1.

Xe đi qua một vùng gò đống hoang dã. Phú để ga nhỏ, xe đi êm rơ. Hồng ngồi phía sau một mình còn Phạm Sơn thì ngồi đàng trước, tay lăm lăm khẩu các-bin M2. Vài ba con cu cườm đi kiếm ăn trên lối mòn, ngẩng lên nhìn chiếc xe Jip, ngơ ngác.

- Dừng lại!

Phạm Sơn bảo nhỏ Phú và từ từ nâng súng lên. Ông ngắm thật kỹ nhưng khi vừa định bóp cò thì đôi chim bay mất. Xe lại bò tới, dừng lại nhiều lần, mấy lần nổ súng nhưng không có lần nào phải xuống xe để nhặt chim.

Cuối cùng xe vào rừng. Đường rừng chỉ là một lối mòn chạy giữa những gốc cây. Phạm Sơn dường như đã mất hứng. Ông cất khẩu các-bin vào trong xe và đốt thuốc lá. Cả ba người trên xe đều im lặng. Hồng tựa vào hai cái xách tay cho đỡ mỏi và lim dim mắt. Tiếng máy xe nghe rất rõ. Không khí mát, dễ chịu.

Quanh chỗ Hồng ngồi là ba cái lưới cá được gói sơ sài, mấy chai lọ đựng hột giống, meo nấm, và một cái thùng giấy lớn không biết đựng những gì bên trong. Mấy lần chiếc thùng ngã xuống người Hồng khiến cô phải vừa lim dim mắt vừa dùng tay chặn nó lại. Tuy vậy một lúc tay cô buông thõng và lần này thì chiếc thùng giấy lộn nhào và bật nắp, lòi ra mấy hộp băng vệ sinh của phụ nữ. Hồng ngạc nhiên cầm lên xem rồi cất lại trong thùng giấy. Cô tỉnh ngủ và ngồi ngay dậy, đặt thùng giấy vào một chỗ chắc chắn hơn trong khi Phạm Sơn lặng lẽ hút thuốc, nhìn cảnh vật chung quanh. Phú nói:

- Sắp tới một cái dốc.

- Gần tới nơi chưa?

- Xuống dốc là tới. Liên đội đóng ngay dưới dốc.

Xe ngừng lại. Phú bước ra khỏi xe và nhìn xuống dốc. Anh ngoắc Hồng xuống. Đó là một cái dốc cong vòng, hai bên tre rừng mọc kín mít.

- Dốc ghê quá, Hồng nói, có dài không?

- Bảy cây số. Hôm trước có xe bộ đội qua cua. Đi luôn xuống hố. Xe mắc trên rừng tre, treo toòng teng ở đó, nhờ thế mà không ai chết.

Xe bò xuống dốc. Con dốc quanh co hiểm trở và đầy bất ngờ. Con dốc đi hoài không tới đáy. Tại sao phải chọn một nơi đóng quân hiểm trở như thế, Hồng tự hỏi và cố bám vào thành xe cho khỏi bị dằn xóc, va chạm.

Xe vẫn bò xuống. Bóng tối cứ lan dần từ những lùm cây chằng chịt, mai phục hai bên hay bất ngờ nhô ra ở một khúc quanh. Rừng tre vẫn dày đặc, bạt ngàn, đâm tua tủa lên từ dưới vực sâu. Lối mòn bị nước lũ xẻ dọc, ngang thành những đường rãnh lớn. Xe xóc dữ dội.

- Cái gì gầm lên vậy? Phạm Sơn hỏi.

Phú đáp:

- Có lẽ là sấm. Giờ này ở đây thường có những cơn mưa giông.

Chân trời đã bị bít mất. Trời lấp ló, ẩn hiện sau những mảng rừng thưa, có khi lại trốn mất biệt. Sấm lại rền nữa. Khi người ta thấy lại bầu trời thì nó đã đen kịt. Xe bật đèn lên. Gió ở đâu tràn đến, ngọn tre nghiêng ngả, lá rừng đùn lên như sóng.

- Lái chậm một chút. Phạm Sơn nói.

Mưa trút xuống, phủ đầu.

Cơn giông ở rừng dữ dội quá. Không những chỉ là một cơn giận mà là nộ nạt, uy hiếp, dằn mặt. Chớp lóe như lửa hàn, mặt người nào cũng ánh lên ánh sáng huỳnh quang tái nhợt.

