Kinh Thi có câu: "Núi Nhạc giáng thần, sinh ra Thân Bá làm phên làm dậu..."¹⁶⁷ [ che chắn cho nhà Chu]. Vậy có đúng là ý trời muốn giúp nhà Chu không, hay cũng giống như chuyện rãi rồng?¹⁶⁸

Than ôi, con hùng con bị trong giấc mộng của thơ Tư can¹⁶⁹ chính là kẻ bất lương trong thơ Bạch hoa¹⁷⁰. Cơ nghiệp trúc tốt thông tươi¹⁷¹ đã biến thành ruộng lúa rồi¹⁷²... Người đọc sách có thể nào chỉ căn cứ vào lời văn mà không xét đến sự thực được chăng? [Thời U Vương] họ Doãn làm Thái sư, Hoàng Phủ làm khanh sĩ, họ Phiên làm Tư đồ, Gia Bá làm Chủng tể, Trọng Doãn làm Thiện phu, Trâu Tử làm Nội sử, họ Quệ làm Súc mã, họ Vũ làm Sư thị. Bọn người này từ đâu mà ra? Bọn tiểu nhân thật cũng có tài tụ tập nhau lại. Hoàng Phủ chỉ biết chọn toàn bọn có tài vơ vét thì cho làm quan khanh¹⁷³. Họ Doãn lại giao hết quyền cho bọn thông gia nhỏ nhen¹⁷⁴. Bè đảng của chúng nhiều đến nỗi không sao kể hết.

Ôi! Tuyên Vương dựng nghiệp trung hưng chưa được bao lâu mà các bậc [trung thần] như Chu, Thiệu, Quắc, Phàn, Doãn Phủ lần lượt mất dần hết. Đến đời U Vương không còn lại một vị lão thần nào, không có một người tài giỏi nào đảm đang được công việc giúp vua. [Trong khi đó] bọn tiểu nhân đua nhau nịnh hót, tranh giành [lợi lộc]. [Trong triều] trước không có bậc trọng thần đáng sợ hãi sau không có người can gián đáng kiêng nể. [Bọn tiểu nhân] tha hồ làm bừa, lúc cần mưu lược đều tự cho mình là bậc thánh, nói năng bừa bãi ở chốn triều đình cũng không ai bắt tội. Như thế thì sao chẳng nguy khốn? [Cho nên] nhà thơ đã phải than thở mãi câu: " người hiền không còn, đất nước tiêu tan".

Hỗ Trai bàn rằng: Người quân tử kết thân với nhau bằng đạo, tức có điều gì hay thì đưa ra cùng xem xét, học hỏi, cổ vũ lẫn nhau, mà không a dua. Còn bọn tiểu nhân thì chỉ biết vụ lợi mà thôi. Nên khi có một tên đứng ra hô hào là chúng tụ tập lại nhanh như ăn cướp. Đó là điều ngàn đời đáng căm giận. Người bề tôi ở trong triều có lòng trung với vua, nếu thấy loại người ấy phải vạch mặt chúng ra cho sớm, trừ bỏ chúng đi cho nhanh. Ông Quế Đường nói: "Phải vạch mặt bọn tiểu nhân cho sớm, đừng để chúng lan rộng ra". Ý ấy rất hay. Nhưng thiết tưởng, các nước đời xưa bị bọn gian tà phá hoại không ít. Song xem ra đều do số trời [định sẵn] cả. Như Từ Thần Ông đời Tống nói: " Trời đã sai năm trăm ma vương xuống làm quan dưới trần, thì sao yên định được?". Họa hoạn Đồng Thái xảy ra vào năm Tuyên Hòa¹⁷⁵, không phải do số trời đã định sẵn sao? Người quân tử ở vào địa vị ấy chỉ nên giữ mình trong sạch để toàn danh tiết là hơn. Vì nói suông nào có ích gì?

