Một nữ sinh viên theo môn tâm lí, trong khi nghiên cứu các trẻ nuôi trong các cơ quan công cộng, ngạc nhiên nhận thấy rằng các trẻ mồ côi (con trai từ 5 tới 6 tuổi) rất thích trò chơi này : nhìn hoài hình ảnh của nó trong một chiếc gươm nhỏ xíu cho búp bế. Lần đầu tiên thấy hình ảnh của chúng, chúng ngạc nhiên thốt lên : "Ủa bé Xuân này" (tên của đứa nhìn trong gương) hoặc "bé Thanh này" rồi chúng làm đi làm lại, rán nhìn hình ảnh tất cả các phần trên thân thể chúng.

Trong gia đình bình thường thì ngay từ năm thứ nhất trẻ đã nhìn được trong gương rồi mà lần lần tự phát kiến thân thể nó.

Hồi hai, ba tháng, cho nó soi gương, nó chẳng phản ứng gì cả, ngó mông lung rồi quay mặt đi liền, nhìn người bồng nó mà mỉm cười; hồi sáu, bảy tháng, trái lại, nó hơi ngạc nhiên mỗi khi nó bắt gặp hình nó trong tấm gương. Và từ tháng thứ mười trở đi, nó chĩa tay về phía hình của nó, đụng phải mặt gương nhẵn mà ngạc nhiên. Lúc đó nó lẫn lộn hình ảnh với người thực : nó cho rằng đứa bé trong gương kia có thực, và có khi nó đưa tay ra phía sau tấm gương để rờ đứa bé kì cục nó thấy trước mặt nó đó. Ngay hồi một tuổi, thường thường nó vẫn chưa biết nó là ai, nên không tự nhận ra được, vẫn đòi bắt đứa bí mật cứ trốn hoài sau tấm gương đó. Nhưng khoảng 15 hay 16 tháng bỗng nhiên nó nhận định được rằng hình trong gương chỉ là hình ảnh của nó. Làm sao chúng ta biết được như vậy ? Giản dị lắm : đứa nhỏ nhìn trong gương thấy có một vật gì ở trên đầu nó thì không đưa tay về phía tấm gương để chụp vật đó, mà đưa tay lên chính đầu nó; như vậy rõ ràng là nó biết rằng vật nhìn thấy trong tấm gương không phải ở trong tấm gương mà ở chỗ khác (trên đầu nó) nên nó mới đưa tay chụp ở chỗ này.

Nhưng thường thường phải đợi một năm rưỡi trẻ mới nhận được hình ảnh của nó trong gương và lấy tên nó mà gọi tên hình của nó.

Mặc dầu phân biệt được như vậy rồi, hồi một năm rưỡi, nó chỉ biết một phần thân thể nó thôi và phần đó cũng không thích hợp lắm với thực tại. Do vầy mà chúng ta biết được điều ấy : đứa bé từ 18 đến 20 tháng, tuy thường nhìn trong gương, v à biết rằng đó chỉ là một hình ảnh thôi, nhưng vẫn chưa tự nhận ra ngay hình của nó trên một tấm hình được. Nó nhận ra rất mau những người trong nhà : "Ba nè, má nè, cô Tư nè", nhưng nhìn hình của nó thì nó hỏi : "Bé nào đó ?"; và hồi hai tuổi, nó có thể nói thêm : "Bé đó cầm trái banh của tôi !"

Vì trên tấm hình, thiếu những yếu tố thời gian và cử động; trên tấm gương, nó thấy nó cử động, nó tiến, lùi, quay qua bên này bên kia, thì hình trong gương cũng làm theo, lại thêm nó thấy hình của nó ngay lúc đó, cũng đội cái nón đó, đi đôi giày đó. Trên tấm hình thì nó ăn mặc khác, ở vào một lúc khác, cho nên nhận được ngay những người khác (những người này nó vẫn biết rõ hơn là biết chính nó) mà không tự nhận ra được nó. ___

[1] Nghĩa là trẻ tự tìm hiểu lần lần mọi vật, để có một hình ảnh, một ý niệm về nó, về người và vật ở chung quanh.

Chương X

TIẾNG "KHÔNG" CỦA

TRẺ

HỒI HAI TUỔI

Cái ý muốn "làm lấy", không phải tùy thuộc người mạnh hơn mình nữa, là một trong những xu hướng đâm rễ sâu nhất trong lòng người. Ý muốn độc lập đó là sức thúc đẩy trong sự phát triển tâm lí của trẻ. Chính vì ý đó mà đứa bé một buổi sáng kia, bỏ bàn tay người lớn ra hoặc không vịn vào bàn vào ghế nữa mà lủi thủi bước một mình. Chính ý đó cho ta hiểu tại sao đứa trẻ 18 tháng đưa tay hất một chồng khúc gỗ mà người lớn mới chất lên thành một cái tháp cho nó chơi. Cũng chính vì ý muốn đó mà trẻ hai tuổi một mực nói "không, không", trẻ ba tuổi lẩn trốn cha mẹ, trẻ sáu tuổi có những trò chơi kì cục, nguy hiểm, trẻ mười tuổi họp bọn với nhau, đùa giỡn, phá phách, và thiếu niên phản kháng lại gia đình, xã hội, vân vân.

Phá cái xu hướng tự do, độc lập đó là diệt sức hoạt động của trẻ, làm cho nó thành ra thụ động, có ai bắt buộc hay thúc đẩy thì mới chịu tiến. Lúc nào những sức đó ngưng hoạt động là lúc đó trẻ không lớn lên nữa.

Vậy cha mẹ rất cần nhận thức cái ý muốn "làm lấy" đó mà trẻ bình thường nào cũng có, lại nên lợi dụng nó, đừng ngăn cản, hạn chế nó, vì nó là nền tảng cho sự giáo dục trẻ em. Nuôi con, dạy con tức là tập cho nó thành một người độc lập, tự do về mọi phương diện : thể chất, tinh thần và đạo đức.

Nhiệm vụ đó không dễ đâu, vì trong lòng con người còn có một xu hướng nữa ngược với xu hướng trên. Vì đồng thời với ý muốn độc lập, lại còn cái ý muốn tùy thuộc nữa cũng đâm rễ sâu không kém trong lòng chúng ta. Hài nhi muốn tùy thuộc mẹ, hòa hợp với mẹ thì người lớn, đã trưởng thành rồi, cũng vẫn cần dựa vào người khác, tan hòa vào một cái gì lớn mạnh hơn mình, tự ủy thác cho cái đó mà khỏi thấy cô liêu. Chính cái nhu cầu tùy thuộc người lớn đó, làm cho đứa trẻ ăn một mình được khi vắng mẹ, mà hễ có mặt mẹ thì đòi mẹ đút cho từng muỗng từng muỗng một. Chính nó làm cho đứa bé té chỉ trầy đầu gối một chút, cũng chạy đi kiếm mẹ rên rỉ "đau, đau" mà mắt ráo hoảnh. Cũng chính cái nhu cầu đó làm cho nhiều người ba chục tuổi rồi mà chỉ sung sướng khi có người kiềm chế : hoặc một ông chủ, hoặc một vị đại tá, hoặc một Mục sư coi như bực thầy...

Nhu cầu tùy thuộc đó là một xu hướng tự nhiên, lành mạnh vì con người vốn yếu đuối, không thể không dựa vào xã hội, mà dù có độc lập hoàn toàn thì cũng không thể không dựa vào Thượng Đế.

Chỉ khi nào một trong hai xu hướng kể trên - độc lập và tùy thuộc - mạnh quá hoặc yếu quá, thì mới là thần kinh suy nhược. Chẳng hạn người nghiện rượu là một kẻ bệnh hoạn, không tự chủ được; người luôn luôn phản kháng cũng vậy.

Vậy, có một sự xung đột bình thường giữa hai xu hướng trái ngược nhau đó, xung đột từ khi con người mới sanh cho tới khi chết. Muốn hiểu tâm lí trẻ em thì phải biết những giai đoạn chính của sự xung đột đó.

Chúng ta biết rằng, hồi mới sanh, trẻ hòa lẫn với thế giới bên ngoài. Nó không có cá tính riêng, nó không biết nó là ai, không biết cả thân thể nó nữa, và phải tháng sau, nhiều năm sau nó mới phân biệt nhiều được nó với người khác.

Vì phải đợi tới khi đó được hai tuổi rưỡi hay ba tuổi rồi nó mới phân biệt được ngôi thứ nhất (tao, tôi) với ngôi thứ nhì (mày, em...). Chẳng hạn khi bạn nó bảo : "tôi tới" thì là bạn nó tới ; còn khi nó bảo "Tôi tới" thì chính nó phải tới ; khi bạn nó bảo : "Mày tới" thì là bạn nó muốn cho chính nó tới ; còn khi nó bảo "mày tới" thì là chính nó muốn cho bạn nó tới. Cái trò dùng đại danh từ đó thực ngược đời, rắc rối quá chừng ; và muốn dùng được tiếng "tôi" thì trẻ phải có một ý niệm nào đó về cá nhân của nó đã. Có vài đứa trẻ không bao giờ dùng đúng được tiếng "tôi" và tiếng "mày, em…" và suốt đời hễ muốn nói về chúng thì chúng dùng ngôi thứ ba : "Xuân đói bụng" hoặc "Thanh khát nước".

Và chẳng những trẻ phải học trong đầu óc nó - nghĩa là dùng trí tuệ - rằng nó là một cá nhân khác những cá nhân khác, mà nó còn phải nhận thức trong lòng nó -nghĩa là bằng cảm xúc - rằng nó có thể cảm thấy và có ý chí khác người lớn, nhất là khác mẹ nó mà từ trước tới giờ nó vẫn hoà hợp làm một. Nghĩa là nó phải tập độc lập. Cái thói luôn miệng nói "không, không" của trẻ hai tuổi chỉ là một cách đòi được độc lập, cách đó thô thiển mà làm cho người lớn rất bực mình.

Ở đây tôi cần giảng rõ để chư vị khỏi hiểu lầm trong kì này cũng như trong các kì sau, khi tôi nói đến tuổi của trẻ, không phải là nói về tuổi theo ngày tháng đâu mà nói về tuổi tâm lí, [1] nghĩa là không bảo trẻ được bao nhiêu năm, bao nhiêu tháng, mà muốn bảo trẻ ở trong giai đoạn phát triển nào. Có thể rằng một đứa bé nọ bắt đầu từ mười tám tháng đã có thói nói "không, không" rồi, và tới 24 tháng thì thói đó đạt tới mức cao nhất, còn đa số các trẻ khác, thói đó xuất hiện hồi 24 tháng và đạt tới mức cao nhất hồi 30 tháng. Mỗi trẻ một khác, có đứa sớm, có đứa muộn, nhưng điều đó không quan trọng. Quan trọng là sự kế tiếp của các giai đoạn, mà sự kế tiếp này bất biến, nghĩa là luôn luôn giai đoạn cự tuyệt "không, không" tiếp theo một giai đoạn thụ động, bảo sao nghe vậy ; rồi sau giai đoạn cự tuyệt, lại tiếp theo một giai đoạn thụ động, dễ bảo nữa.

Nhưng muốn dễ trình bày, chúng tôi theo tiêu chuẩn tuổi mà Gesell đã định, những tiêu chuẩn đó áp dụng vào đa số trường hợp được.

Vì vậy mà chúng tôi nói tới thói cự tuyệt "không, không" của thời hai tuổi.

Trước giai đoạn bực mình cho ta đó là giai đoạn trẻ gần hoàn toàn nhu mì, tùy thuộc ta. Thái độ của đứa bé hồi 20 tháng thực đặc biệt. Khi có một bạn trẻ, thì nó không lại họp bọn với chúng đâu mà đi kiếm đồ chơi rồi trở về với người lớn. Nó ngượng nghịu một lát, rồi chơi một mình với các đồ chơi, thỉnh thoảng ngừng lại ngó hoạt động của các đứa khác. Cơ hồ nó không làm gì khác là "ngó" một cách thụ động. Và khi nó bỏ cái thái độ chơi một mình và thụ động đó thì thường là để tự vệ. Mới đầu, bị đứa nào giật mất đồ chơi, nó chỉ biết khóc hoặc gọi má, hi vọng rằng như vậy đứa kia sẽ trả nó đồ chơi, nếu không vậy thì nó đành chịu thua, không chiến đấu gì cả. Ít lâu sau, trái lại, nó giữ chặt đồ chơi, hoặc đứa kia đánh nó thì nó đánh lại. Mà thời đó nó chỉ có bốn cách tự vệ : cắn, đá, xô đẩy hoặc cầm một vật gì mà đập.

Đối với người lớn, đứa trẻ 20 tháng cũng có thái độ rất tùy thuộc. Nó năn nỉ hoặc thầm mong người lớn giúp nó bận quần áo, thay quần áo, tắm rửa, đi tiểu, đôi khi giúp nó chơi nữa. Nó mong được người lớn chơi đùa với nó, mong được nhận đồ chơi, được đút ăn, thành thử những lúc nó hoạt động tự do thật hiếm và ngắn ngủi.

Từ hồi 21 hoặc 22 tháng, bắt đầu giai đoạn biến chuyển, nửa tùy thuộc, nửa độc lập, rồi thái độ độc lập tăng lần lên tới hồi hai tuổi thì thành thái độ một mực cự tuyệt "không, không", thái độ này thường đạt tới mức cao nhất vào hồi hai năm rưỡi.

Người ta hỏi nó cái gì nó cũng đáp "không", "con yêu ba không ?" - "không" ; "yêu má không ?" - "không". Người ta đề nghị với nó cái gì, nó cũng đáp "không". "Muốn đi chơi không ?" - "không" ; "muốn về nhà không ?" - "không". Cái gì cũng "không"... Cơ hồ như trong dụng ngữ của nó không có tiếng "có". Đôi khi nó thơ thẩn một mình, đầu lắc qua bên này bên kia, miệng thì lặp đi lặp lại "không, không, không..."

Nó không chịu bận áo, không chịu cởi áo. Trước kia, hễ mót nó đã biết đòi người lớn cho nó ngồi "bô" rồi, bây giờ nó đái trong quần, hoặc cố nhịn. Bữa ăn mới thật bi đát. Nó biếng ăn, thường không chịu ăn, ba bữa mới có một bữa nó ăn nhiều. Nó cũng không muốn đi ngủ nữa, nhưng một khi nó ngủ rồi thì khó mà đánh thức nó dậy. Trong cả cái thời trước tuổi đi học (vào sáu tuổi), hồi này là hồi khó chịu nhất cả cho nó lẫn cho người lớn.

Vậy mà thói cự tuyệt đó lại là dấu hiệu một sự tấn bộ trong sự phát triển tinh thần của trẻ, tới nỗi thiếu dấu hiệu đó thì phải coi là điều đáng ngại : đứa bé nào hai năm rưỡi mà vẫn tùy thuộc, thụ động hoài, không biết cái giai đoạn "không, không, không" đó thì sau này sẽ thành một đứa bất thường, rắc rối đấy.

Nhưng làm sao giảng được rằng thói cự tuyệt đó lại là một dấu hiệu tấn bộ ? Tấn bộ là vì trẻ hai tuổi đã có khả năng đưa một phán đoán phủ nhận : "A không phải là B.", phán đoán đó dễ hơn là phán đoán xác nhận : "A là cái này". Về phương diện hoạt động cũng vậy, mới đầu trẻ có thái độ cự tuyệt để xác nhận sự độc lập của nó, như vậy một thời gian lâu rồi mới có được tinh thần tự do, có thể nói "có" với người lớn mà vẫn giữ được ý chí của nó.

Hồi hai tuổi, khi nó nói "không" là nó tách ra khỏi người lớn ; đó là một cách nó tự phát kiến ra được chính nó. Thực ra nó không cự tuyệt điều người ta bảo nó làm đâu, nó cự tuyệt cái thái độ sai bảo nó của người lớn. Nó cự tuyệt vì trước hết nó muốn làm lấy, nó muốn tự nó quyết đinh lấy. Bảo nó cởi áo thì nó không cởi, cứ để mặc nó, đừng nhắc thì nó sẽ cởi. Thái độ cự tuyệt đó cũng do nó cảm thấy rằng nó bất lực... Nó muốn làm chủ cuộc đời của nó mà không được ; cho nên thấy nó cự tuyệt mà ta phạt nó thì nó nổi quạu lên : sự trừng phạt của ta chỉ làm cho nó càng tự cảm thấy yếu ớt, và nó phản ứng lại một cách cũng bất lực, là nổi giận.

Vậy người lớn phải khéo đóng trò với đứa bé hai tuổi, hai tuổi rưỡi, rán chiều ý nó khi nó phản kháng, vì nó đương ở trong một giai đoạn dao động. Để cho nó tự ý làm "cái gì phải làm", chứ đừng ra lệnh cho nó. Thời này chỉ nên bắt buộc nó phải làm những cái gì thật cần thiết thôi, mà càng ít ra lệnh càng tốt. Không phải lúc để tập cho nó vâng lời ; ép nó làm nhiều điều trái ý nó quá thì chỉ càng làm cho nó thêm cự tuyệt rồi thành thói quen phản kháng; cứ dễ dãi với nó thì qua giai đoạn khó khăn đó rồi, tự nhiên nó sẽ dễ bảo. Vậy không nên bắt nó làm "cái gì nó không muốn" mà nên dụ cho nó muốn làm "cái gì nó phải làm". Bé Mai không chịu ngồi trên chiếc ghế cao này ư ? Ta lấy một cái đĩa úp lên chén bột của nó ; nó tò mò coi và quên phản kháng, ngồi xuống ghế. Ba ngày sau lại phải tìm một thuật khác ư ? Dĩ nhiên rồi. Nhưng chỉ bà mẹ nào có nhiều sáng kiến, chịu khó đóng cái trò đó, mới qua được cái giai đoạn khó chịu đó của con mà khỏi phải bạc đầu. ___

[1] Tuổi tâm lí nào chỉ là tuổi trung bình của đa số các trẻ em bình thường, không phát triển sớm quá (số này ít) mà cũng không phát triển trễ quá (số này cũng ít)

Chương XI

BA TUỔI : THỜI HOÀNG

KIM

CỦA ÓC TƯỞNG TƯỢNG

Khi nghiên cứu sự phát triển tâm lí của trẻ, chúng ta thấy một sự kiện kì dị và làm cho chúng ta yên tâm. Cứ sau mỗi giai đoạn trẻ khó tính, bướng bỉnh thì lại tiếp một giai đoạn yên tĩnh, rồi dĩ nhiên lại tới một giai đoạn căng thẳng. [1] Vậy có những thời kì hoàn toàn bình tĩnh. Những chỗ đầu thang [2] (palier) đó kéo dài được vài tuần hay vài tháng, và nếu cha mẹ biết lợi dụng những lúc đó thì có thể lấy lại sức để chờ một cuộc "tấn công" khác của trẻ.