Hồng lo lắng hỏi Phạm Sơn:

- Chú ơi, sao mình không đóng quân ở chỗ khác. Hẻm núi này ghê quá.

Phạm Sơn cười nhẹ, chậm rãi nói:

- Không ghê đâu đồng chí nhà báo. Hồi đánh Mỹ bọn tôi còn qua những con dốc ghê gớm hơn nhiều. Nhiều cái dựng đứng như bức tường. Trả số! Trả số!

Phạm Sơn la lên và chiếc xe đột ngột dừng lại.

- Gì vậy? Hồng hoảng hốt hỏi.

Không ai trả lời câu hỏi đó. Phú nhảy xuống xe, rồi Phạm Sơn cũng xuống xe. Hai người cố sức bê nhánh cây đổ dẹp sang một bên rồi lại lên xe, mình mẩy ướt lốm đốm. Xe lại đổ dốc nhưng đi nhanh hơn. Hồng hỏi:

- Sắp tới chưa?

- Quẹo trái, xong quẹo phải là tới.

Mưa chỉ còn lác đác. Xe đi vào một thung lũng không hẳn xanh ngát như trong trí tưởng tượng của Hồng nhưng cũng là một thung lũng đẹp có dòng sông chảy vòng qua. Những dãy lán trại đã hiện ra trong tầm nhìn. Những mái nhà tranh lụp xụp nằm giữa một khu đất trống còn nhiều gốc cây chồi. Phạm Sơn hơi nghiêng người ra ngoài để nhìn cho rõ. Ông hỏi:

- Sao vắng vẻ quá vậy?

- Giờ này chắc anh em ra hiện trường hết rồi.

Phạm Sơn coi lại đồng hồ. Xe đi vào cổng chạy qua sân bóng chuyền và đậu trước văn phòng. Nhưng tất cả đều im lặng, không có dấu hiệu có người ở. Phú và Phạm Sơn đều nhảy xuống xe và bước vào văn phòng. Đó là một gian nhà trống, không có đồ đạc bàn ghế gì cả. Phạm Sơn quay nhìn Phú, cái nhìn dài vừa ngạc nhiên vừa nghiêm khắc. Phú thì gần như hoảng hốt. Hồng đã đến sau lưng họ và hỏi:

- Chuyện gì xảy ra vậy?

Phú nói với Phạm Sơn:

- Để em qua các "sam" khác coi sao.

Và anh hấp tấp đi. Nhưng ở đâu cũng chỉ thấy trống trơn, doanh trại lặng lẽ, hoang vắng. Trên nền đất rải rác những vỏ bắp, những thanh tre mục và vài chiếc dép râu đứt quai.

Phú đi khắp một lượt không gặp ai ngoài những trại trống không nên anh quay lại chỗ cũ.

- Tất cả đều biến mất. Phú nói.

Phạm Sơn hỏi:

- Ai trách nhiệm về vụ này?

- Tôi đã hiểu rồi, Phú nói, lúc ra đi tôi đã thấy có những dấu hiệu đáng nghi, nhưng không ngờ anh ta lại dám đơn phương quyết định dời chỗ.

Hồng ngạc nhiên hỏi:

- Nhưng anh ta là ai?

- Trần Duy.

- A! Hồng kêu lên, có phải Trần Duy trước ở Tổng Đội Ba biên giới không? Tôi nhớ đã có lần viết bài về Duy.

Phú nói:

- Duy lúc đó không phải như Duy bây giờ đâu.

Trong lúc Phú và Hồng nói chuyện thì Phạm Sơn đăm đăm nhìn ra dòng sông, vẻ bực bội. Ông lấy thuốc rê ra vấn hút.

Bỗng, từ phía bờ sông đi lại một thanh niên xung phong. Anh ta mặc quần tắm, tay xách một cái xô nhỏ đựng quần áo mới giặt, tóc còn ướt, ép sát vào da đầu. Phú gọi người đó lại và hỏi:

- Anh em đi đâu hết rồi?

- Anh Duy bảo dời hết lên trên kia.

- Phải chỗ gần nông trường không?

- Phải.

- Sao đồng chí còn ở đây?

- Anh Duy bảo tụi tui ở lại cất cho xong nhà truyền thống trên đồi.

Phạm Sơn ném tàn thuốc rê đi và đến gần người thanh niên xung phong. Ông hỏi:

- Anh em ở lại mấy người?

