ̣t đã quảng bác la ̣i

thông đa ̣t, thâm viễn; tôn chỉ

của ông là đa ̣t đươ ̣c Tư ̣ nhiên và

hoà hơ ̣p với Tư ̣ nhiên.

Nhưng khi đưa ra uyên

nguyên của mỗi ho ̣c thuyết, thì

tác giả có lẽ theo mô ̣t nguyên

tắc nào đó, không cho biết rõ

nhà nào chi ̣u ảnh hưởng của

nhà nào, mà chỉ nói mô ̣t cách

bao quát, mơ hồ rằng mỗi nhà

đã suy diễn thêm mô ̣t chủ trương đã có từ trước. Như về

Trang tử, tác giả viết:

Thanh tĩnh, vô hình mà biến

hoá hoài. Sống ư? Chết ư? Trời

đất chỉ là mô ̣t ư? Thần minh đi

đâu? Người ta mang nhiên

(không biết gì cả) đi về đâu?

Rồi hốt nhiên tới đâu? Va ̣n vâ ̣t

bao la trong vũ tru ̣ mà không có

vâ ̣t nào đáng cho ta qui về cả.

Đa ̣o thuâ ̣t của cổ nhân có chủ

trương đó. Trang Chu đươ ̣c

nghe thuyết đó thấy thích rồi

diễn (ra).

Cổ nhân đó là ai? Tác giả

không cho biết. Còn chủ

trương tác giả nói đó mô ̣t phần

có thể là của Lão, mô ̣t phần có

thể là của Liê ̣t, mô ̣t phần

(Người ta đi về đâu? Rồi hốt

nhiên tới đâu?) có thể là của

những người thắc mắc về nguồn