Hỗ Trai nghĩ rằng: Người bề tôi với nước phải chung niềm vui, cùng nỗi buồn, dù cho vận hội thế nào cũng phải ở hết lòng mình. Nếu là quan thân cận, giữ chức can gián mà thấy kẻ tiểu nhân lại không nói với vua để đuổi chúng thì sao nên? Còn nếu như thế của chúng đã mạnh mà mình lại ở vào địa vị xa vua thì phải tùy cơ mà làm. Đó cũng là kế hay. Như việc Nghiêm Tung¹⁷⁶ tàn ác, thế mạnh như lửa bốc ngút trời mà Dương Tiêu Sơn¹⁷⁷ chỉ một mình dám đứng ra chống chọi lại. Tuy có bị Nghiêm Tung làm hại, nhưng cuối cùng họ Nghiêm cũng bị Tiêu Sơn làm tổn thương đến tận gốc và thiên hạ chẳng ai dung tha. Khí tiết thẳng thắn, lẫm liệt của Tiêu Sơn còn được truyền tụng mãi.

16. Khi U Vương nhà Chu làm điều vô đạo

Khi vua Kiệt [nhà Hạ] làm điều vô đạo, đứng ra can gián có Quan Long Bàng¹⁷⁸. Khi vua Trụ [nhà Ân] làm điều vô đạo đứng ra can gián có Tỉ Can¹⁷⁹. Nhưng khi U Vương làm điều vô đạo có ai là trung thần đứng ra can gián đâu. Thúc Đái¹⁸⁰ chạy sang nước Tấn chẳng khác gì bọn người như Chung Cổ¹⁸¹ chạy sang nhà Thương, Vi Tử¹⁸² về với nhà Chu. Còn dám liều chết đứng ra can gián thì không có ai cả.

Ngay thời Lệ Vương còn có Phàm Bá, Nhuế Lương Phu; thời Tuyên Vương có Quắc Văn Công, Trọng Sơn Phủ [là quan can gián], mà sao [thời U Vương] lại không còn ai là người can gián nữa?

Ôi! miệng không dám nói ra [lời nói trung thành] mà vẫn mang lo vào thân. Đó thực là nỗi buồn chung xưa nay. Nhưng nếu vì thế mà không nói thì biết nghĩ sao trước nghĩa lớn vua tôi? Chỉ trọng bản thân mình, nhà mình mà không biết nghĩ đến ơn đức của tiên vương được chăng? "Phàm là bậc quân tử, không ai là người dám nói lời trung trực, [vua] có hỏi thì mới trả lời, thấy có lời gièm mình thì cáo lui ngay¹⁸³" (vua hỏi và muốn nghe lời mình thì mới trả lời, khi có lời gièm mình thì cáo lui và dời chỗ ở ngay mà không ai chịu đêm hôm khuya sớm giúp đỡ vua)¹⁸⁴. Như thế xem ra thấy các bậc sĩ đại phu đã phụ công ơn nhà Chu quá lắm.

Hỗ Trai bàn rằng: Mục này cũng cần nói thêm là: [vào thời] tiên vương nhà Hạ, nhà Thương, còn có nhiều người tài giỏi ra giúp sức. Nhưng đến thời Lệ Vương nhà Chu, vì trước đấy đã giam hại nhiều người [can gián] làm cho họ nhụt mất chí khí của kẻ sĩ rồi. Sang đến thời Tuyên Vương, tuy gọi là trung hưng nhưng cũng đã giết Đỗ Bá¹⁸⁵ và Tả Nho¹⁸⁶. [Sự tàn bạo] không kém gì Lệ Vương, nên chí khí của người trung nghĩa làm gì mà không tiêu tán hết! Bởi vậy [dẫu bổn phận của người làm tôi là] phải hết lòng trung thành. Nhưng người làm vua cũng phải biết khéo léo bồi dưỡng nhân tài mới được.

17. Khi vận nước hưng thịnh và khi vận nước suy vi

Khi vận nước hưng thịnh thì Hoắc Khứ Bệnh¹⁸⁷ còn có em là Hoắc Quang; Trương Thang¹⁸⁸ còn có con là, Trương An Thế; Đỗ Chu¹⁸⁹ còn có con là Đỗ Diên Niên [giúp sức và sau này đều trở thành bề tôi trung thành, có công với nhà vua].

Khi vận nước suy thì Quắc Văn Công¹⁹⁰ sinh ra Quốc Thạch Phủ; Doãn Cát Phủ¹⁹¹ sinh ra Thái sư Doãn Thị; Thân Bá ¹⁹²sinh ra Thân Hầu [đều là bọn phản nghịch, gây mầm họa loạn trong nước]. [Hoắc Khứ Bệnh, Trương Thang, Đỗ Chu, Quắc Văn Công, Doãn Cát Phủ, Thân Bá] đều là dòng dõi thế gia đại thần cả. Nhưng con em của họ hiền hay không chẳng phải do trời định sao?

