Chương 1

Khi tuổi già gõ cửa (tất nhiên nếu không kèm theo đủ thứ bệnh của tuổi tác), đôi khi bạn cảm thấy thật uể oải và từng giờ trôi qua chậm chạp như đàn gia súc đi tha thẩn trên đồng cỏ. Thầy Chips có cảm giác như vậy khi kỳ học mùa thu đang đến gần và ngày thì như ngắn lại, chẳng mấy chốc trời đã nhá nhem tối, đúng lúc này đèn được thắp lên trước giờ điểm danh trong khu học xá. Như những người thuyền trưởng già, thầy Chips vẫn giữ thói quen căn thời gian qua những chỉ dấu của quá khứ. Điều này cũng không mấy ngạc nhiên vì thầy sống trong khu trọ của bà Wickett nằm ngay đối diện ngôi trường. Thầy đã gắn bó với nhà trọ này hơn mười năm kể từ hồi thầy chính thức thôi đứng lớp. Cả thầy và bà chủ nhà sử dụng múi giờ của trường Brookfield thay vì giờ chuẩn Greenwich. “Bà Wickett!” Thầy Chips gọi lớn bằng một giọng gằn, cao nhưng khỏe khoắn. “Làm ơn cho tôi một tách trà trước giờ học trò vào lớp nhé!”

Khi tuổi già gõ cửa, thật dễ chịu khi ngồi bên lò sưởi, nhấm nháp một tách trà và nghe tiếng chuông trong khu học xá báo giờ ăn tối, điểm danh, ôn bài và tắt đèn đi ngủ. Thầy Chips luôn chỉnh lại đồng hồ sau khi tiếng chuông chót vang lên. Sau đó, thầy đặt tấm lưới chắn trước lò sưởi, bỏ thêm chất đốt rồi cầm theo một cuốn tiểu thuyết trinh thám lên giường. Hiếm khi nào thầy đọc được quá một trang trước khi giấc ngủ nhẹ nhàng ập đến. Việc đọc như làm tăng thêm cảm giác mơ hồ bí ẩn hơn là mở lối vào một thế giới thú vị khác. Với thầy, ngày cũng như đêm, đều mộng mị giống nhau.

Thầy đang già đi theo năm tháng (tất nhiên không đến nỗi ốm yếu). Theo lời của bác sĩ Merivale thì sức khỏe của thầy không có gì đáng ngại. “Ông bạn già của tôi ơi! Ông còn sung hơn cả tôi đấy” bác sĩ Merivale sẽ nói vậy trong lúc nhấm nháp một cốc rượu vang xê-rét mỗi lần ông đến khám cho thầy định kỳ nửa tháng một lần. “Ông đã qua cái tuổi mà con người ta thường bị bệnh tật hành hạ. Có lẽ ông thuộc số ít người may mắn được chết già tự nhiên. Hẳn vậy rồi, nếu chuyện đó không tránh được. Ông quả là cậu già tuyệt nhất tôi từng biết từ trước tới giờ.”

Thế nhưng, khi thầy Chips bị cảm lạnh hoặc khi gió đông ùa về gào thét ngoài đầm lầy, bác sĩ Merivale kéo bà Wickett ra hành lang nói thầm: “Nhớ chăm sóc ông ấy nhé, bà biết không, bây giờ ngay cả lồng ngực cũng nặng như hòn đá đè lên tim ông ấy. Không có gì đáng lo ngoại trừ tuổi tác. Đây mới là điều đáng ngại nhất.”

Ôi! Chúa ơi! Tuổi già đến thật rồi. Trong số những người sinh năm 1848 từng được dự Đại triển lãm thế giới lúc mới chập chững, không còn mấy ai có cơ hội thốt lên lời này. Ngoài ra, thầy Chips thậm chí còn nhớ rõ trường Brookfield thời thầy Wetherby còn là hiệu trưởng. Thật là một điều kỳ lạ. Đó là năm 1870 - năm cuộc chiến Pháp - Phổ bắt đầu, thầy Wetherby lúc ấy cũng có tuổi rồi. Thầy Chips xin dạy ở trường Brookfield sau một năm chán chường ở trường Melbury bởi thầy hay bị đùa nhại ác ý ở đó. Gần như ngay lập tức thầy đã thích Brookfield. Thầy vẫn nhớ như in buổi phỏng vấn đầu tiên. Đó là một ngày tháng Sáu đầy nắng, không khí ngập hương hoa và tiếng dế kêu êm êm rả rích trên sân trường. Lúc đó, trường Brookfield, đại diện cho thị trấn Barnhurst đang thi đấu bóng gậy, và một cậu học trò mũm mĩm của thị trấn Barnhurst đã giành được điểm số đáng kinh ngạc nhờ một trăm lần chạy bóng trong một lượt chơi. Những sự kiện kỳ lạ như vậy thường sẽ còn đọng lại mãi trong tâm trí. Thầy Wetherby là một người lịch thiệp và thương yêu học trò như con, nhưng lúc đó thầy già yếu lắm rồi. Đáng buồn thay, người thầy già đã qua đời trước khi kỳ nghỉ hè kết thúc, trước khi thầy Chips dạy kỳ học đầu tiên. Nhưng dù sao thì cả hai đã có dịp gặp gỡ và trò chuyện với nhau.