- Dạ, ba.

- Em lên đồi gọi xuống hết đây cho anh nói chuyện chút.

Người thanh niên xung phong chào mọi người rồi quay đi.

Phạm Sơn và Phú ngồi trên đầu xe Jíp mà chờ còn Hồng thì đi quanh quanh mấy bụi cây. Chị chú ý đến những cái lá kép hình thù lạ mắt, những nhóm lan vô danh bám trên những cây lớn mà anh em đã chừa lại trong sân cho mát.

Ba thanh niên xung phong ở trên đồi xuống. Hai người nam và một cô gái trẻ, tròn trĩnh, da ngăm đen. Thấy Phạm Sơn cô gái kêu lên:

- Chú Năm!

Hồng chào người con gái mới đến và nói:

- Tôi là Hồng, phóng viên báo Ngày Mới. Chào các anh.

Phạm Sơn nhảy xuống xe và hỏi:

- Đơn vị dời đi bao lâu rồi?

- Dạ, chừng mười ngày.

Phạm Sơn im lặng, cố giấu cơn giận đang nổi lên trong lòng ông. Thấy không khí có vẻ nặng nề, Thanh – cô thanh niên xung phong mới đến – cười hỏi Phạm Sơn:

- Chú Năm trưa nay ăn cơm đây hay lên liên đội.

- Liên đội nào? Phạm Sơn bực mình hỏi, đây là liên đội chớ còn liên đội nào nữa.

Thanh cụt hứng, buồn bã nói:

- Thôi, để em đi nấu cơm.

Nhưng khi đi ngang qua xe, Thanh phát hiện ra những chiếc lưới cá. Cô reo lên:

- Lưới cá!

Vậy là hai người thanh niên xung phong kia chạy xô lại. Một người hỏi:

- Mua cho tụi em hả, anh Năm?

Phạm Sơn nói:

- Lo cho mấy chú từng chút mà mấy chú còn bỏ nơi này mà đi thì tôi không hiểu nổi.

Người lúc nãy lại lục tới cái thùng giấy đựng băng vệ sinh. Hồng la lên:

- Đừng lục. Cái đó bí mật.

Người nọ có vẻ ngượng, anh ta nói lảng sang chuyện khác:

- Anh Năm à, cái lưới cá anh cho hôm tháng trước tụi em cũng có đánh lai rai. Cũng có cá ăn.

Phạm Sơn nói:

- Anh muốn mua tặng mấy em mỗi đại đội một cái lưới nhưng tiền thiếu quá. Có đem lên một ít hột giống và meo nấm đấy. Mấy em đem lên nhà truyền thống cất hết đi. Cất cả cái thùng giấy đó luôn.

Phú đến phụ các thanh niên xung phong khiêng các thứ xuống xe. Phạm Sơn nói tiếp:

- Anh Phú nè. Anh đi gọi gấp Duy và cả ban chỉ huy liên đội về đây. Bảo họ kéo quân về luôn. Anh đi gấp về nội trong ngày. Bây giờ một bạn dẫn tôi đi xem cánh đồng ở đây và xem tình hình củi khai thác tới đâu.

Phú được lệnh lên đường ngay, còn Phạm Sơn, Hồng và người thanh niên xung phong lúc nãy đi vào rừng. Họ đi theo những lối mòn hai bên chất đầy củi. Củi được xếp thành từng khối, rải rác khắp nơi. Cây ngã đổ ngổn ngang, lá khô mục rải đầy đường. Phạm Sơn chăm chú xem xét các đống củi. Ông nói:

- Sắp củi như vầy người ta không nghiệm thu đâu. Rỗng ruột. Khoảng hở nhiều quá. Họ đâu có chịu.

Người thanh niên xung phong nói:

- Ban đầu không phải vậy đâu. Ban đầu kín mít ngon lành nhưng để lâu quá, tháng này qua tháng kia, mưa nắng làm nó teo lại nó mục đi, hao hụt lần. Sao họ không chịu lên nghiệm thu, anh Năm?

- Từ từ rồi tính.

- Anh em họ than lắm. Củi bắt đầu mục hết rồi. Công sức anh em lao động hơn nửa năm trời, tâm lý anh em bây giờ ai cũng muốn nghiệm thu củi để có chút tiền tiêu.