Hồi ba tuổi là một trong những thời gian nghỉ ngơi đó. Hai tuổi, trẻ làm cho ta bực mình ; ba tuổi, nó như già giặn rồi, tự chủ được hơn, và không dùng sự thắng lợi đó để chống đối thế giới bên ngoài mà trái lại, để thích hợp với thế giới đó. Sự xung đột giữa hai nhu cầu tùy thuộc và độc lập chúng tôi đã nói trong lần trước, bây giờ êm được một phần rồi, vì hồi trẻ ba tuổi nhu cầu được người lớn tán thành, khen ngợi mạnh tới nỗi thường lấn át hẳn nhu cầu thống ngự, và trẻ thành ra có tinh thần vô cùng nhân tuần, theo người theo thời (conformisme).

Hồi ba tuổi, ba tuổi rưỡi trẻ lựa một hành vi nào chỉ vì hành vi đó làm vui lòng người lớn. Nếu nó nói bậy mà làm cho dì Xuân cười, nhưng trái lại làm cho Má bất bình, thì có dì Xuân nó sẽ nói bậy, mà khi có Má nó nói rất đàng hoàng, thành thử nó có vẻ rất giả dối. Vẫn vì muốn làm vui lòng người lớn để được cưng, nó tố cáo bậy những đứa khác : "Thưa cô, thằng Minh đánh đổ hộp sơn", "Anh Đức đã le lưỡi, Má", còn chính nó mà làm bậy thì luôn luôn kiếm cách bào chữa. Tánh khoác lác cũng đạt tới mức cao nhất : nó khoe là đã thắng tất cả bạn bè trong cuộc chạy đua (nếu nó là con trai), hoặc đã được cô giáo khen là ngoan nhất trong Vườn trẻ (nếu nó là con gái). Nó còn bịa cả những truyện quái dị, trong đó luôn luôn nó đóng vai chính, kể cho bạn nghe, rồi còn nhấn mạnh rằng "Truyện có thực đấy, không sai một chút đâu, bồ".

Sự thực nó không phải là giả dối, cũng không nói dối ; nó có vẻ giả dối như vậy chỉ vì thái độ nó rất mềm dẻo, thay đổi tùy theo người lớn. Vì không người lớn nào giống người nào và mỗi người đòi hỏi ở nó một cách thức. Và muốn làm vui lòng mọi người, trẻ phải có nhiều thái độ, có khi thái độ này trái ngược với thái độ khác. Nó chưa biết cái thiện bản nhiên, cái giá trị nội tại của một hành vi ; nó cho rằng cái gì làm cho người lớn yêu nó là cái đó tốt. Có vô số người lớn vẫn không vượt được lên trên cái luân lí của trẻ hồi ba tuổi đó. Vậy trẻ tuổi đó nói dối không phải để nói dối, mà vì nó tưởng rằng làm sai sự thực đi thì được người lớn yêu ; giảng luân lí cho nó, chỉ vô ích, nó đã hiểu gì đâu mà giảng. Nhưng cần cho nó thấy hễ làm điều phải thì được yêu mến, sung sướng, làm điều bậy thì ngược lại, sẽ khó chịu ; và nó sẽ cảm thấy rằng làm điều thiện không nhất định là phải hi sinh, thiệt thòi, trái lại còn vui vẻ nữa.

Cái ý muốn làm vui lòng người lớn của trẻ hồi ba tuổi làm cho nhiệm vụ giáo dục của cha mẹ hóa dễ dàng, và tuổi đó hóa dễ thương, hay làm trò cho người lớn thích, có khi như phường chèo nữa.

Những điều tôi mới nói đó đúng về lí thuyết. Sự thực, nhiều khi tuổi cự tuyệt "không, không" của trẻ kéo dài tới hồi ba năm rưỡi hay bốn năm. Nhưng trong trường hợp đó, phần nhiều là lỗi tại cha mẹ : không "khéo đóng trò" chiều ý nó, mà cứ nghiêm khắc ra lệnh cho nó, khiến nó thành ra có thói quen chống đối, không thoát ra khỏi giai đoạn đó được.

Ngoài nhu cầu được người lớn tán thành, khen ngợi đó, trẻ hồi ba tuổi còn có một đặc điểm nữa là óc tưởng tượng nảy nở mạnh, nhất là tưởng tượng ra bạn chơi.

Chúng ta biết rằng ngay trước khi được hai tuổi, đứa bé nào bình thường cũng có thể "giả vờ" được rồi. Nó nhắm mắt lại, đưa ngón cái lên mút, làm bộ ngủ ; nó làm bộ hái một trái táo trong một cuốn sách có hình, đút vào miệng người lớn ; nó uống nước lạnh, chẳng có gì là trong sạch cho lắm, mà làm bộ là uống trà, khen ngon. Nhưng phải tới khoảng ba tuổi rưỡi, trẻ mới có một lối giả vờ rất đặc biệt này, là giả vờ có một bạn chơi.

Có nhiều thứ bạn chơi tưởng tượng lắm, khó mà đinh nghĩa cho đúng được. Đại khái thì thứ bạn chơi tưởng tượng đó là một đứa nhỏ cũng như nó, hoặc một con vật hoặc một miếng vải mà trẻ tưởng tượng ra, coi là bạn của nó để chơi với nhau gần suốt ngày.

Vài thí dụ dưới đây mượn của nhà phân tích tâm lí Frances Wickes sẽ giúp chư vị hiểu cái trò tưởng tượng đó ra sao, và thỏa mãn được nhu cầu thầm kín nào của trẻ.

Thằng Định có một bạn chơi rất lực lưỡng tên là Bình, và không rời nó phút nào cả. Định là đứa con một, hơi yếu ớt, ở trong một khu nhiều em trai, em nào cũng hung hăng, thích đấm đá, vật lộn, lấy gạch đá liệng nhau. Mới đầu nó cũng thử dự cuộc với bọn đó, nhưng lần lần nó bỏ các bạn thực đó mà chơi với "thằng Bình to lớn". Trò chơi này say mê lắm, không có ai khác dự vào. Một điều lạ lùng là khi hai đứa chơi với nhau như vậy (dĩ nhiên chỉ duy thằng Định là có thực) thì luôn luôn thằng Định thắng thằng Bình mà thằng Bình nổi danh trong khu chứ. Vì lần nào thằng Định bỏ các bạn thực của nó, đi về nhà thì cũng la lớn với tụi nó : "Tao về chơi với thằng Bình đây" "thằng Bình có thể hạ hết được tụi bay". Thằng Bình mạnh như vậy mà lần nào cũng thua thằng Định, lạ không.

Thằng Lâm có một bạn chơi tưởng tượng, xấu tính tên là "Tám". Thằng Tám gây mọi sự phá phách. Một tấm kính bể ư ? Có thể là do trái banh của thằng Lâm nhưng nó cứ đổ cho thằng Tám. Hộp kẹo vơi một nửa rồi ư ? Thằng Tám tham ăn đã lấy ăn rồi đấy mà chính thằng Lâm thì bị chứng không tiêu !

Ba thằng Lâm thấy lần nào con mình cũng bảo tại thằng Tám cả, một hôm bực mình, muốn đi kiếm cái thằng phá phách chịu không nổi đó để rầy nó một trận, thì nó đã biến đâu mất. Thằng Lâm đã tố cáo mà nó bị cảnh sát bắt rồi chăng ?

Con Nga mồ côi cha mẹ từ hồi năm tuổi. Trong gia đình ngoài em gái nó là con Yến mới được hai tháng và bà nội nó ra không còn ai cả. Một người đem em bé nó về nuôi, còn nó lại ở với bà nội. Một hôm nó thấy trong một công viên một con búp bế cũ, tồi tàn người ta liệng đi. Bà nội nó cản mà nó vẫn lượm, đem về nhà và chơi suốt ngày với búp bế, không rời búp bế ra một phút. Sau, một nhà chuyên môn về tâm lí hỏi gạn nó, nó mới thỏ thẻ rằng : "con búp bế đó là bé Yến, con gặp bé Yến trong một bụi cây, gần chết đói chết khát, vì bé Yến đã trốn khỏi nhà cha mẹ nuôi nó để kiếm con".

Nó tưởng tượng con búp bế tồi tàn đó là em nó, để tìm lại được một tâm trạng quân bình sau khi cha mẹ nó qua đời, không vậy thì có thể nó sẽ sầu muộn, đau khổ suốt đời.

Vài thí dụ đó cho ta thấy bạn chơi tưởng tượng của trẻ có tính cách rất phức tạp : vừa là mơ mộng, vừa là một triệu chứng tinh thần bất quân bình. Vì dù bạn chơi tưởng tượng đó có hình thức nào thì cũng là để cho trẻ thỏa mãn một ước mơ. Vậy nó là một chìa khóa mở cho ta vào cái thế giới nội tâm của trẻ, và ta cần tìm hiểu ý nghĩa của nó như hiểu ý nghĩa một giấc mơ, vì cũng như giấc mơ, nó cho ta biết tiềm thức, những nhu cầu thầm kín nhất của trẻ. Lại thêm, nó vừa là triệu chứng một sự bất quân bình tinh thần, vừa giúp cho trẻ giữ được một sự quân bình tương đối ; [3] cho nên nó có thể tồn tại sau khi không cần thiết nữa (vì bệnh thần kinh hết rồi, triệu chứng vẫn có thể còn được) và lúc đó nó có hại cho trẻ : trẻ hóa ra có thói quen trốn thực tại chứ không rán thích nghi với thực tại.

Nhưng chúng ta nên nói rõ rằng sự tưởng tượng ra một bạn chơi đó là một giai đoạn bình thường trong sự phát triển tâm lí của trẻ hồi ba, ba tuổi rưỡi ; giai đoạn đó có thể kéo dài tới hồi năm, sáu tuổi mà không phải là tinh thần thác loạn.

* *

Óc tưởng tượng phong phú của trẻ hồi ba tuổi còn biểu lộ một cách khác nữa. Bạn chơi tưởng tượng của nó là một thứ trò chơi riêng, một trò bí mật trẻ giấu không cho người lớn biết. Trái lại khi nó chơi với những bạn thực của nó, thái độ nó khác : nó có những không tưởng mà nó bắt những đứa khác phải chấp nhận.

Chẳng hạn đứa trẻ ba tuổi nghĩ ra một truyện, trong đó nó luôn luôn đóng vai chánh, bắt các bạn phải đóng vai phụ, bất chấp ý muốn của những đứa này, cũng bất chấp thực tại : "Mày làm thằng bé tí hon, còn tao làm ông kẹ, nghe không…", hoặc "Tụi bay làm học trò, còn tao làm thầy giáo, tao đánh tụi bay, nghe không ?"

Hoặc âm thầm, hoặc biểu lộ, nó mong rằng các bạn chơi của nó (người lớn cũng như trẻ con) chiều theo những không tưởng của nó ; nếu các bạn chơi không chịu thì nó rán thuyết phục bằng mọi cách : dỗ dành, dọa nạt ; thuyết phục không được thì nó không thèm chơi nữa, bỏ đi, chứ không chịu thay đổi các vai trò trong truyện. Nó vẫn còn ở trong giai đoạn : "Bé muốn có ai chơi với bé."

Phải đợi khi đủ năm tuổi nó mới chịu cho bạn nó đóng vai thuyền trưởng, còn nó thì bằng lòng nhận vai thủy thủ. Lúc đó nó đã đạt được một mức hợp quần cao hơn rồi, có thể qua giai đoạn : "Bé muốn chơi với người khác".

___

[1] Vì vậy mà có tác giả bảo tâm lí của trẻ phát triển theo trôn ốc, cứ một thời gian tiến qua bên mặt (có nghĩa là khó tính chẳng hạn) thì lại một thời gian tiến qua bên trái (dễ tính, ngoan ngoãn). Coi bài Luật phát triển theo trôn ốc của trẻ của Nguyễn Hiến Lê. Bách khoa số 64 năm 1959.

[2] Đúng hơn là những chỗ nghỉ trên cầu thang.

[3] Như trường hợp đứa em gái chơi con búp bê tồi tàn kể trên : có coi con búp bế là em nó, không rời con búp bế một phút, đó là một triệu chứng tinh thần mất quân bình ; nhưng nhờ chơi như vậy, nó bớt nhớ em nó, đỡ sầu muộn, mà tinh thần nó tạm được quân bình.

Chương XII

TẠI SAO TRẺ HAY HỎI

"TẠI SAO" ?

Cha đương chăm chú đọc báo trong khi ở ngoài sấm chớp ầm ầm. Đứa con trai kéo tay áo của cha, hỏi : "Ba, tại sao trời lại chớp ? Ở trên trời có lửa sao ?" Cơn dông làm tắt điện, đứa nhỏ ngạc nhiên hỏi : "Tại sao khi tắt đèn ở trong nhà, thì ở ngoài trời lại sáng hơn, ba ?" Hết cơn dông rồi, mặt trăng ló lên ở xa. "Ba tại sao mặt trăng mọc lên ? Ba ngó kìa, nó hóa tròn kìa ? Tại sao mặt trăng lại gọi là mặt trăng, ba ? Tại sao ba lớn mà tai ba nhỏ, còn con nhỏ mà tai lại lớn ? Tại sao vậy, ba, tại sao ?"

Đứa nhỏ hay hỏi đó chắc chắn vào khoảng bốn tuổi.

Vì tuổi đó có đặc điểm này là trẻ hỏi luôn miệng nhiều câu mà rất ít người trả lời một cách thỏa mãn được ; trẻ hỏi hết câu này tới câu khác, trả lời cho nó, nó ít khi vừa ý, riết rồi cha mẹ mệt, chán, tự hỏi : "Tại sao mà nó hay hỏi tại sao như vậy ?"

Chúng ta thử trả lời câu hỏi chính đáng đó, và xét xem cái gì làm cho trẻ tuổi đó hay hỏi.

Bốn tuổi không phải là tuổi đầu tiên hay hỏi đâu. Có ba thời kì trẻ hỏi luôn miệng : hai tuổi, bốn tuổi và bảy tuổi. Thời thứ nhất, hai tuổi, trẻ chỉ hỏi : "Cái gì vậy ?" Nó muốn biết tên các vật, và nó hoàn toàn thỏa mãn khi ta đáp : "Máy bay đấy", hoặc "Con nai đấy".

Thời thứ nhì nó đặc biệt muốn biết nơi chốn và cách nào ; thời thứ ba nó muốn biết nguyên do và lúc nào.

Hôm nay chúng ta xét thời thứ nhì, 4 tuổi, và tìm hiểu tại sao đúng tuổi đó, trẻ hay hỏi thế, hỏi nhiều hơn hết thảy các thời sau này.

Trước hết chúng ta nhận thấy rằng trẻ bốn tuổi thích nghe truyện và bịa truyện, nhưng nó không để ý đến tình tiết bằng từ ngữ. Trước kia, cho tới hồi ba tuổi rưỡi, nó buộc người lớn khi kể lại một truyện, phải lặp lại y hệt lần trước, bao giờ cũng mở đầu rằng : "Hồi xửa hồi xưa…", câu nói không được thay đổi mà giọng cũng vậy ; có khi nó còn sửa lại lời của người lớn nữa : "Không, công chúa đâu có bận chiếc áo hồng với các ngôi sao vàng, công chúa bận áo xanh với các ngôi sao bạc mà, má kể lại đi…" ; bây giờ, bốn tuổi, nó mềm dẽo hơn và thích giỡn bằng các từ ngữ. Nó tạo ra những danh từ kì cục để gọi những vật quen thuộc : mưa thành ra "lốp bốp" ; bùn thành ra "phụt phọt" vân vân. . . Nó thích những câu thơ vô lý : "Bụng tôi phồng lên như cái bông người ta trồng trong cánh đồng mênh mông và mỗi khi trông thấy, bụng tôi nó lại phồng lên . . ."

Từ ngữ thành những vật cho nó giỡn như tung các trái banh màu vậy.

Và ta nên để ý điều này : nó chỉ đổi tên các vật mà nó biết rõ tên thôi. Bốn tuổi, nó biết rõ tên những vật thường thấy rồi, có thể tạo những tên khác mà nó thích hơn vì thanh âm vang hơn, có tiết điệu hơn.

Cái lối đặt tên kì cục đó, nguyên nhân chỉ do nó đã làm chủ được ngôn ngữ rồi, cũng như sau này, khi nó đã đếm được đúng các con số 1, 2, 3, 4, 5… rồi thì nó thích đếm ngược lại : 5, 4, 3, 2, 1.