18. Biên cương mạnh, châu trấn lớn, binh lính đông, bề tôi giỏi là chỗ dựa cho vua

Kinh Thi nói: "Người có đức tốt là phên dậu, dân chúng là bức tường, nước chư hầu lớn là bình phong, họ lớn là trụ cột"¹⁹³.

Sách Xuân Thu Tả truyện lại nói: "năm chức quan to không để ở biên cương, thành ấp lớn hại cho nước, ngọn to quá cây sẽ gẫy, đuôi lớn quá càng khó quẫy".

[Mấy câu trên] tưởng như ý trái ngược, nhưng thực ra là lời nói rất hay, có thể bổ sung cho nhau được.

Ôi! biên cương mạnh, châu trấn lớn, binh lính đông, bề tôi giỏi đều là chỗ dựa cho nhà vua cả. Ở cõi ngoài mà không được thế thì sẽ lo bị cô lập, không người bảo vệ và không ai chi viện lúc cấp bách. Nhà Tần bị sáu nước diệt, nhà Tống bị Di, Địch xâm lấn là do vậy. Nhưng nếu ở cõi ngoài được như thế thì lại sợ khó kiềm chế bọn ngang ngạnh và không giữ được yên ổn lâu dài. Linh Vương nước Sở bị Khí Tật¹⁹⁴ giết, Minh Hoàng nhà Đường bị Lộc Sơn bức hại lại vì lẽ ấy. [Cho nên người nắm quyền] phải cân nhắc sự thế trong ngoài xem nặng nhẹ ra sao để giữ cho khỏi chênh lệch. Lại phải cẩn thận chọn người trung hậu để giao quyền cho họ. Ấy là kế sách hay để giữ gìn đất nước.

19. Giữ được đức thì yên

Kinh Thi nói: "giữ được đức thì yên"¹⁹⁵. Thế là coi trọng chữ "đức". Nhưng nếu muốn cho con cháu đời sau được hưởng phúc lâu dài thì lại phải nghĩ cách xử trí theo đạo thế nào, chứ không thể chỉ dựa vào chữ "đức" mà trông chờ vào đời sau được.

Tương Vương nhà Chu, cho Văn Công nước Tấn đất Dương Phàn, nước Tấn nhờ đó mở mang thêm sang đất Nam Dương, đánh dẹp được miền Đông Hạ. Văn Vương nước Sở diệt nước Đặng, nước Lã, lại lấy phu dịch ở đó chống lại phương bắc. Qua đấy đủ thấy đạo Nam Dương đúng là nơi có hình thế lớn của trung nguyên. Tuyên Vương dùng Phàn Hầu, Trọng Sơn Phủ làm họng lưỡi; dùng Thân Bá, Phủ Hầu làm phên dậu để khống chế miền đất sông Giang sông Hán, làm nên sự nghiệp trung hưng. Các vua đời sau, đã không biết gìn giữ, lại còn đem cho đi, để cho nước Tấn nước Sở chia lấy mỗi bên một phần, làm nên nghiệp Bá hùng mạnh. Còn nhà Chu thì suy dần đi.

20. Các chức Phương bá, Liên súy

Đặt ra các chức Phương bá và Liên súy¹⁹⁶ là để duy trì chế độ phong kiến. Cho nên Kinh Thi nói: "Các nước bốn phương đều có vua, Tuân Bá đi uý lạo họ..." [Nhà Chu] từ khi dời sang bên đông, các nước chư hầu không còn ai làm bá chủ nữa. Nên nước lớn nuốt nước bé, nước mạnh lấn nước yếu, nước đông đè nước ít , không có kỷ cương phép tắc gì cả. Đến khi Hoàn Công nước Tề đứng ra làm chủ hội thề [giữa các nước] thì hiệu lệnh mới được thống nhất, việc binh đao cũng tạm được yên. Trung nguyên cũng nhờ đó mà được yên ổn. Vì thế mà thánh nhân¹⁹⁷ đã có lời khen ngợi.