Phạm Sơn vẫn giữ giọng buồn buồn:

- Các đồng chí đừng nên đề cập tới chuyện tiền nong. Đụng tới chuyện đó là kẹt lắm. Chưa phải lúc chúng ta để cho cái tư tưởng hưởng thụ nó ngoi đầu lên.

- Dạ. Em cũng có nghe nói như thế nhiều lần.

- Phải nói thêm nhiều lần nữa.

Họ vừa nói chuyện vừa đi trở ra. Khi đến gần bờ sông Phạm Sơn bỗng nảy ra một ý, anh nói:

- Cũng có thể vì đường đi hiểm trở khó khăn quá mà họ ngại nghiệm thu củi chớ chưa chắc vì chuyện xăng dầu. Ối cha, mấy tay bên đó cũng ba trời lắm. Anh em thử nghiên cứu đem củi ra gần bờ sông xem sao. Tôi sẽ tìm cách chở củi ra khỏi rừng bằng thuyền. Mình sẽ tìm một cái bến nào đó gần đường xe chạy.

- Dạ.

Họ đi ra khỏi rừng. Từ nãy giờ Hồng không tham dự vào câu chuyện vì cô mải mê với những cánh lá ngộ nghĩnh mọc ở ven lối mòn, đến khi cô ngửng lên thì Phạm Sơn và người thanh niên đã mất hút. Cô chạy theo và thấy họ đang tiến lại chỗ xe đang đậu.

Phạm Sơn lấy ba hộp sữa và cái xách nhỏ rồi cùng với người thanh niên và Hồng lên đồi truyền thống. Con đường dẫn lên đồi là những bực cấp có lát gỗ. Đất ở đây có màu vàng đen nhưng thỉnh thoảng ở những vết cắt giữa dốc lộ ra những khoảng đá láng mịn đen tuyền như than. Hồng đi trước Phạm Sơn nhưng vì mãi chú ý đá đen nên rớt lại phía sau, trên tay chị có ba bốn mẫu đá.

- Cô lượm thứ này để chi? Phạm Sơn hỏi.

Hồng đưa đá cho Phạm Sơn, nói:

- Thứ này gọi là đá trầm tích. Một loại than bùn đã hóa thạch.

- Cô học địa chất à?

- Không. Hồi còn sinh viên em học sinh hóa nhưng em cũng có biết đôi chút về địa chất.

- Sao bây giờ cô lại bỏ đi làm báo?

- Hồi còn ở phong trào sinh viên em có làm vài tờ nội san bí mật. Mấy ảnh để ý, rồi giải phóng là kêu đi làm báo. Cũng may là em làm được.

Phạm Sơn nói:

- Tôi thì ít khi đọc báo của cô nhưng nghe dư luận nói rằng báo của cô hay tô hồng sự thật. Có vậy không?

- Cái đó còn tùy tình cảm mỗi người.

Ba người lên tới đỉnh đồi và vô thẳng nhà truyền thống. Đó là một căn nhà tranh nhưng cất rất mỹ thuật, trang trí bằng tre, hoa lan, các cửa nẻo được gọt đẽo công phu. Mọi người ngắm nghía căn nhà. Phạm Sơn có vẻ hài lòng.

Thanh dọn cơm lên cái bàn gỗ. Phạm Sơn đưa ba lon sữa cho Thanh, nói:

- Tặng các em. Hôm trước anh bị bịnh, người ta đem cho nhưng anh uống sữa không được.

Thanh nói:

- Anh để bồi dưỡng đi. Tụi em thanh niên mà. Có đau yếu gì đâu.

Nhưng Phạm Sơn đã đặt mấy lon sữa vào tay Thanh khiến cô này phải cầm lấy.

Mọi người ngồi vào bàn. Bữa ăn gồm một thau cơm độn gạo mì, một thau canh và dĩa cá chiên. Phạm Sơn nói:

- Hồi đánh Mỹ, nơi đây là căn cứ. Tôi đóng quân ở đây. Trong những khu rừng này. Và ngay cái chỗ mà anh em mình đang ngồi đây cũng đã có ba đồng chí hy sinh trong trận càn năm 1968. Còn ngay ở bến sông hy sinh sáu người.

Thanh đem lên mấy ly sữa và nói:

- Bữa nay ăn uống tươm tất quá. Có sữa lại có cá chiên. Đó là sản phẩm của cái lưới nhỏ anh cho tháng trước đó.