Vậy hồi 4 tuổi, trẻ hay hỏi có lẽ là vì đã làm chủ được ngôn ngữ. Trước kia khi thấy các vật lạ nó hỏi : "Cái gì đó ?", bây giờ đã biết tên những vật đó, biết là chuyến xe lửa, các toa xe rồi, nó xét qua khía cạnh khác, hỏi "Xe lửa đó đi đâu ? Tại sao lại kéo nhiều toa như vậy ? Tại sao toa nào cũng móc vào nhau ?"

Những câu hỏi "Tại sao" đó có thể có nhiều ý nghĩa, và người lớn muốn trả lời cho thích đáng thì cần hiểu ý nghĩa của mỗi câu ; nếu không trả lời đúng theo ý nghĩa của câu hỏi, nếu không nhận được đúng nó muốn tìm hiểu điều gì, thì nó sẽ không thỏa mãn, mà hỏi hoài, hỏi hoài.

Chúng ta nên nhớ có một số câu hỏi của trẻ mà không phải là câu hỏi, chẳng hỏi ai cả, thường chỉ là một cách xác nhận một điều gì đó, quyết chắc như vậy. Chẳng hạn khi một em nhìn đám bùn, la lên : "Đẹp nhỉ ?"; hoặc là một cách phô diễn tình cảm, một niềm thất vọng, như khi ta bảo một em : "Kẹo này không ăn được", nó hỏi lại : "Tại sao ?"; hoặc là một cách phản kháng, như khi ta bảo nó : "Đi ngủ đi" nó đáp : "Tại sao ?". Những lúc đó đừng trả lời nó vô ích "Không ăn kẹo đó được vì sắp ăn cơm rồi", hoặc "Phải đi ngủ vì ai cũng phải ngủ" vì nó sẽ hỏi thêm : "Tại sao ai cũng phải ngủ ?", và cứ vậy, không bao giờ hết. Không thể lí luận với trẻ trong những trường hợp đó được mà nên dùng tình cảm, như khi nó không muốn ngủ chẳng hạn thì ta nên bảo : "Con muốn thức vì không muốn xa ba má nhưng cả khi con ngủ, ba má vẫn nghĩ tới con, vẫn yêu con mà." Một số lớn những câu hỏi của trẻ bốn tuổi vào loại đó.

Nhưng còn một số kia giống những câu hỏi "Tại sao" của người lớn và chúng ta phải trả lời cách khác. Hỏi những câu vào loại này là nó thực tình muốn biết để biết, nó nghiêm trang tìm sự thực cũng như một nhà toán học già kiên nhẫn.

Những câu hỏi này dễ nhận ra lắm vì do hoàn cảnh làm cho nó xúc động, và gợi ra cho nó. Xúc động vì nó thấy có một sự tương phản hay bất thường giữa kinh nghiệm nó đã trải qua và sự việc đương xảy ra.

Vì đứa trẻ bốn tuổi đã có một ý niệm về vũ trụ bên ngoài rồi và theo nó, vũ trụ đó vận hành đúng những luật đặc biệt khác những luật của chúng ta, nhưng cũng nghiêm khắc không kém. Nên bây giờ xảy ra một việc gì nó thấy sái với những luật đó thì nó hoang mang, lo ngại. Mà muốn hết hoang mang, lo ngại thì chỉ có cách nhờ người lớn, biết nhiều hơn nó, giảng cho : "Tại sao vậy ba ?" Và ta phải giảng cách nào cho nó thoả mãn, nghĩa là cho nó hiểu được, không còn thắc mắc, nghĩ tới nữa, nếu không thì sự hoang mang còn lởn vởn hoài trong óc nó mà nó sẽ hỏi nữa, "Tại sao ?" "Nhưng tại sao lại vậy ?"

Thí dụ dưới đây mượn của Sully sẽ giúp chư vị hiểu rõ điều tôi mới trình bày. Bé Mẫn đương thắc mắc về vấn đề săn bắn thú vật, thình lình nó hỏi người lớn một câu có vẻ rất giản dị :

- Tại sao người ta lại săn bắn cá sấu ?

- Để lấy da làm "xắc", làm cặp.

- Thế thì tại sao lại giết con nai ? Người ta có muốn lấy da nai đâu ?

Người lớn bị dồn vào chân tường, chỉ còn có cách trả lời :

- Tại thiên hạ thích đi săn và giết những loài đó.

Nhưng đáp như vậy chỉ càng làm cho trẻ hoang mang hơn là khi nó mới bắt đầu hỏi nữa. "Họ thích giết, giết mà lấy làm vui !" Đứa nhỏ biết rằng người lớn đôi khi muốn làm những việc ghê tởm, nhưng sẽ bị bắt, cho nên nó lại hỏi :

- Thế tại sao cảnh sát không bắt giam những người đi săn ?

- Vì người ta cho phép đi săn.

Trẻ rán hiểu tại sao người ta lại cho phép giết loài vật để chơi như vậy, mà không hiểu nổi : "Sao lại cho phép ?" Thành thử lời đáp của người lớn chỉ làm cho trẻ càng thấy sự đời vô lí, vì trái hẳn với những luật về vũ trụ mà nó đã tốn công tìm ra. Người ta cấm nó giết một con cóc để coi trong bụng cóc có gì, mà người ta lại cho phép người lớn giết nai ? Thật không hiểu nổi ! Nó lại phải hỏi nữa, hỏi cho tới khi nào người lớn đáp một câu mà nó chấp nhận được mới thôi.

Sau cùng còn điểm này nữa : "Tại sao trẻ hỏi "Tại sao ?" luôn miệng như vậy?". "Thấy bất kì cái gì nó cũng hỏi, mà chẳng có gì (theo quan niệm của chúng ta) thì nó cũng hỏi, là tại sao ?" Nguyên nhân hơi lạ lùng. Piaget bảo là tại trẻ chưa có cái ý niệm về sự ngẫu nhiên, thình lình. Nó cho rằng cái gì cũng liên quan với một cái gì khác, không có cái gì không có nguyên nhân. Cái gì cũng có thể giảng được. Vậy thì có thể tìm nguyên nhân của mỗi hiện tượng được. "Tại sao có một ngọn suối ở gần nhà ?", "Tại sao con bồ câu giống một con chim cu ?", "Tại sao ba có tên là Nhân ?", "Tại sao trái banh lăn về phía anh ? Nó biết rằng anh ở đó ư ?"

Những câu hỏi đó có vẻ vô lí ; nhưng thực ra nó không vô lí nếu ta nghĩ rằng trẻ chưa có cái ý niệm ngẫu nhiên, do đó, nó hay hỏi về cái gì bất thần xảy ra hoặc giảng không được, những cái mà nó không thấy nguyên nhân. Còn như người lớn chúng ta thì không thắc mắc vì quen nghĩ rằng trong các hiện tượng có một phần lớn là ngẫu nhiên, tình cờ.

Sau cùng chúng ta nên nhớ rằng có khi một đứa bé hỏi nhiều câu lắm mà không đợi trả lời, hỏi một cách nóng nảy, lo ngại, chỉ vì đã có lần người ta không chịu đáp một cách thỏa mãn một trong những câu hỏi của nó mà nó cho là cực kì quan trọng. Nó hỏi : "Tại sao có biển ?", "Tại sao có mây ?", "Tại sao phải ăn ?", "Tại sao phải ngủ", vân vân… và ta đáp gì thì đáp, nó vẫn không thỏa mãn, chỉ vì có một lần nó đã hỏi : "Em bé ở đâu mà sanh ra ?" hoặc một câu nào trong loại đó, mà người ta đã trả lời bậy nó, hoặc không trả lời, hoặc tệ hơn nữa, còn cấm nó hỏi như vậy. Thế là óc tò mò càng tăng lên, vô độ, gặp cái gì cũng hỏi, hỏi lung tung, trừ cái điều làm cho nó bận trí hoài kia.

Một đứa trẻ như vậy thường có một thái độ đặc biệt : nó không phải chỉ tò mò ngoài miệng mà thôi đâu, nó tò mò cả trong hành động nữa. Nó sẽ lục các hộc tủ, mở các hộp kín, nó sẽ hóa ra có tính lục lọi... và sẽ khổ sở.

Tôi xin thêm một lời cuối cùng. Những câu hỏi của trẻ có thể làm cho cha mẹ bực mình ; nhưng đó chính là dấu hiệu thông minh tỏ rằng trẻ có tinh thần tìm hiểu, tinh thần mà Aristote cho là tự nhiên của loài người.

Chương XIII

NĂM TUỔI ĐÃ RA VẺ

NGƯỜI LỚN RỒI !

Năm tuổi là một giai đoạn đánh dấu một tuyệt đỉnh. Trẻ tuổi đó cho ta cảm tưởng đã phát triển đầy đủ : cơ hồ như sự phát triển của nó đã xong, trọn vẹn. Người ta bảo : "Coi kìa, đã ra vẻ người lớn rồi !" hoặc : "Chị coi, cháu đã ra vẻ một tiểu thư chưa !" Đúng, trẻ năm tuổi ra sao thì hai mươi lăm tuổi cũng sẽ vậy. (tôi sẽ trở lại điểm này trong kì tới). Thành thử chúng ta có thể xác nhận với Tiến sĩ Etienne de Greef và đa số các tác giả hiện đại rằng những nét chính về cá tính của trẻ đã xuất hiện đầy đủ hồi năm tuổi.

Sự kiện đó có rất nhiều hậu quả và lạ lùng nhất là hậu quả về nam tính hay nữ tính của trẻ. Vì cá tính của trẻ đã tự cấu tạo, gần như hoàn thành xong trong năm năm đầu, thì dĩ nhiên, trong năm thứ năm này, trong giai đoạn nhất định và ngắn ngủi này, nó phải hướng về nam tính hay nữ tính. Vấn đề phát triển đó thật gay go, ta không thể bỏ qua được, cũng như không thể bỏ qua vấn đề tự do, độc lập của trẻ (trong các giai đoạn trước) ; có hiểu nó rồi mới hiểu được tâm lý của trẻ.

Xin chư vị đừng ngại : tôi sẽ không đưa chư vị vào những nẻo ngoắt ngoéo của mặc cảm Oedipe hoặc mặc cảm Electra [1] đâu, mà chỉ rán tìm hiểu xem do cách nào mà một em trai hóa ra có nam tính và một em gái hóa ra có nữ tính .

Ngày nay chúng ta biết rằng không phải chỉ do thể chất mà trẻ có xu hướng nam tính hay nữ tính. Chúng sinh ra là con gái hay con trai, nhưng muốn thành ra có nữ tính hay nam tính thì phải nhờ một sự phát triển lần lần trong nhiều năm mà sự phát triển này còn tùy thuộc nhiều cái khác nữa, chớ không phải chỉ tùy thuộc các yếu tố về cơ thể. [2]

Chẳng hạn một lực sĩ vóc dáng hùng dũng vào bậc nhất, mà lại có thể có rất ít nam tính về phương diện tâm lý, có thể là một con người ít tinh thần độc lập, thụ động và khoe khoang như đàn bà.

Vậy không nhất định là nam tính hay nữ tính tùy thuộc cơ thể, và chúng ta có thể tự hỏi : "Có những điều kiện tâm lý căn bản nào làm cho một em gái có nữ tính, và một em trai có nam tính ?". "tóm lại, là thành một nữ nhi hay một nam nhi hoàn toàn ?" Dĩ nhiên những điều kiện đó phải có đủ trong năm năm đầu vì trong giai đoạn đó cá tính được tạo thành.

Chúng ta có thể rút những điều kiện căn bản đó, thành còn ba điều kiện dưới đây :

1- Sống với cha và mẹ ;

2- Cha có nam tính mà mẹ có nữ tính ;

3- Cha mẹ âu yếm nhau.

1- Sống với cha và mẹ.

Chúng ta đã thấy không có mẹ thì tai hại cho trẻ ra sao. Trẻ mới sanh, từ tháng thứ ba trở đi mà thiếu mẹ thì hậu quả bi thảm : nó có thể rầu rĩ mà chết được. Theo tiến sĩ De Greeff, thì đó là một trong những nguyên nhân khiến cho những trẻ đẻ hoang chết nhiều gấp hai những trẻ cha mẹ có hôn thú. Cả khi trẻ được hơn một tuổi rồi mà thiếu mẹ (hoặc một người thay cho mẹ được) thì ảnh hưởng cũng tai hại, không sao xóa bỏ được:

a) Chậm phát triển về cử động :

Trong các viện nuôi trẻ (như viện mồ côi) nhiều đứa hai mươi tháng hoặc hai năm mới biết đi. Khoảng hai tuổi rưỡi nhiều đứa chưa tự ăn lấy được, và lớn rồi mà vẫn đái dầm.

b) Chậm phát triển về trí tuệ : Trong những viện đó thương số tinh thần [3] trung bình cao nhất của trẻ là 74, nghĩa là đại đa số thuộc vào hạng đần độn. Như vậy có phải là tất cả những em đó trí tuệ đều được mực trung không ? Chắc chắn là không, vì hồi mới sanh thế nào chẳng có đứa rất thông minh. Nhưng vì không có cha mẹ ở bên để tập tành và khuyến khích chúng hoạt động về tinh thần, nên trí tuệ của chúng như thiêm thiếp ngủ, và trong đa số trường hợp, không bao giờ bừng tỉnh dậy nữa, hoạt động được nữa, thành thử suốt đời tinh thần chúng ở vào cái mức đần độn;

c) Rất chậm phát triển về tinh thần hợp quần :

Trẻ nuôi trong viện mồ côi, thiếu cha thiếu mẹ, biết cười chậm hơn những trẻ sống với cha mẹ. Vào khoảng hai tuổi rưỡi nó mới nói được vài tiếng, mà trẻ bình thường vào tuổi đó đã biết được từ 400 tới 1.000 tiếng rồi. Và nhất là nó không có xu hướng về nam tính hay nữ tính - đó là điểm chúng ta xét hôm nay. Chẳng những về phương diện đó, nó hoàn toàn ngu dốt, ngu dốt lạ lùng (sáu, bảy tuổi mà có đứa vẽ hình người thì đàn ông với đàn bà cũng vẽ y hệt nhau), mà nó còn không nhận định được nam, nữ khác nhau ở đâu. Một đứa con trai sáu, bảy tuổi mà định - một cách rất nghiêm trang - sau sẽ thành một "dì phước", điều làm cho chúng ta có thể mỉm cười, nhưng cho ta hiểu một tình trạng thật bi đát ! Hồi mười ba tuổi, ra khỏi cô nhi viện được vài ngày, nó ngạc nhiên khi thấy đàn ông và đàn bà tự do vào nhà thờ và hỏi : "Tại sao trai gái lại "lẫn lộn" như vậy, trai không sắp hàng riêng phía con trai, gái không sắp hàng riêng phía con gái ?"

Nhưng sự ngu dốt đó không quan trọng lắm, có thể sửa được nếu trẻ không thiếu hẳn xu hướng về nam tính hay nữ tính. Chúng ta biết rằng, bình thường ra, một em trai sở dĩ có nam tính nhờ bất giác noi gương cha, tự đồng hóa với cha. Cha nó tập cho nó thành ra một nam nhi, có nam tính. (Không phải chỉ riêng có cha là tập cho nó như vậy, điểm này lát nữa chúng ta sẽ xét thêm). Nhưng đứa trẻ không có cha, nhất là đứa trẻ ở trong viện mồ côi, thì có người đàn ông nào đâu cho nó đồng hóa ? Có ông bác sĩ chích nó khi nó đau chăng ? Hay là ông mục sư nghe nó thú tội ? Hay là nhà chuyên môn tâm lí nhi đồng mỗi năm một lần lại viện làm trắc nghiệm cho nó.

Đứa trẻ sống trong một gia đình không có cha ít nhất còn có thể đồng hóa với thày học, ông nội, ông ngoại hoặc một chú bác mà nó quí, mặc dầu trong nhiều trường hợp bấy nhiêu chưa đủ, vẫn còn cái thảm cảnh của các đứa con trai của các bà vợ góa (dù chồng chết hay chỉ vắng mặt hoài cũng vậy : có nhiều thứ góa chồng) Thường thường đứa con trai, nhất là đứa con trưởng của một bà mẹ không chồng, không bao giờ đạt được nam tính hoàn toàn. Cả khi trưởng thành rồi, nó vẫn chỉ dựa vào mẹ thôi và nó như đàn bà, muốn được cưng chiều một cách tiêu cực. Khi lập gia đình nó để một mình vợ chỉ huy trong nhà. Nó không phải là chủ nhà, là người cha trong nhà, chỉ là một người lớn em bé hoặc một người đàn ông ẻo lả như đàn bà.

2- Trên kia tôi đã nói điều kiện thứ nhì l à cha phải có nam tính và mẹ phải có nữ tính . Như vậy có nghĩa rằng không phải bất kì cha mẹ nào cũng có thể hướng dẫn trẻ về nam tính hay nữ tính một cách bình thường được mà cần có những cha mẹ nam tính và nữ tính lành mạnh [4] . Và nếu một người có nam (hay nữ) tính lành mạnh, thì người kia cũng có nữ (hay nam) tính lành mạnh, trong đa số các trường hợp là vậy, nếu không họ đã không lựa nhau làm bạn trăm năm.

Đứa con trai có thể có nam tính nếu nó có thể đồng hóa với cha nó được, dĩ nhiên là chính người cha phải có nam tính đã. Cũng vậy, đứa con gái hóa ra có nữ tính nếu nó bắt chước mẹ, mà mẹ hoàn toàn có nữ tính. Khi vai trò đảo ngược lại, khi chính người vợ chỉ huy trong nhà, độc đoán, tính tình như đàn ông, ăn hiếp chồng, còn người chồng trái lại, thụ động như con nít, chỉ đóng một vai phụ, thì con cái, trai cũng như gái, khó mà đạt được sự quân bình về phương diện nam tính hay nữ tính. Vậy không những trong nhà phải có cha mẹ, mà cha và mẹ còn cần phải được quân bình về tinh thần nữa.