21. Hoàn Công nước Tề làm nội chính¹⁹⁸

Hoàn Công nước Tề nhà làm nội chính mà binh lực mạnh hơn các nước chư hầu. Nhưng [quyền hành trong nước] do Hoàn Công nắm giữ một phần, còn họ Cao¹⁹⁹ họ Quốc²⁰⁰ mỗi họ nắm giữ một phần, chứ không hề trao cho ai khác cả. Cách dùng người như thế có phần chưa rộng rãi. Cho nên chỉ sau vài đời mà vua tôi yếu hèn không vươn lên được nữa. Còn nước Tần không những giao quyền chỉ huy ba quân cho ba quan khanh nắm giữ mà còn dùng thêm các hàng thứ khanh làm phụ tá. Người thân kẻ hiền đều được dùng theo đúng khả năng. Cho nên mãi đến đời Văn Công, Tương Công sau này, uy lệnh vẫn thi hành được tới các nước chư hầu, đồng thời nối đời làm chủ hội thề ở trung nguyên.

Thời Xuân Thu, các quan đều là thế khanh²⁰¹, nhưng ở nước Tấn các họ Loan, Tư, Nguyên, Hồ, Triệu, Tuân, Phạm, Trung Hàng, Hàn, Ngụy lần lượt theo thứ vị tài năng thay đổi nhau mà làm. Còn ở nước Tề thì chỉ có họ Cao họ Quốc đời đời truyền nối cho nhau. Từ đời Hiếu Công cho đến Linh Công, trong kinh truyện không thấy nói có họ nào khác được nắm giữ binh quyền ở nước Tề. Cho nên đến lúc quyền chính vào tay họ Thôi (Thôi Trữ) họ Trần (Trần Hằng) thì các bậc cựu thần mất hết quyền hành. Do vậy mà công thần bị suy yếu theo. Đó chẳng phải là cái hại do dùng người không rộng rãi sao?

22. Tả truyện nói: Hoàn Công không lo sửa đức

Đọc Tả truyện thấy Tể Khổng²⁰² nói với Tấn Hầu²⁰³ rằng: "Hoàn Công nước Tề không lo sửa đức mà chỉ chăm lo việc đi đánh xa, cho nên phía bắc đã đánh Sơn Nhung, phía nam đánh Sở, phía tây xâm nhập đất Quỳ Khâu..." Thiết tưởng: Bởi lẽ thời Đông Chu nghị luận như thế cho nên cứ đắm đuối mãi không vươn lên được.

Nếu lấy việc không lo sửa đức mà trách Hoàn Công thì thật không thể cãi được. Nhưng như việc đánh Nhung, đánh Sở là việc dẹp bọn Di Địch để giữ yên trong nước. Công ấy còn gì lớn hơn? Còn việc hội thề ở đất Quỳ Khâu cũng là để nhắc lại cấm lệnh của vua nhà Chu, nhằm chấn chỉnh lại các nước chư hầu, đó là một việc rất hay, sao [Tể Khổng] có thể chê được? Lúc bấy giờ đạo nhà Chu đã suy lắm, bốn rợ xâm lấn lẫn nhau, chư hầu bội phản. Đó là cái nhục của khanh sĩ đại phu. Thế mà các quan công khanh không ai biết phẫn nộ, miệng không biết đọc lời dạy "khắc cật"²⁰⁴, "Trương hoàng"²⁰⁵, tại không biết nghe lời thơ Lục nguyệt²⁰⁶, Thái dĩ²⁰⁷, chỉ rong chơi hết tháng này qua năm khác. Nhờ Hoàn Công làm bá chủ, giữ quyền đánh dẹp, chấn chỉnh lại thiên hạ, người trong nước mới khỏi phải bện tóc đóng vạt áo sang trái²⁰⁸, các nước chư hầu mới được ung dung xiêm áo tôn thờ nhà Chu. Thấy thành công ấy của Hoàn Công, đúng ra phải tự biết hổ thẹn, thế mà lại chê Hoàn Công là chỉ chăm lo việc đi đánh xa, sao mà vu khoát hủ lậu đến thế?