Khi ngồi bên lò sưởi trong nhà trọ của bà Wickett, thầy Chips thường tự nhủ rằng: “Mình là người duy nhất trên đời lưu giữ những ký ức sống động về thầy Wetherby.” Phải rồi, rõ mồn một. Làm sao quên được khung cảnh ngày hè hôm đó, từng tia nắng chênh chếch chiếu vào phòng làm việc bụi bặm của thầy Wetherby. “Thầy Chips, thầy là chàng trai đầy trẻ trung còn trường Brookfield thì lâu đời rồi. Sức trẻ và truyền thống thường kết hợp tốt với nhau. Hãy cống hiến hết mình, trường Brookfield sẽ không phụ lòng thầy. Và đừng để ai qua mặt thầy nhé. À! Tôi có nghe nói siết kỷ luật không phải sở trường của thầy ở trường Melbury, phải không?”

“Chà! Không hẳn vậy thưa ngài.”

“Đừng bận tâm! Thầy còn cả tuổi trẻ ở phía trước, chỉ là vấn đề kinh nghiệm thôi. Thầy sẽ được trao cơ hội ở đây. Nghiêm khắc ngay từ đầu. Bí quyết là vậy đó.”

Có lẽ đúng như lời thầy Wetherby nói. Thầy nhớ lại thử thách khó nhằn đầu tiên khi nhận lớp chủ nhiệm vào một chiều muộn tháng Chín cách đây hơn nửa thế kỷ. Đại sảnh chật cứng lũ quỷ nhỏ láo nháo, chúng như chực lao đến thầy như chim săn mồi. Vẻ thư sinh cộng thêm nước da tươi tắn, chiếc áo cổ cao và kiểu râu má (kiểu râu của nam giới thời đó) của thầy hoàn toàn bị áp đảo trước 500 tiểu quỷ chẳng có chút phép tắc gì. Đối với chúng, bày trò với mấy ông giáo mới là một nghệ thuật, một môn thể thao và thậm chí giống như một truyền thống. Chỉ là bọn ranh con thôi mà hợp lại cứ như một băng đảng tàn nhẫn quá sức chịu đựng. Một sự im lặng đáng ngờ khi thầy bước lên bục giảng. Thầy cố làm ra vẻ cau có giận dữ để giấu đi sự lo lắng bên trong. Chiếc đồng hồ quả lắc kêu tích tắc sau lưng thầy, rồi mùi mực và vec-ni, ánh nắng đỏ tươi từng vạt xuyên qua các ô cửa kính cáu bẩn. Bỗng có trò nào đó thả rơi nắp bàn. Rất nhanh chóng, thầy khiến tất cả bất ngờ. Thầy phải chứng tỏ rằng mình không dễ bị bắt nạt: “Trò kia, ngồi hàng thứ năm - trò tóc đỏ ấy - trò tên gì?”

“Thưa thầy, con tên là Colley.”

“Rất tốt Colley, trò bị chép phạt một trăm dòng.”

Chẳng có chút rắc rối nào sau đó cả. Không còn nghi ngờ gì nữa, thầy đã chiến thắng hiệp đầu.

Nhiều năm sau đó, khi trò Colley bấy giờ đã trở thành ông Ủy viên hội đồng London, thành ngài Nam tước hay đại loại thế, gửi con (cũng tóc đỏ) đến học trường Brookfield, thầy Chips lặp lại: “Colley, cha trò là người đầu tiên bị phạt khi thầy đứng lớp lần đầu cách đây 25 năm. Cha trò xứng đáng bị phạt. Và bây giờ trò cũng vậy.” Cả hai thầy trò đều bật cười và chắc hẳn Huân tước Richard Colley cũng vậy khi nhận được thư của cậu con trai nhắc đến chuyện này vào Chủ nhật tới. Và rồi, rất nhiều, nhiều năm sau nữa, sau câu chuyện này lại lưu truyền một câu chuyện khác còn tếu hơn nữa. Một thành viên của nhà Colley, tức cháu nội của ngài Colley tiếp tục học trường Brookfield. Và thầy Chips cũng nói với Colley thứ ba y chang hai lần trước pha thêm tiếng “ừm” quen thuộc: “Colley, trò, ừm, là một ví dụ… ừm… điển hình của truyền thống gia đình. Tôi nhớ ông nội trò, ừm, chưa bao giờ hiểu được cấu trúc tuyệt đối trong ngữ pháp Latin. Ông nội trò, ừm, thật là một tên đần độn. Cha của trò cũng chẳng khá khẩm gì, ừm. Tôi nhớ cha trò thường ngồi ở chiếc bàn đằng kia, gần cửa sổ. Cha trò cũng bết bát chẳng kém gì ông nội trò. Nhưng tôi tin chắc rằng, Colley yêu quý, trong ba người, trò là, ừm, thằng đần nhất!” Một tràng cười rộ lên.

Thật là một câu chuyện quá hài hước nhưng theo thời gian, nó cũng trở thành một câu chuyện bi hài. Khi thầy Chips ngồi kề bên lò sưởi thì bên ngoài, gió thu hiu hiu các ô cửa sổ. Trong lòng thầy, niềm vui và nỗi buồn đan xen trào dâng làm mắt lướt qua ứ lệ. Vì vậy khi bước vào phòng, bà Wickett cũng không dám chắc là thầy đang khóc hay đang cười. Và cả thầy Chips cũng vậy.