3- Sau cùng điều kiện thứ ba là cha mẹ phải yêu mến nhau . Tại sao vậy ?

Người ta đã nhận thấy sự kiện này mà tất cả các nghiên cứu nghiêm trang về tâm lí, tâm linh của trẻ đều xác nhận là đúng : con trai năm hay sáu tuổi cực kì quyến luyến với mẹ trong một thời gian, muốn mẹ là riêng của nó, mà tình nó yêu mẹ có tính cách nam tính vừa áp chế vừa che chở, vừa tích cực. Mà chính trong thời gian đó, nó hướng về nữ giới một cách lành mạnh hay không là tùy cha nó có âu yếm má nó nhiều không [5] .

Về phía con gái cũng vậy : nhờ đồng hoá với mẹ, một người mẹ yêu chồng, mà sau này nó mới có thể yêu một người đàn ông được. Điều đó cho ta hiểu được thảm kịch của những thiếu nữ có một người cha tồi, không đáng kính yêu (hoặc bị vợ khinh) ; những thiếu nữ đó khó có được một nữ tính lành mạnh và khó có hạnh phúc trong hôn nhân. Họ thấy người đàn ông nào cũng có thể làm cho họ thất vọng, có thể lường gạt họ, hoặc chỉ là hạng người đáng khinh như cha họ...

Chư vị bảo tôi : "Sao mà nhiều điều kiện thế, sao mà rắc rối thế ; khó đạt được sự quân bình về phương diện đó đến thế ư ?" Dĩ nhiên tôi xét ở trên là xét hoàn cảnh lí tưởng, ngoài ra còn nhiều hoàn cảnh tạm được nữa.

Không nên nghĩ rằng một đứa con trai mồ côi cha hồi chưa đầy năm tuổi, mà không có ai có thể thay cha nó được, thì nhất định sẽ thác loạn về thần kinh, sau này không làm sao tìm được hạnh phúc trong hôn nhân. Không, nó vẫn có thể đạt được sự quân bình, nhưng khó nhọc hơn một đứa khác còn cả cha mẹ và được sống trong một gia đình cha mẹ yêu nhau thắm thiết.

Điều đó chính là điều Claude Vincent nhấn mạnh trong một bài nhan đề là "Chiếc khuyên vàng", khi ông viết :

"Người ta dễ tưởng rằng cha mẹ yêu nhau không phải là dạy con. Trước mặt trẻ người ta tỏ ra nghiêm trang, người ta gọi nhau là "Ba thằng Tiến" hay "Má thằng Tiến", và có khi cả trong những lúc vợ chồng thân mật với nhau, người ta cũng dùng cách xưng hô đó, mà không gọi tên nhau, không dùng những danh từ âu yếm. Người ta tưởng trước cặp mắt tò mò của trẻ, tỏ tình âu yếm với nhau là không phải lúc : "Coi chừng con nó ngó kìa..."

"Ừ thì nó ngó đấy. Nhưng chính vậy, nó cần ái tình, ái tình của chúng ta đối với nhau hơn là cần bánh mì nữa. Cũng có một phần đúng đấy ; tôi cũng nhận rằng có những cách tỏ tình âu yếm có thể làm nổi dậy những bản năng thầm kín trong những tâm hồn trong trắng đó. Nhưng một ái tình trong trẻo, cởi mở, rực rỡ không bao giờ là một độc dược cả ; nó nuôi dưỡng sự sống." [6]

Ít hàng sau, ông thêm :

"… Phải xét lại từng điểm một những nhận xét của môn phân tâm học, không phải để thấy rõ những hậu quả tai hại của một cuộc hôn nhân thất bại mà trái lại, để thấy những cái lợi, cái khả năng đào tạo tâm hồn trẻ, của một hôn nhân thành công. Do tấm gương hằng ngày trong gia đình, chứ không do những lời giảng dạy tràng giang, mà trẻ học được cách sống ra sao ; học được rồi thì kể như đời nó đã thành công được một nữa". ___

[1] Cả hai điều là mặc cảm loạn luân theo thuyết của Freud.

[2] Nghĩa là còn tùy thuộc ảnh hưởng của xã hội và gia đình. Nhà nhân loại học nổi danh ở Mĩ, bà Margaret Mead tác giả cuốn Sex and temperament nhận thấy rằng tại Nouvelle Guinée, bộ lạc Arapesh, trai và gái chỉ có một lối cư xử, hành động giống với lối của phụ nữ bên mình hay bên Âu. Bộ lạc Mundugumor trái lại, trai và gái có lối sống, lối cư xử, hành động y như lối của nam nhi nước mình, còn bộ lạc Tchambuli, trai là gái sống khác nhau, trai thì cư xử, hành động như phụ nữ nước mình ; mà gái thì như trai nước mình. Vậy xã hội muốn đào tạo con người ra sao cũng được hết.

[3] Người ta dùng những trắc nghiệm (test) để đo trí tuệ (đúng hơn là sự hiểu biết) của một trẻ em vào một tuổi nào đó, được một số điểm bao nhiêu đó, nhân với một trăm rồi chia cho số tháng của đứa trẻ, thành một thương số, gọi là thương số tinh thần (tiếng Pháp gọi là quotient intellectuel, viết tắt : Q.I). Thương số tinh thần là 100 thì trẻ thông minh trung bình, trên 100 là trẻ thông minh trên mức trung bình, dưới 100 là kém thông minh, nếu chỉ được 74, 75 thì là đần độn. Coi cuốn Tìm hiểu con chúng ta của Nguyễn Hiến Lê soạn và xuất bản.

[4] Nghĩa là cha phải có nam tính, mẹ phải có nữ tính, ngược lại thì không phải là lành mạnh.

[5] Nghĩa là nó có thấy cha nó yêu má nó thì sau này lớn lên nó mới yêu vợ nó được. [6] Đọc đoạn này chúng ta chỉ cần nhớ rằng cha mẹ yêu nhau thắm thiết thì con cái sung sướng hơn, tinh thần dễ quân bình hơn. Còn cách vợ chồng tỏ tình với nhau thì mỗi thời, mỗi xã hội, có khi mỗi gia đình nữa, một khác. Một nông dân Việt Nam bảo vợ : "Má bầy trẻ tham công tiếc việc quá, thôi hãy nghỉ tay đi, có trà nóng tôi mới pha nè, lại đây uống với tôi cho vui", cũng là yêu vợ thắm thiết vậy, chẳng cần có những biểu lộ của phương Tây. Chúng ta thường kín đáo tế nhị (theo quan niệm của ta) hơn phương Tây. Nhưng tôi cũng nhận rằng một số thanh niên ở thành thị nay cũng đã bắt đầu theo Tây. Cũng chẳng hại, miễn là hiểu được tinh thần của đoạn này.

Chương XIV

TỔNG HỢP CHU KỲ

ĐẦU TIÊN

CỦA ĐỜI SỐNG

Cho tới đầu thế kỉ trước, người ta coi em bé là một sinh vật nhỏ chỉ cần cho ăn, vuốt ve một chút và che chở cho khỏi bị nóng, lạnh, gió, mưa là nó sẽ phát triển điều hòa. Người ta đợi tới hồi nó 6, 7 tuổi, thời mà ngày nay chúng ta còn gọi là "thời hiểu biết" mới dạy dỗ nó.

Vài tư tưởng gia ý kiến đặc biệt sáng suốt như Jean Jacques Rousseau, Pestalozzi, Froebel, ngay từ đầu thế kỷ 18 đã đoán (vì lúc đó chưa chứng minh bằng khoa học) được rằng căn bản của cá tính đã có từ rất sớm, và những nhà đó liền chú ý nhận xét tuổi thơ. Nhưng mãi đến gần đây, khoa tâm lí, đặc biệt là phái phân-tâm-học mới định được sự quan trọng đặc biệt của mấy năm đầu trong đời sống.

Trong bài kì trước chúng ta thấy đứa trẻ năm tuổi đã có đủ những nét chính của người lớn hồi hai mươi lăm tuổi. Nhìn nó hành động bây giờ có thể đoán được dễ dàng thái độ cùng cách cư xử của nó sau này ra sao. Bây giờ nó đã gặp những khó khăn nào khi tiếp xúc với bạn chơi ở trường thì sau này nó cũng sẽ gặp những khó khăn như vậy ở phòng giấy, với những bạn đồng sự, những người hợp tác với nó. Thái độ nó đối với má nó hồi sáu tuổi sẽ là thái độ nó đối với vợ nó sau này, và người ta gần như có thể nói rằng thái độ của nó đối với cha nó bây giờ ra sao thì sau này đối với thượng cấp, với nhà cầm quyền cũng vậy.

Nếu giáo dục của nó trong năm năm đầu mà có những điều lầm lẫn, thiếu sót, bất thường thì từ nay trở đi khó mà nắn lại được. Vì về tâm lí, trẻ sáu, bảy tuổi không còn nhu thuận, dễ uốn như hồi ba bốn tuổi. Một giai đoạn đã vượt được rồi, một chu kì, chu kì đầu tiên của đời sống đã hết ; bây giờ mà muốn trở lùi lại thì thật là cả một vấn đề.

Chư vị sẽ nghĩ bụng : vậy không còn cái ý chí tự do của con người sao ?

Xin chư vị chú ý. Tôi không bảo rằng trẻ từ nay sẽ tự động phát triển như một cái máy bộ phận đã lắp đủ, và rất khít khao, không xộc xệch chút nào cả. Không, tôi chỉ muốn bảo rằng ngay từ hồi năm tuổi, cá tính của trẻ đã hướng về một hướng nhất định, và tuy nó tự do, nhưng chỉ tự do trong cái hướng đó thôi.

Mà tôi cũng không dám bảo rằng hướng đó cố định, tuyệt nhiên không thể chuyển được. Có vài yếu tố như : sự thay đổi hoàn toàn của hoàn cảnh chung quanh, một cách trị bệnh tâm lí, một sự xúc động mạnh về tinh thần, hoặc một sự xui khiến bất ngờ nào đó của vận mạng, của Ơn Trên, có thể làm cho nó thay đổi được. Nhưng chúng ta phải nhận và lặp lại rằng đại thể cá tính của trẻ đã hoàn thành từ hồi nó năm tuổi.

Vậy tôi chẳng cần phải nói thêm rằng trong giai đoạn ngắn ngủi đó, chúng ta phải săn sóc trẻ một cách đặc biệt kĩ lưỡng và sáng suốt, tập trung tinh thần và nghị lực vào sự giáo dục của trẻ từ hồi mới sanh.

Trước khi bước qua giai đoạn sau tôi muốn nêu lên vài qui tắc giáo dục quan trọng có thể hướng dẫn những bước dò dẫm của ta trong năm năm đầu của trẻ.

Đối tượng của giáo dục là trẻ em, giáo dục mà không thích hợp với đối tượng thì không có giá trị. Vậy phải biết trẻ ra sao, và làm sao tác động tới nó được. Tôi xin nói vắn tắt ngay (sau sẽ xét lại nữa) rằng không đứa trẻ nào giống đứa nào ; không thể đưa ra được những lời khuyên chung, tổng quát, áp dụng cho mọi đứa được.

Nhưng suốt tuổi thơ, trẻ nào cũng có những nhu cầu căn bản xuất hiện dưới một hình thức này hay một hình thức khác. Muốn dễ tổng hợp những chương trên, tôi xin dùng những nhu cầu căn bản đó làm ý nòng cốt : vì công việc giáo dục phải dựng trên những nhu cầu đó, và không có những nền tảng tâm lí đó thì không có giáo dục được.

Có thể gom các nhu cầu đó lại thành ba loại :

1- Nhu cầu được an toàn và được âu yếm, nhu cầu này do nhu cầu kia mà có, vì trẻ không được âu yếm thì không được an toàn ;

2- Nhu cầu được độc lập, tự do ;

3- Sau cùng nhu cầu được hiểu biết.

Chúng ta đã nhiều lần thấy rằng trẻ không được âu yếm, dù có sống được, cố bám vào đời sống được thì thái độ cũng có cái gì bất thường, gần như thành tật, không sao sửa được. Vậy điều kiện căn bản cho sự phát triển bình thường về tinh thần của trẻ là phải được âu yếm, lẽ đó không cần phải giảng nữa. Nhưng tôi nói thêm điều này có lẽ không phải là thừa : không phải tình thương nào cũng làm cho trẻ phát triển lành mạnh đâu, mà phải là một thứ tình thương đặc biệt nó gây được chung quanh trẻ một không khí an toàn kia.

Chúng ta biết rằng trong mấy năm đầu trẻ lần lần xây dựng thực tại, nghĩa là tự tạo ra một ý niệm về bản thân nó và cả thế giới bên ngoài; và nếu người ta chỉ tặng nó một thực tại biến chuyển, không vững, những vật liệu luôn luôn thay đổi thì nó không sao phối trí được thế giới bên ngoài. Hơi có một chút xung đột gì là lòng tin của nó lung lay : một căn nhà bằng giấy và gỗ làm sao chống nổi với dông tố.

Và từ nhu cầu thứ nhất được an toàn đó, chúng ta rút ra được hai qui kết rất giản dị, rất cụ thể dưới đây về giáo dục :

Thứ nhất : Cần có một thái độ vững

vàng. Thà làm một người mẹ lúc nào cũng nghiêm khắc, khó tính, còn hơn là làm một người mẹ cảm tình thay đổi, lúc thì cưng con quá mức, lúc thì nghiêm trị nó; lúc thì cho nó rờ vào máy điện thoại, lúc lại cấm, và vừa mới hôn hít vuốt ve nó mà mười lăm giây sau, đã bạt tai nó mãnh liệt.

Thứ nhì : cũng cần có một thế giới ổn

định, theo một trật tự, một giờ khắc nào đó. Ở những chương đầu tôi đã nói đến những cái lợi của chính sách đợi trẻ đòi bú hãy cho bú... nhưng theo chính sách đó thì cũng vẫn cần có một thứ thói quen. Mỗi đứa trẻ có một nhịp điệu phát triển riêng. Bé Xuân, hồi mười lăm ngày, cứ hai giờ lại đòi bú, nhưng Bé Yến mới được tám ngày, mà cứ bốn giờ mới đòi bú. Vậy giờ cho bú phải thích hợp với mỗi đứa và mỗi tuổi của mỗi đứa, nhưng mặc dầu vậy, trẻ vẫn còn có những điểm nhất định làm mốc để khỏi lạc trong vũ trụ bí mật đó. Hồi hai tuổi rưỡi nó nhắc ta giữ những thói quen như thành lệ : "Má chưa kéo màn lại kín", "Má, con thỏ của con đâu, để con ôm nó đi ngủ ?", "Má chưa hôn con", "Má ru con đi", chính là vì nhu cầu được an toàn : mất những thói quen đó đi, nó thấy không được vững bụng.

Nhưng không nên cố chấp quá, giữ đúng từng phút những hoạt động của trẻ, như có người đã làm, mà phải đạt được một nhịp điệu để các hoạt động ăn, tắm, nghỉ, chơi, ngủ... của trẻ tiếp tục nhau một cách điều hòa.

Nhu cầu thứ nhì của trẻ là được tự do, độc lập. Ngay từ hồi 8, 9 tháng, lòng khát khao độc lập đó ở trẻ đã biểu lộ, và chúng ta đã thấy nó có thể có nhiều hình thức : cự tuyệt, nổi quạu… Bây giờ chúng ta tự hỏi nên khuyến khích tinh chần độc lập đó cách nào ? Làm sao cho trẻ có tinh thần tự do mà đồng thời giúp đỡ nó, vì nó vẫn luôn luôn cần ta giúp đỡ ? Vì hồi hai tuổi, nó muốn bận áo lấy thì được chứ không để cho nó ở trần mà chạy dưới mưa được. Về phương diện đó, phải biết phân biệt, cân nhắc trường hợp nào nên ngăn cản, trường hợp nào nên khuyến khích. Lời khuyên của bà Montessori có thể hướng dẫn ta được. Bà bảo : "phải giúp trẻ làm lấy" nghĩa là ta phải đóng một vai trò tích cực chứ không phải cứ để cho trẻ muốn làm gì thì làm.

Nhu cầu cuối cùng là nhu cầu hiểu biết. Chúng ta biết rằng nhu cầu này cũng có nhiều hình thức và chúng tôi đã để một chương xét cái tính hay hỏi "Tại sao?" của trẻ. Bây giờ tôi muốn tiến sâu hơn nữa, nói thêm rằng trẻ chẳng những cần biết những sự thực thuộc về trí tuệ, mà còn cần biết cả những thực tại về cảm xúc nữa.

Nó cần biết toàn thể đời sống. Vậy phải dạy cho nó hiểu rằng không thể luôn luôn tiếp nhận (như nó trong mấy tháng đầu, lúc đó nó cần phải tiếp nhận), mà còn phải cho nữa, không thể chỉ hưởng thụ thôi mà còn phải chịu cực, chịu đau khổ, và sự thiệt thòi, thất vọng dính liền với thân phận con người.

Vậy muốn dạy dỗ trẻ cho nó nên người thì phải điều hợp vui và khổ, cho nó hưởng thụ mà cũng bắt nó chịu nhịn, chịu thiệt, vì dù muốn hay không thì sau này đời sống của nó cũng gồm cả hạnh phúc lẫn đau khổ. Khó mà có sự quân bình được đấy, và nếu ta thái quá về phía này hay phía khác, chiều nó quá hoặc nghiêm khắc với nó quá thì cũng dễ gây ra tai hại liền.