23. Người quân tử xét nguyên do của sự thịnh suy

Thấy người Y Xuyên tế lễ ở ngoài đồng, Tân Hữu²⁰⁹ đoán biết nơi này rồi sẽ thành đất Nhung, Địch. Nghe người nước Tần ca hát, Quý Trát²¹⁰ khen Tần sẽ là nước lớn ở Hoa Hạ. Người quân tử xét nguyên do của sự thịnh suy thường căn cứ vào lễ nhạc.

Hoàn Công nước Tề nói với Quản Trọng rằng ông thích săn bắn, thích uống rượu và thích gái đẹp. Quản Trọng không ngăn cản gì cả. Ông cho rằng [những sở thích đó] không hại gì đến nghiệp bá, mà ba điều hại đến nghiệp bá chính là không biết cất nhắc người tài, không tin dùng người giỏi và cho bọn tiểu nhân tham dự việc nước. Có lẽ Quản Trọng cho rằng hãy tạm thuận ý [Hoàn Công] để được việc lúc bấy giờ đã, còn những điều then chốt, có mình ở bên thì vua cũng không dám phóng túng, vẫn còn có thể uốn nắn dần dần được. Nhưng sau khi Quản Trọng mất, Hoàn Công liền trễ biếng việc chính sự, rồi bọn Thụ Điêu²¹¹, Dịch Nha²¹², Khai Phương²¹³ đua nhau nịnh hót làm tăng thêm dục vọng của vua. Nước Tề vì thế mà nghiêng đổ. Tiếc thay!

Nói đúng ra, săn bắn, rượu chè và gái đẹp đều là những việc bất chính cả - Có bọn tiểu nhân mới có bọn người làm việc bất chính. Mà bọn tiểu nhân có thích thú làm điều bất chính thì mới có cái để gây lòng ham thích cho vua. Hai sự việc đó thường gắn với nhau và không thể thiếu nhau. Người quân tử ở sát bên vua sao có thể hùa theo ý vua được? Vì rằng dần dà lâu ngày thế nào cũng xảy chuyện không hợp ý vua. Khi ấy thế tất nhiên dẫn đến là vua không thể không dùng bọn tiểu nhân. Khi bọn tiểu nhân đã được thỏa sức sớm hôm nịnh hót, làm dục vọng của vua ngày một tăng, chí khí ngày một thay đổi thì dẫu có cấm bọn chúng can dự công việc triều chính cũng không cấm nổi. Nay Quản Trọng đã bằng lòng để vua muốn sao được nấy, mà lại răn cấm vua đừng dùng bọn tiểu nhân thì có khác gì phá vỡ đê nhưng lại muốn nước không tràn vào sao được?

Truyện ký chép: Khi Quản Trọng ốm nặng, có thiết tha khuyên vua trừ bỏ ba kẻ gian, vua không nghe. Thảm hại thay.

Lúc ngày thường cứ buông lỏng, lúc suy yếu lại muốn uốn nắn. Điều đó ngay đến bọn tiểu nhân cũng còn biết là khó nữa là Quản Trọng. Không cẩn thận ngay từ lúc đầu, không uốn nắn ngay tại gốc, lại muốn tách bạch người này kẻ khác, bổ cứu việc nọ việc kia thì sao kịp. Xem việc này đủ rõ đạo làm tưởng, điều quan trọng bậc nhất là làm cho lòng vua đúng đắn, còn cứ tùy tiện cho xong việc thì đâu phải là kế sách hay.

24. Quản Trọng tiến cử người hiền tài

Đọc Sử ký đến chỗ Quản Trọng²¹⁴ và Thấp Bằng²¹⁵ đều mất, mà thấy rõ cảnh tiêu điều của nước Tề.