Mọi người ăn uống vui vẻ. Hồng nói:

- Cá ngon quá.

Một thanh niên xung phong nói:

- Nhưng chị đừng viết báo về chuyện này nha.

- Tôi tính viết đấy.

- Nếu chị viết về bữa ăn này thì người ta sẽ nghĩ rằng thanh niên xung phong ở đây ăn uống đầy đủ lắm. Sự thực đâu phải như vậy. Cá quá ít, chỉ đủ chia cho bệnh xá một ít và khách một ít thôi.

Thanh thúc nhẹ vô hông người vừa nói và thì thầm:

- Sao anh bất lịch sự quá vậy?

Nhưng người thanh niên lại có vẻ thích thú. Anh ta nói tiếp:

- Hồi anh em chúng tôi đóng quân ở Năm Căn khai thác rừng đước, tôi nhớ chị cũng có viết một bài.

Phạm Sơn cắt lời người lính của mình:

- Tôi thì ít đọc báo nhưng bài đó tôi có đọc. Bài viết tốt. Nó nói lên được khía cạnh lãng mạn cách mạng của thanh niên lồng trong một khung cảnh thơ mộng, những đêm trăng xuôi thuyền trên dòng kinh, những trưa qua rừng tràm nở hoa trắng. Hay lắm.

Người thanh niên có vẻ muốn kềm chế mình nhưng rồi cũng nói:

- Nhưng đó chỉ là một khía cạnh của đời sống thanh niên xung phong ở Năm Căn và lại không phải là khía cạnh điển hình. Tôi nghĩ rằng người đọc thành phố sẽ có cái nhìn rất sai về chúng tôi khi đọc bài báo đó.

Hồng hỏi:

- Vậy anh cho cái gì mới là khía cạnh điển hình của thanh niên xung phong ở đó?

Người thanh niên định trả lời thì Phạm Sơn đã xua tay:

- Thôi, không nên sa đà vào những chuyện đó. Mấy giờ rồi?

Hồng coi đồng hồ:

- Mười hai giờ rưỡi.

Phạm Sơn nói:

- Sao lâu quá mà không thấy Phú về. Ở đây đến đó xa không?

Thanh nói:

- Đi bộ chừng hai tiếng đồng hồ.

Hồng đã ăn xong và gác đũa, đứng dậy. Chị đi ra chỗ thùng nước bên gốc cây để rửa tay. Buổi trưa trời xanh và rất cao sau những cành lá thưa. Gió trên đồi mát dịu, dễ chịu.

Tiếng con chim gì đó vang từ một đám lá gần. Hồng lấy một trái sung khô ném vào đó. Con chim bay ra nhưng không vút lên cao mà sà sà xuống thung lũng thấp bên dưới, hướng ra bờ sông.

Hồng đi dọc theo bờ lá để tìm những cái lá đẹp và cứ đi thơ thẩn như thế một lúc lâu. Tình cờ chị đi ngang qua cái lều tranh nhỏ dùng làm nhà bếp thì nghe có tiếng gọi:

- Chị nhà báo.

Hồng nhận ra người thanh niên xung phong lúc nãy đang ngồi uống trà với một người nữa bên bếp lửa.

- Mời chị vào chơi.

Hồng cúi người xuống bước vô căn lều nhỏ. Người thanh niên lúc nãy nhường khúc cây cho Hồng ngồi còn anh thì ngồi bệt xuống đất. Một cái chén ăn cơm rửa sạch được đặt ra trước mặt Hồng và rót đầy nước chè xanh nổi bọt.

Còn người thanh niên kia nãy giờ ngồi im bây giờ hơi nhích tới trước. Anh ta mặc một chiếc quần kaki rách, xé hai ống lên quá gối. Hồng nhận ra hai ống chân của anh chằng chịt những vết sẹo như được đắp lên bằng một miếng da trâu nứt nẻ.

Hồng ngạc nhiên hỏi:

- Anh bị sao vậy?

Người nọ cúi mình xuống bếp lửa, đốt điếu thuốc rê và nói:

- Đó là gai góc của rừng đước Năm Căn, những gian khổ mà các nhà báo thường bỏ qua.

Hồng vẫn nhìn trân trối cái ống chân quái dị ấy. Những bọt nước chè xanh đóng quanh thành chén của cô đang vỡ dần, vỡ dần.