Đứa trẻ cứ phải chịu nhịn, chịu thất vọng hoài thì lớn lên, nhất định sẽ hóa ra khó tính, tham lam vô độ. Hồi nhỏ không được âu yếm nên bây giờ nó gần như không thể yêu được người khác mà lại cứ đòi mọi người phải yêu nó. Đó là thảm kịch của những trẻ đẻ hoang hoặc bị cha mẹ ghét bỏ, luôn luôn khát khao tình yêu mà không bao giờ được thỏa mãn : "yêu tôi đi, yêu tôi đi, dù... dù tôi có ăn cắp ăn trộm, hay dù tôi chẳng đáp lại được chút nào cả".

Mà đứa bé được nuông chiều quá mức, muốn gì được nấy, cũng không sung sướng gì hơn. Vì sớm muộn gì, một ngày kia nó cũng phải đụng đầu với thực tại và sẽ gặp nhiều nỗi đau khổ, thất vọng ghê gớm mà nó không chịu nổi vì bản tính nhu nhược hoặc vì cá tính nghèo nàn, tầm thường quá. Đời sống, đời sống thực, sẽ hóa ra khổ sở cho nó quá, và trước một thực tại khó chịu ít hay nhiều (có thêm một đứa em mới sanh, bắt đầu đi học, hoặc đau ốm, hoặc người thân mất), nó chỉ tìm cách lẫn trốn, mà hóa ra thần kinh suy nhược, chịu thua nghịch cảnh.

Những lời tôi trình bày ở trên có vẻ phức tạp và hơi khó thực hành. Nhưng chúng ta nên nhớ rằng một cá tính cao đẹp là một công trình nghệ thuật, phải tốn công đào luyện một cách sáng suốt, chăm nom một cách tế nhị với nhiều tình thương, mà không có một phương pháp nào bảo đảm cho ta thành công được !

Chương XV

XUNG ĐỘT HỒI SÁU

TUỔI

Giai đoạn sáu tuổi - đúng hơn, là sáu tuổi rưỡi - giống giai đoạn bực mình hồi hai tuổi rưỡi một cách lạ lùng. Nhưng hồi 6 tuổi, trẻ không phải chỉ phản kháng "không, không", hoặc nổi quạu mỗi khi ta bảo nó làm theo ý ta, như thời trước ; bây giờ tiếng "không" của nó rõ ràng có vẻ là thách thức ta, nó cương quyết bảo : "Không, con không làm", "Má không thể bắt con làm cái đó được". Và nó có lí, vì tuổi này có thể lí luận với nó được rồi, và như vậy, nó có muốn làm việc gì là tự ý nó, chứ ta không thể ép buộc nó về thể chất được, chẳng hạn bắt nó phải dọn dẹp phòng của nó, lễ phép với em họ nó. Ép buộc nó không được. Nó đã qua giai đoạn đó rồi.

Nhưng ta vẫn còn có thể dùng thuật để dụ nó ; và ở tuổi này, con số có một thứ ma lực đối với nó. Đôi khi chỉ cần khiêu khích một đứa bướng bỉnh, bảo nó : "Má coi xem con có dọn dẹp xong không trước khi má đếm tới 20 !", là tức thì nó lăng xăng thu dọn các vật bỏ bừa bãi trong phòng : mảnh giấy vụn, các viên đạn, chiếc khăn, mẩu dây gai vân vân...

Chư vị hỏi tôi : nhưng tại sao hồi năm tuổi nó dễ thương, biết điều như vậy rồi bỗng nhiên bây giờ hung hăng chống lại cha mẹ như con gà trống con vậy, khiến cha mẹ nó phải ngạc nhiên ? Tại sao bỗng nhiên nó lại phản kháng, đôi khi tới căm hận nữa ? Thằng Mạnh đi ngang qua chỗ ba nó ngồi, đá vào tờ báo, càu nhàu : "Cút đi… quẩn chân tao". Con Hòa thấy má nó ăn bận rất đẹp đi ngang qua, bảo : "Ngộ dữ…" rồi nó bạt tai con búp bê của nó một cái.

Thái độ của trẻ 6 tuổi tàn bạo, rõ rệt quá, cho nên nhiều khi cha mẹ cũng phải dùng ma lực của con số, nghĩa là đếm cho tới 10 [1] trước khi phản ứng. Thứ nhất là họ phải rán hiểu sự thay đổi đột ngột đó, từ một đứa bé rất dễ thương thành một thằng quỉ nhỏ. Nếu họ hiểu rằng trẻ phản kháng như vậy là trong thâm tâm đương thống khổ, thì họ sẽ khoan hồng với nó hơn, mà có thể nghĩ bụng : "Rồi cái giai đoạn này cũng sẽ qua như giai đoạn trước". Nhớ rằng trẻ sẽ không hư hỏng hẳn đâu, nó phát triển bình thường thì phải qua giai đoạn ngắn ngủi này, nhớ như vậy thì lòng sẽ dịu xuống, không sầu khổ nữa.

Tại sao giai đoạn sáu tuổi này lại hỗn loạn như vậy ? Trước hết, vì tuổi đó là tuổi chuyển tiếp về phương diện thể chất cũng như tâm lí.

Về thể chất, 6 tuổi là tuổi trẻ rụng răng

sữa và bắt đầu mọc răng hàm. Trong cơ thể nó có nhiều sự biến đổi hóa học và sức khỏe nó thường kém. Nó dễ mắc bệnh truyền nhiễm, nhất là bệnh sưng tai. Họng và mũi cũng thường đau. Bộ phận thị giác cũng biến đổi. Trọn cơ thể nó đương biến chuyển mạnh.

Về tâm lí, trẻ như một người lội qua

sông, mới rời khỏi bờ bên đây (tuổi thơ) và băng qua dòng nước để qua bờ bên kia (tuổi hiểu biết, tuổi yên ổn, nghỉ ngơi, tiềm phục trước khi tới tuổi dậy thì).

Nó phải gắng sức nhiều mà thiếu sự phối hợp cử động, như người mới tập lội, vùng vẫy, làm nước tung toé vào những người lại gần.

Vì vậy mà tình con trai yêu mẹ, con gái yêu cha bớt mãnh liệt. Trẻ sắp đạt tới một mức già giặn. Vì cảm xúc của nó ít bị dồn ép, kém mạnh, nên bây giờ nó có thể biểu lộ ra rõ rệt. Dĩ nhiên tuy nó ghét nhưng vẫn còn yêu cha mẹ, và lòng yêu lần lần lấn lòng ghét. Nó ghét chỉ vì nó muốn rời cha mẹ, để biến đổi tình quyến luyến ngây thơ, có tính cách "chiếm đoạt" [2] của nó trước kia, thành một tình yêu bền bĩ, có tính cách "cung hiến" (oblatif). Vậy sự phản kháng của nó ở tuổi này cũng giống sự cự tuyệt ở tuổi trước (hai tuổi rưỡi), nhưng ở một mức cao hơn, và vẫn là một tiến bộ.

Vì trẻ phải thích nghi với một thế giới mới trong nội tâm nó như vậy, nên hồi 6 tuổi, tinh thần nó bị căng thẳng dữ dội : nguyên nhân chỉ có vậy. Mà vũ trụ bên ngoài đối với trẻ cũng biến đổi lạ lùng. Sáu tuổi trẻ vô trường. Trường là một thế giới huyền diệu nó đã muốn biết từ lâu : đó là một dấu hiệu tinh thần nó già giặn thêm ; "Bé lớn rồi bé đi học đây", thế là một vũ trụ khác ghép thêm vào gia đình và làm thay đổi đời sống hàng ngày của nó ; vì bây giờ có thêm giờ đi học, giờ về nhà, giờ làm bài, thêm ngày được điểm tốt, ngày bị điểm xấu, ngày nghỉ, vân vân… Bây giờ thêm một tương quan mới, mà ở Vườn Trẻ, nó không biết, tức tương quan thầy trò . Và chính cái liên hệ rất đặc biệt này là nguyên do chính làm cho tinh thần trẻ căng thảng. Nhưng bình thường ra, cũng chính liên hệ đó sẽ làm cho tinh thần nó phong phú thêm nhiều.

Vì hồi 6 tuổi, trẻ nhận thấy rằng một người khác không phải ba má nó mà cũng có quyền hành đối với nó, biết nhiều điều như ba má nó, có nhiệm vụ giảng dạy những điều đó cho nó, và từ nay mỗi ngày nó sống với người đó hai buổi.

Nhận xét đó làm cho nó kinh ngạc, mà không phải một sớm một chiều mà nó thích ứng ngay được với tình trạng mới đó.

Mới đầu nó lẫn lộn, chưa tách rời được gia đình và trường học, chưa phân biệt được các chức vụ. Nó bảo má : "Má sửa bài cho con đi" hoặc "Má ghi một ngôi sao vào đây [3] "; nó đem tới trường chiếc xe nhỏ ông nội mới cho để khoe với cô giáo. Mà như vậy cũng dễ hiểu.

Rồi lần lần trẻ nhận định được nhiệm vụ riêng của thầy giáo, sự nhận định đó càng từ từ thì càng có lợi cho sự quân bình của tâm hồn nó. Nghĩa là mới đi học, trẻ cần có một ông thầy yêu nó như cha nó yêu nó, gần như má nó yêu nó nữa...

Tuy nhiên ông thày không bao giờ được tước đoạt nhiệm vụ của cha mẹ, nhiệm vụ mỗi bên một khác, có vậy tinh thần trẻ mới phong phú lên được. Mà cha mẹ cũng phải hiểu rằng mình không nên làm hộ bài cho con, để nó được lời khen của thầy giáo; và khi hỏi con : "Ở trường hôm nay con làm được những gì ?" mà nó đáp : "Chẳng làm gì cả"

thì nên hiểu rằng đó là một cách lễ phép để bảo : "Chuyện đó không liên quan tới Ba Má". Như vậy là nó đã tách rời gia đình và học đường rồi đấy, đương hiểu rằng hai nơi đó là hai vũ trụ khác nhau ; trước kia nó lẫn lộn nơi này với nơi kia, bây giờ nó đem nơi này đối chiếu với nơi kia, và sau này, hồi 8 tuổi, nó sẽ phối hợp hai vũ trụ đó với nhau được.

Nhưng chúng ta cần nói thêm : Trường học là một thế giới kì thú, mà cũng có thể là một thế giới đáng sợ : trong hồi kí đứa trẻ nào, buổi đầu tới trường cũng gần như một ác mộng : "Tôi nhớ lại, hôm đó các đứa con gái khác cười tôi vì chỉ có một mình tôi đi vớ dài và trắng", "Tôi thấy má tôi ra về và tưởng má sẽ không bao giờ trở lại đón tôi nữa…", "Tôi muốn hắt hơi mà không có mùi soa, và tôi sợ muốn chết", "Các bạn cười tôi vì tôi không nói như chúng, tôi nói hay hơn chúng nhiều".

Trước một cái gì bí mật mình chưa biết, thì ngay người lớn can đảm nhất cũng lo ngại, vậy trẻ lo lắng vô cùng khi bước vào thế giới lạ, như đè bẹp nó, nó không kiểm soát được, đó là điều dễ hiểu. Cũng may chúng ta hiểu được tâm trạng đó của trẻ và chỉ cần đưa một bàn tay âu yếm, tự tín ra đón nó là nó hết lo sợ liền.

Tất cả những điều trình bày ở trên cho ta hiểu rằng có nhiều biến chuyển nội tâm và ngoại giới rất khó chịu tới nỗi đôi khi trẻ không thể không quạu quọ được. Và ta không nên ngạc nhiên rằng hồi 6 tuổi, trẻ hay sợ sệt mà nỗi sợ của nó đạt tới mức cao nhất. Vậy chúng ta phải coi chừng, đừng làm cho tinh thần nó căng thẳng thêm nữa.

___

[1] Để nén giận, suy nghĩ trước khi hành động.

[2] Nghĩa là con trai muốn coi mẹ là riêng của nó, con gái muốn coi cha là riêng của nó.

[3] Để khen nó làm được bài.

Chương XVI

BẢY TUỔI : TUỔI SUY

TƯ

VÀ HIỂU BIẾT

Trong nền văn minh của chúng ta, từ hồi nào tới giờ người ta vẫn coi thời bẩy tuổi là một giai đoạn quyết định của một sự phát triển tâm lí con người. Xưa kia, người ta cho tuổi đó là tuổi trí tuệ bắt đầu nẩy nở, ý thức về đạo đức bắt đầu phát sinh và bắt đầu có thể dạy trẻ được, ngày nay người ta cũng cho tuổi đó là tuổi hiểu biết. Như vậy không phải không có lí do. Vì tuy người ta đã chứng minh được rằng trí tuệ của trẻ đã phát sớm hơn tuổi đó nhiều, nhưng quả thực là tới hồi bảy tuổi (đúng hơn là từ 7 đến 9 tuổi), trí tuệ đạt tới một trình độ mới, và trên phương diện hoạt động , trẻ bắt đầu có thể lí luận gần như người lớn được.

Lúc đó nó mới bỏ được phần nào cái lối suy nghĩ mà Piaget gọi là lối "trước thời lí luận". Trước kia nó không thể phân tích suy tư của nó, chẳng hạn giảng do cách nào mà tìm được lối giải một bài toán rất dễ, thì bây giờ nó đã có ý thức về cách lí luận rồi và nó có thể diễn được từng giai đoạn lí luận ra sao. Cái ý thức về sự ngẫu nhiên, trước kia nó không có, bây giờ đã hiện ra trong khi nó tìm hiểu thế giới bên ngoài. Nó cũng bắt đầu có ý thức về quan hệ nhân quả nữa.

Sự tiến triển trong nội tâm đó, ở thời này có tính cách trí tuệ hơn là cảm xúc, làm cho trẻ bảy tuổi có vẻ nhút nhát, suy tư. Có lúc (nghĩa là trong vài phút chứ không phải vài giờ) nó như là trầm tư. Dù sao nó cũng hướng về nội tâm nó hơn các thời trước.

Vì bảy tuổi là tuổi đồng hóa mãnh liệt. Trẻ để hết tinh thần "tiêu hóa" những kiến thức mới, sáp nhập thế giới ở trường vào cái vũ trụ nhỏ hẹp năm tuổi của nó ; nó rán tìm hiểu cả ngàn điều người ta ngăn cấm nó, đi sâu vào cái vũ trụ của luân lí, của tự do mà cũng là của tội lỗi…

Cho nên nó hơi lánh thế giới bên ngoài ; thích lẩn trốn hơn là giao chiến, thích cô liêu hơn là tiếp xúc với người lạ, thích rút lui hoặc "hoãn binh" hơn là chống đối ra mặt. Người ta bảo : "Thằng này bây giờ hóa ra nhút nhát" ; hoặc hỏi nó, nó không đáp, người ta rầy nó : "Bộ nó điếc hay sao!", trách nó : "Sao mà chậm rề rề như vậy ?".

Nhưng xét chung, người lớn dễ chấp nhận thái độ của nó thời này hơn là thời sáu tuổi, thời nó tiến từ cực đoan này tới cực đoan khác. Và hồi này nếu coi nó như người lớn thì không nên, có hại đấy. Đừng bảo : "Bây giờ nó bảy tuổi rồi, nó phải hiểu biết rồi chứ". Tuy nó bắt đầu biết suy nghĩ trước khi hành động, ta cũng đừng nên cho rằng nó phải chịu hết trách nhiệm về những hành động của nó, đừng rầy nó : "Con đã cố ý làm như vậy."

Nhưng sự biến chuyển nào cũng rắc rối chứ không luôn luôn suông sẻ. Thường thường trẻ bảy tuổi yên tĩnh chứ không ồn, nhưng có lúc nó ồn quá chừng đi : triết nhân tí hon của tôi khi không bỗng gào hét như một tên mọi trong một cuộc vũ khải hoàn, lột da đầu của địch vậy.

Có lúc nó hung hăng, tàn bạo, trở lại thời nhỏ, chạy từ đầu phòng tới cuối phòng, mở cửa, khép cửa rầm rầm, leo trèo, nhảy nhót, nhón chân xoay tít một vòng như con quay, vân vân.

Hoặc là những hành động phản kháng kì cục. Bình thường nó dễ bảo, tuân lời, quyến luyến thân mật với cha mẹ lắm, rồi bỗng nhiên nó bỏ nhà ra đi (nhưng rồi lại trở về ngay).

Có khi nó tự cho nó là con nuôi của cha mẹ nó : "Này, mày biết không, má tao đâu phải là má ruột của tao. Má ruột của tao là Hoàng hậu Hòa Lan kia !" Cũng may miệng tuy nói vậy mà nó vẫn coi gia đình nó là trung tâm vũ trụ, là tổ ấm nhất của nó.

Vậy từ 7 tới 9 tuổi, quả là một giai đoạn biến chuyển tâm lí, rất quan trọng vì chính trong thời gian tương đối dài đó mà trẻ có ý niệm về đạo đức.

Xét về vấn đề đạo đức của trẻ, vấn đề tế nhị đó, tôi không thể không ngại ngùng. Nhiều nhà tu hành cho rằng vấn đề luân lí thuộc về thần học hơn là tâm lí. Nhưng chính nhà thần học cũng nhận rằng tâm lí học cũng giúp được cho luân lí. Vì chính nhà tâm lí mới nghiên cứu được dễ dàng sự phát triển của lương tâm ở trẻ, nhờ những kĩ thuật dò xét vũ trụ nội tâm của trẻ trước khi trẻ tới cái tuổi làm lễ sám hối đầu tiên.

Chúng tôi sẽ chỉ dùng những công cuộc nghiên cứu nghiêm trang mà tìm hiểu sự phát sinh ý thức luân lí ở trẻ, như vậy chắc khỏi mắc cái lỗi vượt ra ngoài phạm vi của chúng tôi.