Khi Quản Trọng ốm nặng, Hoàn Công nước Tề hỏi người thay khi ông mất. Các người hiền tài được lần lượt nêu ra như Bão Thúc Nha, Tân Vô Tư, Ninh Thích, Tôn Tại²¹⁶... Nhưng mỗi người đều có những điểm ông không vừa ý. Chỉ có mỗi Thấp Bằng [là ông tin dùng]. Song ông lại than thở mãi là Thấp Bằng không làm được lâu. Ngoài ra không tiến cử thêm ai cả. Có lẽ ông đã đoán biết trước rằng nước Tề sau này sẽ không giữ được yên. Đồng thời cũng có ý buồn là nhân tài ít ỏi, cho nên ông không nói gì thêm nữa, chứ chẳng phải ông giấu diếm người tài. Thánh nhân trách ông không biết tiến cử người tài, và nêu ra ý mong người đời sau nên như Bão Thúc Nha²¹⁷, Tử Bì ²¹⁸ là để cảnh tỉnh người làm Tể tướng sau này đấy thôi. Sự việc này giống như sự việc Vũ Hầu²¹⁹. Hậu chúa nhà Hán hỏi Vũ Hầu, ai đáng tin cậy để trao cho họ việc nước. Vũ Hầu chỉ tiến cử có Tưởng Uyển²²⁰ và Phí Vĩ²²¹ thôi. Hỏi nữa thì ông không trả lời. Có lẽ cũng không phải do không còn người tài nữa mà vì ông biết trước lộc nhà Hán đến đây đã hết.

Hai ông [Quản Trọng và Vũ Hầu] là bề tôi của xã tắc, chưa khi nào quên lo việc nước, thiết tưởng hai ông chưa chắc đã khỏi ân hận về việc này.

Hỗ Trai bàn rằng: Các bậc thánh hiền để tâm vào công việc chỉ là muốn làm cho hết phận mình thôi. Khi Khổng Minh sắp mất, Hậu chúa hỏi người thay, ông chỉ tiến cử có hai người. Đó là do ông đã biết rõ ràng thời thế. Vả lại bấy giờ cũng không còn ai khác nữa. Ví như Khương Bá Ước²²², có thể gọi là người tài giỏi, nhưng cũng chưa phải là người đủ để tin giao việc nước.

25. Muốn làm nên nghiệp vương nghiệp bá phải biết dùng người tài

Muốn làm nên nghiệp vương nghiệp bá, trước hết phải biết dùng người tài, còn các việc khác đều là việc làm sau.

Hoàn Công nước Tề dựa vào Quản Trọng để xây dựng nghiệp bá, và chỉ hơn 10 năm nước đã hưng thịnh. Thành Vương nước Sở mới dẹp xong nội loạn, nhờ một mình Tử Văn²²³ giúp việc chính sự, đã xưng hùng được ở vùng Nam Hải, đứng ngang hàng với nước Tề. Mục Công nước Tần nhờ dùng Bách Lý Hề²²⁴, Kiển Thúc²²⁵, so với nước Sở tuy có chậm hơn một chút nhưng cũng bá chủ được vùng Tây Nhung, cộng với hai lần dẹp yên loạn nước Tấn mà nổi tiếng trong thiên hạ, làm cho nước Tề cũng phải kiêng nể. Văn Công nước Tấn²²⁶ sau những năm phiêu bạt, nhờ có Hồ Yển²²⁷ và Triệu Thôi²²⁸ giúp sức mà nước hùng mạnh, thay Tề làm chủ hội thề ở Hoa Hạ. [Còn như] Tương Công nước Tống cũng có chí xây dựng nghiệp bá nhưng về văn, không biết dùng Tử Ngư²²⁹, về võ không biết dùng Thiếu Tôn²³⁰, nên cuối cùng mất hết các nước chư hầu.

Nguyên do thành bại [của các vua kể trên] đều đã được ghi lại rõ ràng trong sử sách. Người xưa có câu: " Biết dùng người thì được coi trọng, không biết dùng người thì bị xem thường". Lời ấy không phải là lời nói nhàm.

Xem ra, đến bậc thánh hiền như Nghiêu, Thuấn cũng còn phải coi việc tôn dùng người tài là cấp thiết. Nhưng nếu không thật sáng suốt thì không thể biết người tài, không thật thành tâm thì không dùng được người giỏi. Bản chất của "sáng suốt" và "thành tâm" vốn nằm ở trong một con người, nhưng khi "dùng" nó lại phải rộng ra khắp bốn bể.

Những người khư khư với nghiệp hùng bá, họ chỉ có chút ít nông cạn [sự sáng suốt và thành tâm] mà còn nổi tiếng một thời về việc tranh tài cao thấp với nhau. Huống hồ là người nối dõi nghiệp đế vương, theo đạo Nghiêu Thuấn, làm nên nghiệp lớn nổi bật trong thiên hạ.