Jean Piaget, nhà tâm lí nổi danh Thụy Sĩ mà tôi đã nhắc tên nhiều lần, đã dùng một kĩ thuật độc đáo để phân tích sự phát triển óc phê phán về đạo đức ở trẻ. Nhân viên thí nghiệm kể cho một em nhỏ nghe hai câu chuyện ngắn như dưới đây :

"1- Một em trai tên là Văn, đương ở trong phòng riêng của em. Người nhà gọi em đi ăn. Em vô phòng ăn. Nhưng sau cánh cửa phòng ăn có kê một chiếc ghế dựa. Trên ghế đặt một cái khay, và trên cái khay có mười lăm cái tách. Văn không thể biết được sau cánh cửa có những cái đó. Nó đẩy cửa vô : cánh cửa đụng vào cái khay, thế là mười lăm cái tách rớt, bể hết".

"2- Hồi xưa có một em trai tên là Hiến. Một hôm má em đi vắng, em muốn lấy keo mứt trong tủ. Em leo lên một chiếc ghế dựa, chìa tay vói. Nhưng keo mứt cao quá, không vói tới, và trong khi với, em đụng phải một cái tách. Chiếc tách rớt xuống, bể."

Chư vị nhận thấy hai câu chuyện đó rất giống nhau, chỉ khác nhau ở cái điểm đạo đức thôi. Nhân viên thí nghiệm kể xong hỏi em nhỏ hai câu này :

1- Hai em Văn và Hiến đó phải có tội ngang nhau không ?

2- Hay là nếu một em có tội hơn em kia, thì là em nào có tội hơn ? và tại sao ?

Phân tích những câu đáp của trẻ có thể biết được trẻ đánh giá phẩm hạnh của các trẻ khác ra sao và do đó, đoán được nó đánh giá phẩm hạnh của chính nó ra sao ; tóm lại là biết được trình độ phê phán đạo đức ở trẻ trong lúc ta hỏi nó.

Ở đây tôi cần nói thêm ngay điều này : ý thức đạo đức có những rễ sâu đã bắt đầu bén trong lòng trẻ từ tuổi thơ. Ngay từ hai tuổi, hai tuổi rưỡi, trẻ đã có cái ý chí tự do "cố ý làm" rồi ; nó có ý thức về phép tắc trước khi có ý thức về bổn phận, có ý thức về tội lỗi trước khi biết ăn năn. Nhưng thực là ý thức đạo đức thì phải tới hồi 6, 7 tuổi mới phát hiện, mà còn hạn chế lắm. Điều đó cho ta hiểu được tại sao Piaget chỉ dùng thí nghiệm trên với những trẻ từ 6 tới 12 tuổi. Nhưng bình thường ra, muốn nghiên cứu cho đủ sự phát sinh ý thức đạo đức của trẻ thì phải bắt đầu từ hồi nó được 9 hay 10 tháng vì ngay từ hồi đó nó đã sống trong bầu không khí phép tắc rồi.

Nhưng chúng ta hạn chế sự tìm hiểu của chúng ta như Piaget đã làm, và đây là kết quả cuộc thí nghiệm của ông. Dĩ nhiên, những kết quả đó tùy thuộc tuổi và hoàn cảnh (tức gia đình trẻ thuộc giới nào, dạy dỗ nó ra sao...) của mỗi đứa.

Trước bảy tuổi, các câu đáp hầu hết đại khái như sau :

"Thằng Văn xấu nhất."

"Tại sao ?"

"Tại nó đánh bể mười lăm cái tách."

"Nhưng tại sao nó đánh bể ?"

"Tại nó vô ý."

"Thế còn thằng Hiến ?"

"Thằng Hiến đã đánh bể một cái tách."

"Tại sao ?"

"Tại nó muốn ăn vụng mứt."

"Thế đứa nào xấu hơn ?"

"Thằng Văn, vì nó đánh bể mười lăm cái tách."

Có đứa đưa ra những lí lẽ khác nhưng kết luận vẫn vậy : thằng Văn vẫn có tội hơn cả (vì nó làm tổn hại nhiều nhất), vậy chính nó đáng chịu phạt nặng hơn. Trẻ chưa nhận định được rằng một hành vi có đạo đức hay không có đạo đức trước hết là do cái ý chí (có cố ý hay không, có thiện ý hay có ác ý). Đối với nó, giá trị của một hành vi chỉ tùy thuộc hậu quả vật chất : đánh bể nhiều tách hay ít, hoặc bị cha mẹ bạt tai nhiều hay ít,

mạnh hay nhẹ. Và người ta có thể bảo rằng, hồi 6 tuổi, trẻ cảm thấy có tội chỉ vì nó bị phạt, chứ không vì nó thực sự chịu trách nhiệm về một hành vi xấu xa. Như vậy ta thấy ngay rằng trẻ không có tội mà ta phạt nó thì hậu quả tai hại : thấy bị phạt nó tưởng rằng nó có tội và sau này lớn lên, nó cũng có thể cảm thấy có tội vì những hành vi chẳng có gì đáng chê trách.

Nhưng bình thường, từ 7 tới 9 tuổi, ý thức tội lổi "khách thể" [1] đó giảm lần đi và tới 10 tuổi thì mất hẳn, và trẻ nhận định được ý chí của hành vi, đứa có tội nhất là đứa muốn ăn vụng mứt, chứ không phải đứa đánh bể nhiều tách nhất.

Sự tiến triển đó xảy ra từ từ, và tùy hoàn cảnh. Không phải là trẻ trả lời được đúng về hai câu chuyện trên kia mà nó đã thành một đứa có đạo đức. Vì nó vẫn còn có thể lầm lẫn một luật đạo đức với một phép xã giao, một hành vi hợp lẽ, một sự tuân lệnh, nó vẫn có thể chưa phân biệt được dại dột và tội lỗi. ___

[1] Khách thể vì trẻ xét một hành vi theo hậu quả chứ không theo ý chí.

Chương XVII

TÁM TUỔI : SỰ TIẾN

TRIỂN

CỦA TINH THẦN HỢP

QUẦN

Tôi đã nhiều lần nhấn rằng sự phát triển tinh thần cũng như thể chất của trẻ không theo một đường biểu diễn đều đều, mà trái lại có lúc vọt lên rồi thình lình ngừng lại, chạy ngang trong một thời gian dài hay ngắn cũng như leo tới đỉnh núi rồi tới một miền bình nguyên vậy.

Bảy tuổi là một trong những bình

nguyên đó, một trong những giai đoạn may mắn để cha mẹ có giờ lấy lại sức, chuẩn bị cho một giai đoạn khó khăn sau. Qua tám tuổi sự yên ổn có tính cách khác.

Vì tám tuổi không phải là một giai đoạn phản kháng, luôn luôn chống đối như cái hồi hai tuổi rưỡi, năm tuổi rưỡi, mà là một giai đoạn bành trướng : trẻ như vượt ra khỏi khung cảnh gia đình, và khó tuân được một kỉ luật hơi nghiêm khắc. Để đánh dấu chu kì thứ nhì của đời sống (từ 6 tuổi tới tuổi dậy thì) Gesell dùng vài danh từ tuy diễn không hết được các nét chính của mỗi giai đoạn, nhưng giúp cho ta dễ nhớ. Ông bảo : Sáu tuổi là tuổi phân tán ; bảy tuổi là tuổi suy tư ; tám tuổi là tuổi bành trướng. Và ông nói thêm : "Trí tuệ của đứa trẻ tám tuổi luôn luôn mãi chiếm những khu vực mới".

Trước hết, về thể chất, sức khỏe của nó khá hơn hồi 7 tuổi, nó không mau mệt nữa, tinh thần ít căng thẳng. Và nó thực sự có nhu cầu làm những cử động mạnh bạo. Nó không ngại đánh lộn nữa, trái lại thấy thích và nhiều khi vì đánh lộn mà tìm được bạn thân, vì nó bắt đầu biết mến đứa nào chống cự với nó, ngang sức với nó ; có thể nói rằng "tiết tấu" của nó đã thay đổi. Hồi 7 tuổi, nó trì trệ hoặc có vẻ như điếc vì nó chuyên chú vào những cái gì đâu đâu đó, bây giờ nó làm việc gì cũng rất mau... và chỉ làm nửa chừng thôi. Ăn vội ăn vàng, rửa mặt qua loa, bận áo cho mau để rồi chạy đi kiếm bạn chơi, quên cả ly sữa, tay chân dơ dáy, áo xốc xếch. Mà nó không biết rõ những khả năng vận động mới của nó, chỉ muốn làm mau, rất ham hoạt động, thành thử khinh suất. Cho nên tám tuổi, trẻ chết vì tai nạn xe cộ nhiều nhất. Có thể nói rằng tuổi đó, sự phát dục của trẻ có một sinh lực mới, một đà mới, biểu lộ trong ngôn ngữ của nó : "Con đợi không được" ; có khi nó chẳng thèm nói vậy nữa cứ lặng lẽ bỏ đi, vì nói vẫn còn mất thì giờ quá.

Về trí tuệ cũng vậy, nó có những khả năng mới, sự gắng sức và tập trung tinh thần tăng lên, cho nên các nhà giáo dục rất thích tuổi đó. Cơ hồ lòng khao khát tìm hiểu của nó không biết tới đâu là cùng. Không phải nó chỉ hỏi han mà thôi đâu, còn tích cực tìm hiểu những bí mật của thế giới bên ngoài nữa. Cho nên nó muốn biết chế tạo các đồ vật "cách nào", và nó chăm chú xét chi tiết máy móc, cùng các kĩ thuật của loài người. Cái gì cũng gợi tánh tò mò của nó, làm cho nó say mê và cơ hồ nó muốn đút cái vũ trụ kì thú này vào trong túi nó.

Vì vậy thời đó là trời nhu cầu sưu tập đạt tới mức cao nhất. Một bà mẹ cho hay rằng thấy trong túi đứa con trai 8 tuổi :

một vật gì như hình cái dồi heo, màu xám, cột ở giữa,

một chiếc khăn mùi xoa,

một cuộn dây gai,

một con dao con chó sét một nửa,

một hộp quẹt rỗng,

một miếng sắt để hàn,

một bóng đèn pin,

một chiếc dây giầy,

một cây viết chì,

hai cục phấn,

bốn con cò ngoại quốc,

hai cái đinh,

một ngòi viết,

và một mảnh cắt trên nhật báo !

Và khi bà ta muốn liệng những thứ đó vào sọt rác thì đứa con khóc sướt mướt, la lên : "Nhưng con cần dùng tất cả những thứ đó !"

Chúng ta nên nhớ rằng tật đó không phải chỉ do xu hướng chiếm hữu tự nhiên của con người đâu, mà còn do cái nhu cầu vận dụng các đồ đó, và cái nhu cầu tiếp xúc với xã hội. Tuổi đó trẻ sưu tập không phải vì giá trị trao đổi của các vật đâu. Đôi khi cũng có một sự trao đổi như buôn bán thực sự vậy : bán các tấm hình, chân dung các thể tháo gia; dụng cụ học đường, nút chai, viên đạn vân vân, cha mẹ chúng cho sự mua đi bán lại liền liền đó là kì cục, nhưng đó chính là dấu hiệu trẻ đã đạt được một mức tiến bộ trong sự tiếp xúc với xã hội, trong sự hợp quần.

Về phương diện hợp quần đó, thời tám tuổi đánh dấu một đỉnh cao. Muốn biết sự phát triển của tinh thần đó ra sao chúng ta cần trở lui về các giai đoạn trước vì bây giờ người ta biết rằng bản năng hợp quần cũng như trí tuệ và cảm xúc, không thình lình xuất hiện vào một tuổi nhất định nào đó đâu : rễ nó đâm sâu từ trong tuổi thơ của trẻ và nó được tình thương của cha mẹ nuôi dưỡng.

Lần tiếp xúc đầu tiên với xã hội (xã hội ở đây hiểu theo một nghĩa rất hạn chế) thường xảy ra từ khi trẻ được hai hoặc ba tháng. Vào khoảng đó, trẻ thấy người lớn nhìn thì toét miệng ra cười. Vậy phản ứng đầu tiên có tính cách đặc biệt nhân bản của em bé đối với người lớn là phản ứng tích cực . Nhưng lúc đó chưa thể bảo rằng nó là một sinh vật hợp quần được ; còn phải trải một thời gian lâu, tập tành khó nhọc rồi mới thành một phần tử trong xã hội.

Hồi nhỏ trò chơi giúp cho nó tập tinh thần hợp quần đó. Ông Cousinet bảo rằng trò truyền banh cho nhau tập cho trẻ vừa là nó, vừa là bạn nó, vì trẻ liệng banh cho bạn rồi lại nhận banh bạn liệng lại, đó là sự phân công đầu tiên và là bước đầu tuân phép tắc. Mới đầu chơi cái trò đó cũng khó khăn đấy, vì dễ quên. Thường thấy những em 3 tuổi có khi 4 tuổi bắt được banh rồi giữ lấy, quên hẳn bạn đi, hoặc để trái banh rớt xuống đất vì quên rằng đương chơi, hoặc liệng banh xong lại chạy theo để tranh nhau chụp với bạn. Phải một thời gian rồi nó mới lần lần tự đặt nó vào địa vị của bạn nó được.

Nhận được thì trao lại, tự đặt mình vào địa vị người khác, đó là điều kiện căn bản của đời sống hợp quần.

Đứa trẻ nào 3 tuổi không bao giờ cho mượn đồ chơi, chưa biết cho mượn đồ chơi ; đứa trẻ nào 4 tuổi không tìm cách an ủi một bạn đương khóc ; đứa trẻ nào 6 tuổi chơi với bạn mà luôn luôn đòi thắng bạn, không thì bỏ, không chơi nữa, tất cả những đứa đó đều chưa đồng hóa được với bạn, chưa cảm thấy được tình cảm của bạn. Có cái gì khiếm khuyết trong sự tiến triển của tinh thần hợp quần của chúng, cái thói tự cho mình là trung tâm đã giam hãm chúng, không cho chúng đồng hóa với bạn.

Chúng ta nên nhớ rằng ngay hồi 7 tuổi, đối với trẻ, bạn chơi nhiều khi chưa được coi là cá nhân : chỉ hơn những đồ vật hữu ích một chút, mà chưa phải là cá nhân riêng biệt. Chúng kết bạn chơi với nhau, thành lập xong một nhóm, nhưng chỉ một lát là tan rã, lại thành lập nhóm khác, thay đổi hoài, không vững bền như những liên hệ gia đình. Chính ông Cousinet nhận thấy rằng, trong sân trường giờ ra chơi, hạng trẻ 7 tuổi thay đổi bạn hằng ngày, không lập được một bạn nào lâu bền.

Nhưng từ 8 đến 9 tuổi thì đã khác. Trẻ đã biết lựa một bạn chơi nào đó rồi, chứ không như trước, gặp bất kì đứa nào cũng cho nhập bọn. Chưa phải là tình thân thiết không chia xẻ với người nào khác được như trong tuổi thiếu niên sau này đâu ; nhưng bây giờ bạn đã là một cá nhân chứ không là một đồ vật hữu ích nữa. Và trẻ 9 tuổi thường có thể thực tình yêu bạn, hợp tác với bạn, tình bạn lúc này có tính cách hỗ tương rồi : Nếu mất một bạn chơi thì nó cũng buồn như người lớn mất một người yêu, và phải một thời gian mới tìm được một bạn chơi khác để thay thế. Thay một đồ chơi thì dễ, thay bạn khó hơn nhiều.

Nhưng tính hợp quần đó còn khuyết điểm, hạn chế. Vì một em trai 8, 9 tuổi chỉ kết bạn được với những đứa con trai khác trạc tuổi nó, chứ không thân được với con gái và những đứa nhỏ hơn nó. Tuổi đó, bọn con trai và bọn con gái nhất định không chơi chung với nhau. Con trai lấy làm hãnh diện rằng được học một trường không có con gái, còn con gái thì chê con trai là dơ dáy, mất dạy, thường hát câu này để giễu con trai :

"Of frogs, and snails and puppy dog's tails,

That's what little boys are made of, made of." [1]

Trai gái không chấp nhận lẫn nhau là điều rất bình thường trong giai đoạn phát triển đó của trẻ ; chỉ khi nào giai đoạn đó kéo dài hoài thì mới là bệnh hoạn.

Sau cùng chúng ta nên để ý rằng đại đa số các trường học không chú trọng tới sự phát triển của tính hợp quần hồi trẻ 8 hay 9 tuổi. Người ta thường buộc trẻ ngồi trong lớp phải làm bài lấy, không được chuyện trò với đứa ngồi bên, dù đứa này là bạn thân nhất của nó. Người ta cấm trẻ giúp bạn hoặc nhờ bạn giúp, cấm nó nói với bạn hoặc nghe bạn nói. Chỉ trong giờ ra chơi, người ta mới cho chúng chuyện trò với nhau.

Mà từ hồi 8 tuổi, nhu cầu hợp quần mạnh tới nỗi muốn ra sao thì ra, trẻ nào cũng phải thỏa mãn nhu cầu đó cho được, và buồn thay, chúng phải dùng tới những cách ngoắt ngoéo : "chúng nhắc nhau", "cóp của nhau", làm dấu cho nhau, trao đổi những mảnh giấy với nhau, thì thầm với nhau, âm mưu với nhau để chống lại thày giáo.

Thành thử người ta vô tình dạy cho chúng hợp quần "một cách ngược lại". ___

[1] Đại ý là chê bọn con trai dơ dáy, ghê tởm, như ếch, như ốc sên, như đuôi chó con.