26. Vua Thuấn thờ cha mẹ, Quản Trọng thờ Hoàn Công

Vua Đại Thuấn xưa thờ cha mẹ, khi [mẹ kế] tìm để giết Thuấn thì không bao giờ thấy Thuấn, nhưng tìm để sai Thuấn thì lúc nào Thuấn cũng ở bên cạnh²³¹. Như thế là người con có hiếu.

Quản Trọng thờ Hoàn Công nước Tề, thấy Hoàn Công làm điều gì sai trái ông đều can ngay, làm điều gì tốt ông đều khen ngợi. Đó là bậc tôi trung.

27. Nước Lỗ lấy hai chữ "tương nhẫn"²³² để trị nước

Nước Lỗ lấy hai chữ "tương nhẫn" để trị nước. Chính hai chữ "tương nhẫn" ấy đã làm cho nước Lỗ suy vi đồi bại, cũng làm cho nước Lỗ duy trì được lâu dài.

Chiêu Công vì không nhẫn được mà phải chạy sang nước Tề²³³, Ai Công cũng vì không nhẫn được mà phải chạy sang nước Châu²³⁴. Còn từ Hoàn Công trở về sau, vua tôi hòa mục, trong ngoài vô sự, truyền nối được năm sáu đời, kéo dài hơn ba trăm năm mới mất. Ấy cũng đều do chữ nhẫn cả.

28. Phải biết sửa mình mới trị được người

Trước hết phải biết sửa mình, sau mới trị được người; phải hòa mục được với người trong, sau mới thu phục được người ngoài.

Thời Xuân Thu, các bậc quân tử khi bàn về việc dùng binh, có người nói: "Lễ, nhạc, từ, ái là những thứ nuôi dưỡng chiến thắng". Lại nói: "đức, hình rành mạch, lễ nghĩa thành tín là khí thế chiến thắng". Thấy [nước nào mà] hình phạt hoặc lớn hoặc nhỏ đều xử bằng tình, thì đó là cơ hội cho phép ta chiến thắng họ. [Ngược lại] thấy đức hình, chính sự, điển lễ của họ vẫn giữ đúng đạo thì biết ngay là ta không thể thắng được họ".

Những lời bàn trên không phải là không có nguồn gốc sâu xa, thế nhưng sau đời Chiến Quốc người biết được điều ấy có lẽ ít lắm.

29. Ý Công nước Vệ yêu quý chim hạc

Ý Công nước Vệ ngày thường chỉ yêu quý chim hạc. Nên khi nước Địch vào đánh nước Vệ, Ý Công định [chiêu tập dân chúng] chống lại [nước Địch] thì dân đều nói: "chim hạc có bổng lộc, có tước vị, sai hạc đi mà đánh, chúng tôi đánh gì được!". Do đó nước Vệ bị thua to²³⁵.

Nước Châu với nước Lỗ đánh nhau, các quan chức [nước Châu] chết đến hơn ba ngàn người, còn dân chẳng ai bị sao cả. Mạnh Tử nói: "Nay dân mới có dịp trả đũa". Những người coi thường dân hãy lấy đó làm gương.

Trong buổi đất nước thái bình vô sự, những ai đang có thể ỷ thế cao sang xem thường người dưới, cậy chức vị tôn quý coi khinh người hèn, lại lấy uy lệnh áp chế người, dùng pháp luật trói buộc người, làm gì được nấy không chút khó khăn thì gặp lúc có điều nguy cấp còn có thể lấy thế mà sai khiến xua đuổi người ta [phải làm cho mình]. Nhưng đến lúc uy lệnh không còn áp chế nổi, pháp luật cũng không trói buộc nổi người ta, thì dẫu có bị đổ vỡ tan tành cũng không ai chịu để mình sai khiến nữa. Khi ấy có hối cũng không kịp. Thánh nhân vẫn có ý sợ lòng dạ sâu kín của dân là như vậy chăng?