Chương XVIII

CHÍN TUỔI : KHÔNG

CÒN LÀ EM BÉ NỮA

MÀ CHƯA PHẢI LÀ

NGƯỜI LỚN

Hồi chín tuổi cũng như hồi 15 tháng, hồi 2 tuổi rưỡi và hồi 6 tuổi, là tuổi chuyển tiếp, giai đoạn giao thời giữa tuổi thơ và tuổi dậy thì, mà tuổi chuyển tiếp nào cũng có vài nỗi khó khăn. Nhưng những khó khăn ở tuổi này nhỏ hơn hồi 2 tuổi rưỡi hoặc hồi 6 tuổi, vì trẻ bước vào giai đoạn tiềm phục, tức giai đoạn chờ đợi, nghỉ ngơi. Giai đoạn này mà người ta thường đặt vào khoảng từ 9 đến 13 tuổi, có vài đặc điểm có thể áp dụng ngay vào trẻ 9 tuổi được.

Tiếng Pháp latence (tiềm phục) do chữ La-tinh latens, có nghĩa là giấu; còn tiếng A nh latency có nghĩa là một thời gian trước khi xảy ra cái gì. Cả hai nghĩa đó đều đúng với giai đoạn từ 9 tới 13 tuổi. Vì một mặt, người ta nhận thấy rằng giai đoạn phát triển tinh thần đó thường yên lặng hơn những giai đoạn trước nhiều. Trong một dưỡng đường nọ người ta đã phân phối các trẻ theo tuổi và thấy rằng từ 2 tới 4 tuổi, có nhiều trẻ khó bảo khó nuôi nhất, rồi hạng thiếu niên từ 14 đến 16 cũng kì cục, khó dạy, còn hạng trẻ từ 8, 9 tuổi tới 12, 13 tuổi thì dễ tính hơn.

Các xung động mạnh mẽ cơ hồ như ẩn tàng thiêm thiếp đi. Trẻ 9 tuổi không còn dao động giữa tình yêu và lòng oán như hồi 5, 6 tuổi nữa ; có thể nói rằng bộ máy phát triển rất tế nhị của nó được chùi dầu mỡ rồi, chạy trơn tru hơn. Nó ít kì cục, có lẽ ít dễ thương hơn hồi 7 tuổi, nhưng nó hòa hợp với người chung quanh hơn và người ta cảm thấy nó cũng biết điều như nhiều người lớn vậy. Nó đã gần là một người lớn.

Mặt khác, chúng ta biết rằng giai đoạn dễ chịu đó chỉ nhất thời thôi, chỉ là một giai đoạn tiềm phục, chờ đợi, và tiếp theo là thời bộc phát của tuổi dậy thì.

Nhưng chúng ta nên để ý rằng không phải đứa trẻ nào từ 9 đến 13 tuổi cũng ngoan ngoãn cả đâu. Một số trái lại, đã để lộ những triệu chứng khó chịu đầu tiên rồi. Sự xung đột đã có từ trước, nhưng đợi tới tuổi đó mới phát thành những hình thức dưới đây :

- đái dầm mỗi đêm, y sĩ trị cách nào cũng không hết ;

- hoặc có chứng giật gân, mới đầu chỉ chút xíu, không ai thấy, sau thành một cái tật ;

- hoặc ăn cắp vặt ở trường, ở nhà, cả ở hội hướng đạo nữa ;

- hoặc trốn nhà đi, làm cho cả nhà hoảng hốt, báo với cảnh sát ; nhưng thực ra chẳng có gì đáng ngại lắm, chỉ như tật đái dầm vậy thôi.

"Tuổi này" cha mẹ càng ngày càng khó tự nhủ rằng : "Rồi những tật đó sẽ hết", vì có nhiều trường hợp những tật đó không hết, và cha mẹ đâm lo lắng, phải nhờ các nhà tâm lí hoặc phân tâm học xét trẻ cho. Nhưng tôi xin lặp lại rằng trường hợp đó chỉ là lệ ngoại, còn bình thường ra, giai đoạn tiềm phục vẫn tương đối dễ chịu cho cả cha mẹ lẫn các nhà giáo dục.

Không có những rắc rối, khó khăn, đó mới chỉ là một đặc điểm tiêu cực của thời 9 tuổi. Ngoài ra còn ba đặc điểm tích cực nữa chúng ta cần phải xét mới hiểu được tại sao giai đoạn đặc biệt đó lại dễ chịu cho cha mẹ và các nhà giáo dục.

Trước hết người ta nhận thấy rằng sức mạnh và sinh lực của trẻ ở tuổi đó đạt tới mức cao nhất. Tử suất vì bệnh tật cực thấp mà sức chống cự với các vi trùng trái lại rất cao, hồi 10 tuổi còn cao hơn hồi 9 tuổi nữa. Trẻ vẫn tiếp tục chú ý tới thân thể nó : xấu đẹp gì, cái đó không quan trọng (tới tuổi dậy thì mà thân hình, dong mạo xấu xí mới tai hại), quan trọng là bắp thịt phải nở. Hồi 9 tuổi, mạnh nhất lớp còn thích hơn là thông minh hoặc đẹp trai nhất lớp.

Con gái cũng thích thể tháo như con trai. Tuổi này là tuổi chơi những trò cần họp nhau thành đội. Mà tài thể tháo của trai gái thời này không khác biệt nhau lắm : con gái cũng có thể thành công như con trai trong khi chơi chung… Nó làm bộ vẫn khinh bọn con trai là mất dạy và dơ dáy; nhưng đã bất giác nhiều hay ít, ước ao được như con trai và bắt chước những điệu bộ mạnh mẽ như con trai. Nhưng nó có thể bỏ trái banh mà ngồi khâu một cái áo cho búp bế, rồi lại bỏ búp bế để leo lên chiếc xe đạp.

Cái nhu cầu lớn lao tiêu phí sinh lực làm cho trai và gái đều thích thể tháo đó, thường gây một sự xung đột giữa trường học, gia đình và trẻ, vì ngược hẳn với những đòi hỏi của chương trình học mỗi ngày mỗi nặng thêm, cấp bách thêm. Cũng may, sức mạnh của trẻ tăng lên, đồng thời trí tuệ của nó cũng phát lên mạnh mẽ, cho trên vẫn cân nhau mà trẻ giữ được sự quân bình.

Chính nhờ sự quân bình đó mà giai đoạn tiềm phục này là một giai đoạn điều hòa, trẻ rất dễ học hành, chẳng những kí tính rất mềm dẻo (trẻ học thuộc lòng rất mau), rất phát triển (đạt tới cực độ hồi 13 tuổi), mà trẻ còn ham hiểu biết nữa, có thể gắng sức liên tiếp lâu được.

Hồi tám tuổi, trẻ đã có thể tận lực làm cho xong một công việc tới nỗi mười phút sau có thể mệt lử, hồi chín tuổi nó biết gắng sức đều đều, tiến vừa vừa thôi. Đương cất một cái cầu nó tạm bỏ đó, nghỉ ngơi, đi coi em nó làm gì một lát đã rồi trở về gắng sức làm tiếp. Khi say mê công việc nó có thể làm liên tiếp hai giờ, hoặc hơn nữa, mà không nghỉ. Lại thêm nó có ý thức mới về trách nhiệm : hồi 9 tuổi, người lớn đôi khi phải nhắc nhở nó tới giờ làm bài, học bài ; từ 10, 11 tuổi trở đi, nó biết tự lãnh lấy trách nhiệm, thành thử thường có thái độ nghiêm trang trong công việc hơn là có thái độ chơi giỡn.

Chương XIX

MƯỜI TUỔI : NHẬP BỌN

Trẻ càng lớn lên thì năm trước và năm sau càng hòa với nhau, không có những thay đổi quan trọng, đặc biệt để cho chúng ta nhận rõ như khi trẻ còn nhỏ nữa. So sánh một đứa bé hai tuổi với một đứa một tuổi thì mười hai tháng cách nhau đó là một giai đoạn rất lớn, nhưng so sánh đứa 10 tuổi với đứa 9 tuổi thì thời gian đó chẳng quan trọng gì bao nhiêu, sự khác biệt của hai đứa giảm đi nhiều tới nỗi có thể dễ dàng lẫn lộn tuổi nọ với tuổi kia.

Vậy cứ theo năm tháng thì trẻ càng lớn càng khó tìm được những nét rõ rệt được ; và từ đây trở đi chúng ta phải xét theo từng giai đoạn phát triển, mà giới hạn giữa hai giai đoạn liên tiếp vừa mơ hồ vừa dao động. Chẳng hạn những xu hướng tôi sắp tả đây tuy thuộc vào hồi 10 tuổi, nhưng tới hồi 12, 13 tuổi hoặc trễ hơn nữa, cũng vẫn còn. Nhưng vào hồi 10 tuổi, chúng mới có một hình thức rõ rệt : tôi muốn nói tới xu hướng nhập bọn.

Các kì trước chúng ta đã biết rằng trẻ 8 hay 9 tuổi đã có tính hợp quần rồi, đã gia nhập một nhóm nào đó và yêu những bạn trong nhóm rồi. Nó đã biết tình bằng hữu và bạn chơi nào mà nó mến nhất đã đóng một vai trò quan trọng trong đời nó rồi ; nhóm của nó đối với nó cũng quan trọng nữa, nhưng chưa bằng hồi 10 tuổi ; nhóm đó chưa có những nét đặc biệt để có thể gọi là một "bọn" [1] được. Chẳng hạn nhóm đó có thể chấp nhận một người lớn hoặc một đứa lớn tuổi hơn. Trẻ 8 hay 9 tuổi vui vẻ xin một bậc đàn anh làm trọng tài trong khi chúng chơi, chúng biết rằng có người làm trọng tài thì đỡ lộn xộn.

Tới 10 hoặc 11 tuổi, tình thế thay đổi. Nhóm của trẻ mất tính cách lỏng lẻo đi ; cơ cấu chặt hơn, có những luật lệ rõ rệt hơn và có thêm vài nét đặc biệt mà trẻ giữ được trong nhiều năm. Chúng ta cần biết những nét đặc biệt đó nếu muốn hiểu tâm lí của đứa trẻ phát triển bình thường từ 10 đến 13 tuổi. Vì trẻ nào bình thường thì ở giai đoạn này cũng gia nhập vào một nhóm, nhóm đó có thể là :

- tất cả bạn học cùng một lớp hoặc một số bạn đó thôi,

- một bọn nối khố với nhau, đi đâu cũng có nhau,

- một "bọn" có những hành động chống đối xã hội, sau này có thể thành thiếu nhi phạm pháp,

- hoặc một nhóm hướng đạo sinh.

Nhu cầu nhập bọn của tuổi đó mãnh liệt tới nỗi đứa nào thích cô độc, thích chơi một mình, sống một mình, thì chắc chắn là mất thăng bằng về tâm lí.

Vậy chúng ta thử tìm những yếu tố căn bản của cái "bọn" (gang) đó để xem nó dựng trên những cơ sở tâm lí nào.

Yếu tố quan trọng nhất là "tinh thần đoàn thể" : trẻ không hành động với tư cách cá nhân nữa mà với tư cách một phần tử của đoàn thể.

Đứa trẻ 10, 11 tuổi dễ tuân lệnh của đoàn thể, của "bọn" một cách lạ lùng : trước kia, hồi 6 hay 7 tuổi, nó hơi khoái chí rằng nó không giống những đứa khác, bây giờ nó lại muốn làm sao giống "y hệt những đứa khác". "Má, bạn con đứa nào cũng có một cái nón nồi màu đỏ, má mua cho con một cái" - "Má, trong bọn con, chỉ có một mình con là còn tóc bím, má cắt cho con đi".

- "Ba, con có thể đổi tên được không, ba ? Cả lớp chỉ có mình con tên là Bường."

Tinh thần đoàn thể là dây liên kết những đứa cùng bọn, và trong một thời, liên hệ đó còn mạnh hơn liên hệ gia đình nữa. Trẻ trung thành với nhóm hơn là với gia đình, và cha mẹ càng ngăn cản thì chỉ càng làm cho tinh thần đoàn thể đó vững thêm thôi. Vì chính sự xung đột, sự chống đối của người ngoài làm cho bọn chúng kết chặt nhau lại.

Chẳng hạn vì xung đột với thầy giáo mà lớp học thành ra nhất trí với nhau. Đứa nào yêu thầy và được thầy yêu thì bị coi là phản nghịch. Hồi 10 tuổi mà được thầy cưng gì có thể tai hại. Cũng vậy, nhờ có sự chống đối với một bọn khác, "bọn con nít mắc dịch chà và ở đầu phố", hoặc với cảnh sát, với một nhà cầm quyền nào đó, với "mụ già ghét con nít, có khu vườn đẹp nọ", mà tình đoàn kết của chúng mới mạnh lên ; không có một sự chống đối chung thì khó mà chúng đoàn kết nhau được. Tuổi đó, dễ "cùng nhau chống đối" hơn là "cùng nhau bênh vực", dễ đồng lòng phản kháng hơn là đồng lòng cộng tác xây dựng một cái gì.

Một yếu tố căn bản nữa của "bọn" là một số nghi thức đặc biệt nào đó : tiếng lóng, hội họp kín, bắt tay nhau theo một lối riêng, cột khăn quàng cổ hoặc đội nón theo một kiểu riêng, làm lễ nhập bọn một cách bí mật. Và cả một lố tin tưởng chung giữ rất kín, không cho những đứa ở ngoài bọn biết, vì cho tụi "lạ" đó biết tức là phá tin tưởng rồi - mà hễ là "lạ" thì tự nhiên là kẻ thù của bọn. Chúng coi những bí mật của bọn là thiêng liêng, nhiều khi chúng còn chích huyết ăn thề nữa.

Yếu tố cuối cùng là có một địa hạt riêng, có thể là hội trường hướng đạo, hoặc một cái lẫm cũ, một trại cưa, một khu đất hoang, một góc phố, một cái hang ở bờ biển.

Địa hạt đó thuộc riêng về bọn, có một địa vị rất quan trọng tới nỗi một đứa có thể bỏ bọn của "thằng Xuân mập" vì nó đã dọn qua ở bên kia đường mà bên kia đường thuộc về "bọn của thằng Vinh".

Tinh thần đoàn thể, nghi thức đặc biệt, tin tưởng chung, địa hạt riêng, đó là bốn yếu tố mà cơ cấu nội bộ của nhóm nào cũng có đủ, trong giai đoạn tiềm phục của trẻ.

Cần nói thêm rằng gọi là bọn thì ít nhất phải có ba đứa. Thường thường, các "bọn" của con gái chỉ hạn chế như vậy thôi, nhưng phe con trai thì mỗi "bọn" có ít nhất là sáu, bảy đứa, có thể tới mười đứa, ít khi hơn. Lại thêm, trong bọn không có lẫn lộn trai gái, vì cũng như hồi 6, 7 tuổi, trẻ thời này, trai không chấp nhận gái, gái không chấp nhận trai. Đứa nào trong bọn mà tỏ vẻ dễ thương với bọn con gái thì bị cả bọn khinh bỉ, có khi bị đàn anh trừng phạt nữa. Con gái mà muốn được chấp nhận vô một "bọn" của con trai thì phải ngổ ngáo như con trai, phải tài ba lẫm liệt, chẳng hạn leo cây không kém bất kì đứa nào, hoặc vật được một đứa con trai trong bọn. Nhưng nếu chẳng may, cô ả mà lại say mê "anh hai" trong bọn, thì thôi, kể như tiêu : cả bọn sẽ trục xuất cô ả.

Nhưng trẻ họp bọn như vậy, dù là trong hình thức nào, cũng chỉ là để biểu lộ (nhiều khi bằng một cách rầm rộ) những nhu cầu thầm kín của chúng trong giai đoạn tiềm phục. Cho nên chúng ta cần tìm hiểu những nhu cầu đó.

Do đó cần trở lại một vấn đề quan trọng mà ta đã xét trong vài giai đoạn trước : vấn đề độc lập, tự do của trẻ. Vì từ 10 tới 13 tuổi, trẻ sở dĩ nhập bọn là để cùng một lúc thỏa mãn hai nhu cầu trái ngược nhau : nhu cầu tùy thuộc và nhu cầu độc lập.

Chúng ta đã biết rằng vào những tuổi đó, trừ phi được hoàn toàn thỏa mãn vì một tình bằng hữu đặc biệt nào đó (tình này có tính cách đặc biệt đa cảm, luôn luôn một trong hai đứa chi phối hẳn đứa kia), còn thì đứa trẻ nào bình thường cũng thấy có nhu cầu phải gia nhập vào một nhóm.

Nhu cầu này mạnh hơn hết các nhu cầu khác, và khi bị nhóm trục xuất thì trẻ thấy đau khổ về tâm lí, có thể suốt đời có cảm giác bất an toàn trong sự giao thiệp với xã hội.

Lại thêm, trẻ tuân lệnh của nhóm một cách hoàn toàn, vô hạn. Hễ đứa chỉ huy làm gì thì tất cả những đứa khác phải làm theo, và cái gì mà mọi đứa cùng làm thì cái đó thành luật lệ của nhóm. Trẻ bất tuân lệnh cha mẹ chớ không dám bất tuân lệnh bạn bè : được cả nhóm khen, nó hãnh diện, bị nhóm chê, nó tủi nhục ; còn sự phán xét của gia đình, đối với nó, không quan trọng bằng.

Chúng ta nên nhớ rằng một số người lớn không bao giờ vượt khỏi được cái giai đoạn hợp quần đặc biệt đó. Họ chỉ sung sướng khi họ cảm xúc, suy tư như người chung quanh và nhu cầu được tán thành của họ mạnh tới nỗi không bao giờ họ dám chống đối với nhóm của họ cả. Ngay những tiêu chuẩn đạo đức của họ cũng thay đổi tùy theo nhóm họ gia nhập, có những hành động khi ở trong nhóm này họ theo bạn mà làm, rồi qua nhóm khác, không dám làm nữa vì nhóm không chấp nhận.

Tuy nhiên, mới xét qua thì có vẻ như ngược đời, sự gia nhập vô một nhóm chẳng những thỏa mãn nhu cầu tùy thuộc mà còn thỏa mãn nhu cầu độc lập của trẻ nữa. Vì nhờ vô nhóm mà trẻ ở tuổi đó rán thoát li khỏi gia đình, trở nên độc lập. Được nhóm tán thành, nó thấy vững lòng mà dám coi thường gia đình. Dĩ nhiên cách đó không ổn đáng, nhưng tạm thời có công hiệu ; nó đưa luật của nhóm ra để chống đối luật của gia đình.

Nó rán tách biệt xã hội người lớn ra khỏi vũ trụ của nó, và từ nay nó gạt bỏ người lớn trong các trò chơi của nó (...)

Nhưng mặt khác, tuy gạt bỏ người lớn, trẻ 10, 11 tuổi vẫn luôn luôn bắt chước người lớn, và xét chung các hoạt động của nó rập theo hoạt động của người lớn. Nó lén lút hút thuốc, chơi thò lò, kể những truyện rất thô tục, và nhiều khi có một hoạt động chống đối xã hội để tỏ ra mình cũng người lớn đây. Nhờ "bọn" giúp sức, nó ăn cắp để tự chứng tỏ với chính nó rằng nó chẳng sợ gì cả, đã trưởng thành, già giặn rồi ; nhưng nó ăn cắp kẹo, trái cây, rượu ngọt nhiều nhất vì vẫn thích những thứ đó như hồi còn bé. Nó luôn luôn rán xâm nhập vô cái xã hội cấm đoán của người lớn, và khi nó thí nghiệm về tính dục thì hầu hết là do tò mò và ngu dốt.

Sau cùng, sự gia nhập vô nhóm còn thỏa mãn một xu hướng khác, rất đặc biệt ở tuổi đó, tức xu hướng chuyển mộng ra thực. Người ta nhận thấy rằng trẻ 10, 11 tuổi, rất dễ từ khu vực tưởng tượng chuyển qua khu vực hành động. Đó là hậu quả khuynh hướng thực tế rất rõ rệt và đặc biệt của tuổi đó chăng ? hay là hậu quả sự kém phân biệt được mộng và thực ? Dù sao thì vào tuổi đó, trẻ đôi khi cũng sống cái mộng của nó một cách thực tế lạ lùng. Nó không phải chỉ tưởng tượng các cuộc mạo hiểm làm tướng cướp, mà nó còn đóng một chiếc bè rồi một buổi chiều hè nào đó, cùng với đồng bọn xuống bè thả trôi, để bị cảnh sát tóm cổ cách đó một quãng. Một mình thôi thì trẻ chỉ có thể mơ mộng hão huyền, nhưng được đồng bọn nâng đỡ thì nó có thể sống cái mộng của nó trong thực tế được.

Và có lẽ nhờ những cuộc mạo hiểm kì thú đó mà hầu hết chúng ta đã trải qua ít nhất là một lần, nên những hồi kí về những bạn chơi hồi 11 , 12 tuổi mới gợi trong lòng ta một niềm nhớ nhung day dứt như vậy.

___

[1] Tiếng Pháp là bande, riêng Anh là gang. Tiếng bọn của mình không diễn hết được ý nghĩa của hai tiếng đó ; đọc đoạn dưới sẽ nhận định được rõ hơn.

Chương XX

VINH VÀ KHỔ CỦA

NGHỀ LÀM CHA MẸ

Tới bữa nay nữa là chấm dứt loạt câu chuyện về sự phát triển tâm lí của trẻ em. Chúng ta đã xét hai chu kì của đời sống; mới xét đại khái thôi, phải nhận như vậy, vì trong mỗi giai đoạn, chúng ta chỉ lựa những nét điển hình nhất, biểu lộ nhất. Vì vậy chúng ta không thể xét riêng từng em nào được, và nhiều khi, tả một hiện tượng phát triển nào đó, nhớ tới một em tên Liên hay tên Mẫn, chúng ta không thể không nghĩ bụng : "Phải, tất cả những cái đó đúng đấy, nhưng...", mà tiếng "nhưng" này bao hàm nhiều mâu thuẫn đấy.

Những nét tôi đã tả trong mỗi giai đoạn không nên coi là những tiêu chuẩn cố định hoặc những mẫu mực, chỉ là những nét chung cho đại đa số trẻ em trong giai đoạn đó thôi. Nhưng mỗi đứa còn một lối phát triển riêng, nó là một hiện tượng duy nhất trên thế giới, vì mỗi đứa là một cá nhân độc nhất vô nhị. Chưa có cách nào sản xuất được một nhân loại theo từng loạt như sản xuất các máy móc.

Ngay những trẻ sinh đôi y hệt nhau, nghĩa là những trẻ do một cái noãn (trứng) thụ thai tách ra, cũng có thể phát triển khác nhau, mặc dầu những điều kiện di truyền và hoàn cảnh ngoại giới như nhau. Và ở Mĩ, cứ 90 lần sanh thì có 1 lần sanh đôi. Vậy thông thường thì ngay từ khởi điểm, tiềm năng đã khác rồi. Vật nào trong thiên nhiên cũng vậy hết (tuyết, có tinh thể nào y hệt tinh thể nào đâu ; cùng một loài cá mà có con nào y hệt con nào đâu). Luật thiên nhiên bất nhất và vô thường [1] Từ mấy

năm nay, khoa tâm lí hiện đại và môn tân giáo dục không ngớt nhấn mạnh vào điểm : mỗi cá nhân có những nét riêng đặc biệt : chúng ta hiểu rằng dù biết rõ những qui tắc chung trong sự phát triển bình thường của tâm lí, thì cũng không khi nào có thể nhồi em Lan, em Định, em Quí, em Minh vào chung trong một khuôn được. Các phát kiến của khoa tâm lí học ngày nay đã lật đổ cái huyền thoại "trẻ là cục sáp", cha mẹ và các nhà giáo dục muốn nặn thành hình gì cũng được. Bà mẹ nào mà bảo : "Con cái cũng như cái bàn, cái ghế, muốn sơn màu nào cũng được", là bà đó sống trong một thế giới ảo tưởng.

Vậy mỗi trẻ có một lối phát triển riêng biệt về phương diện thể chất cũng như về phương diện tinh thần. Người ta không thể nói, không được nói : "Đúng 1 tuổi thì trẻ phải cân được bây nhiêu kí, uống bây nhiêu gam sữa." Dĩ nhiên có một mức trung bình cho ta nhận định được đứa này gầy quá đứa kia mập quá, nhưng mức đó chỉ có thể cho ta nhận định được thế nào là thái quá, thế nào là bất cập, thế thôi. Trong nhi khoa (pédiatrie) nên bỏ các con số đi hoặc càng dùng ít càng tốt, để tránh cho các bà mẹ ít tuổi khỏi lo lắng. Có biết bao nhiêu bà hoảng hốt khi thấy đứa trẻ mới sanh bú vài ba chục gam sữa, kém con số y sĩ đã định. Tôi còn nhớ một thiếu phụ nọ kêu điện thoại mời y sĩ lại : "Vì, thưa bác sĩ , tôi ngại quá, bác sĩ bảo mỗi ngày cháu bé phải lên được 30 gam, mà hôm nay nó chỉ lên có 15 gam thôi."

Về sự phát triển tâm lí nhiều bà mẹ cũng lo lắng như vậy : "Con trai tôi thông minh kém chị nó; cùng dùng một trắc nghiệm, thương số tinh thần của nó là 110 mà của chị nó là l12". Khác nhau có hai điểm, có nghĩa lí gì đâu ; khốn nỗi cha mẹ mấy người hiểu được điều đó và suốt đời cứ đinh ninh rằng đứa này không thông minh bằng đứa kia. Ôi ! cái thói dán nhãn lên một người và so sánh, thật là tai hại !…

Về phương diện đó, có một hoàng kim qui tắc : không bao giờ được so sánh một đứa trẻ này với một đứa khác vì không có tiêu chuẩn gì chung để so sánh được. Chỉ có thể so sánh trẻ với chính nó thôi. Biết nó có thể làm được tới đâu, thì phải buộc nó làm đúng sức của nó. Chính nó phải là mẫu mực của nó, tới giai đoạn phát triển nào đó thì nó phải gắng sức đạt được mức độ già giặn nào đó.

Chúng tôi biết khó mà tránh mọi sự so sánh được, nhất là khi có nhiều trẻ trong nhà. Nhưng khó thì cũng phải rán chống cự lại thói đó cũng như nhiều thói khác nữa thì mới làm trọn nhiệm vụ giáo dục được.

Để kết luận, tôi nghĩ nên ghi vài nỗi nguy hại chúng ta thường gặp trong nhiệm vụ làm cha mẹ. Những nỗi nguy hại đó nhiều lắm, tôi chỉ xin kể những cái nguy hại trực tiếp cho trẻ thôi ; chỉ cần nhận định được những nguy hại đó, nhiều khi cũng đủ tránh được rồi.

Có sự cám dỗ này vào hạng âm hiểm nhất, (âm hiểm có lẽ vì nhiều khi cha mẹ không ý thức được) là muốn cho con được y như mình mong ước trong lòng. Nó còn là cái thai nằm trong bụng mà ta đã tưởng tượng nó ra sao rồi : trai hoặc gái, trắng trẻo hay không, sẽ giống hệt cha mẹ nó hoặc trái hẳn cha mẹ nó. Và đôi khi những mơ ước của ta rõ rệt lạ thường. Cái thai mới bắt đầu biết cựa ở trong bụng, mà người mẹ đã thấy nó leo những bực vô Quốc hội rồi, "vì nó sẽ làm luật sư - trước kia, khi đậu Tú tài tôi ước ao được làm luật sư - nó sẽ làm luật sư và một ngày nào đó làm Thủ tướng.", hoặc : "nó sẽ làm mục sư". Quyết định trước như vậy rồi.

Nhưng chính người cha làm luật sư thì lại nghĩ : "Nó sẽ là kiến trúc sư hoặc họa sĩ... trước kia tôi có tài vẽ. Nó sẽ thực hiện được cái mộng của tôi."

Cha mẹ nhiều khi bất giác xây dựng trước cuộc đời cho con. Và sau này họ sẽ thỏa mãn hay thất vọng tùy đứa con có đáp ứng được những mơ tưởng của họ hay không.

Cha mẹ nào mà khỏi mơ mộng, khỏi ước mong điều này điều khác cho con ? Mơ thì mơ, nhưng phải rán đừng để cho ước mơ của mình tác động vào thực tại, vì cuộc đời của con ta là một sáng tạo riêng của nó chứ không phải là một tái tạo của chính đời ta.

Hễ tôn trọng cá tính của trẻ thì cha mẹ dễ cởi bỏ được lần lần những ước mơ trong lòng mình mà quyến luyến với con, nó làm sao thì yêu nó làm vậy. Mà cái đó bao giờ cũng phải tuần tự.

Không phải chỉ trong vài giờ, khi sanh con, là chúng ta thành cha hoặc mẹ ngay đâu. Muốn thực thành cha mẹ - theo ý nghĩa đầy đủ của tiếng cha mẹ - thì phải ngoài hai chục tuổi, và phải tập tành lâu.

Vậy sự cám dỗ thứ nhất cần phải tránh là đừng coi đời của con chỉ là một sự tiếp nối của chính đời mình, mà phải coi là một cuộc đời hoàn toàn mới, có số phận riêng của nó.

Cám dỗ thứ nhì là quá yêu con, coi nó như một vật sở hữu của mình.

Có nhiều trẻ bị cha hoặc mẹ, hoặc cả cha lẫn mẹ hất hủi. Tuy ít người đánh đập, gây thương tích về thể chất cho con, nhưng số người vì tàn nhẫn gây thương tích tinh thần cho con thì nhiều vô kể. Họ không dám bỏ thí con, giao chúng cho người lạ, nhưng ngày nào cũng gạt bỏ chúng ra khỏi lòng họ, tới nỗi trẻ hóa ra đói khát tình cảm. Xin chư vị nhìn chung quanh mà coi. "Đứa bé này không bao giờ được cha yêu cả, vì cha mong có một đứa con gái mà lại sanh một đứa con trai nữa", "Đứa kia nhằm lúc cha mẹ đã không muốn có con nữa, mà ra đời", hoặc "cha mẹ chưa muốn có con mà ngẫu nhiên sanh ra nó". "Đứa này bị mẹ ghét bỏ vì chẳng may nó giống cha nó như đúc, mà tình âu yếm giữa cha mẹ nó đã biến thành tình căm hận", hoặc "Nó xấu xí quá", "Nó ngu xuẩn quá", "Nó tàn bạo quá" . Trong đa số trường hợp, những cái nhãn người ta dán vào trẻ đó không đúng sự thực, chỉ là những cái cớ để cho cha mẹ ghét bỏ con mà khỏi cảm thấy mình có tội. Và nhiều đứa trẻ bị cha mẹ ghét bỏ, giao cho dưỡng đường săn sóc (hạng trẻ đó luôn luôn bất quân bình về thể chất hay tinh thần) lại có một thương số tinh thần rất cao, khiến cho cha mẹ phải ngạc nhiên : "Cái thằng ngốc đó mà lại thông minh xuất chúng như vậy sao ?"

Vậy tình cha mẹ yêu con không phải tự nhiên mà có, không nhất định phải có đâu ; dĩ nhiên, nó là một tình cảm tự nhiên, tự nhiên cũng như cái khuynh hướng hợp quần, hoặc cái bản năng quần cư, nhưng muốn cho nó nảy nở thì cần có một số điều kiện, và cũng như mọi bản năng khác, nó có thể sai lạc đi.

Chúng tôi không có ý trách các cha mẹ bỏ bê con cái đâu : hầu hết những vị đó đều khổ và lỗi không phải do họ. Vì, trẻ không được cha mẹ yêu là một thảm kịch thì cha mẹ không yêu con cũng là một thảm kịch, và trong đa số trường hợp, chính những cha mẹ đó hồi nhỏ cũng đã là những em bé bị bỏ bê.

Những sự thực đó đau lòng đấy, nhưng chúng ta phải biết để mới hiểu được rằng một cách làm hại cho trẻ nữa là yêu nó quá, yêu nó không phải lối, quyến luyến nó quá, coi nó như một vật vô cùng quí báu của mình, không rời nó ra, không muốn cho ai cướp nó trong tay mình. Cái tật đó, tật coi con như một vật sở hữu, mới là một sự cám dỗ mà hầu hết các cha mẹ mắc phải.

Trong hai chục năm cha mẹ hi sinh hết thảy cho con : săn sóc nó suốt ngày đêm, bỏ hết các thú vui của mình vì nó, chịu bao nhiêu đau khổ vì nó, đem hết cả sức lực, tinh thần, kinh nghiệm ra nuôi nấng, dạy dỗ nó, làm việc gì cũng là vì nó cả, vậy mà nó cứ chuẩn bị, từng ngày từng ngày một, để xa lần, tách khỏi mình ra, chẳng nghĩ tới chuyện đền đáp bao nhiêu công ơn của mình, chỉ sẵn sàng hi sinh lại cho lớp sau. [2] Cái sự thực đau lòng mà cha mẹ nào cũng cần phải nhận định cho rõ đó, có thể diễn bằng câu này được : con ta không phải là con của ta. Trời Phật cho ta mượn nó đấy, và bất kì lúc nào muốn đòi lại thì đòi. Nếu trước khi sanh con mà chúng ta đã hiểu thấu, thâm tín chân lí đó thì chúng ta sẽ dễ chấp nhận được những hạn chế trong nhiệm vụ làm cha mẹ. Chúng ta sẽ nhận rằng phần lớn nhiệm vụ đó chỉ là tập cho trẻ có thể tự lập, không cần nương tựa vào ta nữa. Chúng ta phải thú thực rằng cơ hồ không sao tránh được cái ý muốn coi con cái là vật sở hữu của mình ; chỉ có thể bỏ lần lần cái ý muốn đó được thôi, nhờ tinh thần khoáng đạt.

Và để kết luận, tôi xin thưa rằng muốn có tinh thần thực tế đừng để cho những mơ ước chi phối mình, với tinh thần khoáng đạt đó, cha mẹ phải tu thân, tinh luyện nhiệm vụ làm cha mẹ, rồi dần dần mới biết trọng cá tính của con được. Và khi tự đặt mình vào cái trào lưu sinh sinh hóa hóa bất tuyệt của Tạo hóa thì ta thấy sự tôn trọng cá tính của trẻ đó là điều rất tự nhiên.

___

[1] Tiếng Pháp là gratuité, có nghĩa là không có căn cứ; tiếng thường (trong vô thường) không có nghĩa là bồi thường mà có nghĩa là nhất định. [2] Tục ngữ ta có câu này diễn được ý đó một cách bóng bẩy mà thâm thúy : Nước chạy xuôi chứ không bao giờ chạy ngược. Mình hi sinh cho con thì lớn lên nó lại hi sinh cho con nó, chứ ít đứa nghĩ tới công ơn cha mẹ. Dòng đời như vậy. Nhưng nếu chỉ theo thiên nhiên thì đâu phải là văn minh. Nước chạy xuôi nhưng con người không thể không nghĩ tới nguồn. Đứng về phương diện cha mẹ thì nên theo lời khuyên của tác giả, nhưng đứng về phương diện làm con thì phải nhớ ơn cha mẹ. Vấn đề là dung hòa được cá nhân và gia đình. Mà bất kì vấn đề gì trong xã hội, nhân quần cũng vậy : nghệ thuật sống là nghệ thuật dung hòa.

HẾT