30. Ăn uống là việc nhỏ mà có quan hệ rất lớn

Nhờ cho người đói ở đất Ế Tang ăn mà [sau này] thoát nạn²³⁶. Vì bữa khao canh dê không giành cho người đánh xe mà cuối cùng đến nỗi thua trận²³⁷. Cho người hiền ở cửa Nghị Môn uống rượu mà được nổi danh²³⁸. Đùa bỡn không cho quan đại phu ăn thịt giải²³⁹ mà mang họa cho nước. Hẹn cho ăn tiệc mà không cho ăn, lại bỏ đi bắn chim hồng²⁴⁰, do vậy mà vua phải chạy trốn. Dùng món thịt vịt thay món thịt chim tích linh²⁴¹ thường ngày mà kẻ quyền thần bị mất chức. [Xem ra] ăn uống là việc nhỏ mọn mà có quan hệ lớn đến như thế.

Hỗ Trai bàn rằng: Lời bàn trên rất hay. Nhưng tên Dương Châm thật đáng ghét, thế mà khi được tha về, Hoa Nguyên lại không đem giết hắn đi. Việc hình phạt như vậy chẳng phải là không đúng sao?

31. Chế độ phong kiến²⁴² có từ thời thượng cổ

Chế độ phong kiến bắt đầu có từ thời thượng cổ, nhưng đến thời Chu lại được sửa sang thêm. Vua nào chăn dân ấy, tôi nào thờ vua ấy. Chí hướng người trên kẻ dưới được xác định rõ ràng, lại có các thế gia đại tộc cùng gìn giữ lẫn nhau. Như nước Lỗ nhận 6 tộc, nước Vệ nhận 7 tộc, nước Tấn nhận 9 tông phái và 5 chính khanh dân nhà Ân. Vua các nước nối đời lên ngôi thì các chi nhánh của vua lại lấy tên tự làm họ²⁴³, rồi tách ra thành một tộc mới. Như họ Tam Hoàn nước Lỗ²⁴⁴, họ Thất Mục²⁴⁵ nước Trịnh, họ Hoa họ Hướng nước Tống. Gốc rễ bền vững ngành nhánh chằng chịt, thực có cái thế không thể lay chuyển được. Nếu như họ không làm trái lễ, không để mất pháp độ, không làm gốc lay lá rụng thì chưa dễ gì mất nước mau chóng được. Bốn tộc dân còn sót lại của nước Toại mà giết được hết bọn lính thú nước Tề²⁴⁶, rợ La và rợ Lư phá được quân Sở²⁴⁷; nước Đàm chống lại nước Tề ba năm²⁴⁸ mới chịu thua; đất Bức Dương dốc sức chống lại các nước chư hầu mãi mới chịu hàng²⁴⁹. Các nước nhỏ còn như thế huống chi nước lớn. Trong thời gian mấy trăm năm ấy, các nước thôn tính lẫn nhau, cho đến thời Noãn Vương nhà Chu, nhỏ chỉ còn hơn chục nước; lớn chỉ còn sáu bảy nước. Tống, Lỗ, Châu là các nước mất sau nhất. Nước Vệ cũng kéo dài tế tự được đến thời vua Nhị Thế nhà Tần, và là nước còn lại lâu dài hơn cả. Sở là nước trước kia đã bị nước Ngô phá, may mà lại khôi phục được. [Còn các nước khác] đến cuối thời nước Yên nước Tề cũng đều bị diệt hết. Cuối cùng 6 nước²⁵⁰ còn đứng vững được có lẽ là vì các tông lớn, các họ mạnh tự gìn giữ lẫn nhau. Và các nước nhỏ yếu được ở yên cũng là nhờ [nương tựa vào nước lớn] như giây sắn giây bìm dựa vào [thân cây], lúc khốn nguy cũng tự giữ được mình. Còn các nước vốn đã lớn mạnh thì do cơ nghiệp cũ chưa đổ hẳn, như đám tro lạnh lại được thổi cháy bùng lên, vẫn đủ sức để kế tục truyền thống cũ. Nhà Tần thôn tính 6 nước, đã chẳng phải là điều vui lòng người và được dư luận cho phép. Nhưng nếu biết thu dùng cựu thần và dân chúng rồi lập ra các vương hầu để cai quản họ, lại biết dùng người hiền tài, đặt ra các quan chức thì may ra còn được yên ổn. Song ngược lại, [nhà Tần] đã bỏ chế độ phong kiến, lập ra các quận huyện làm cho các đại gia, quý tộc bị giáng xuống hàng dân thường. Đồng thời [nhà Tần] chỉ muốn dùng sức để áp chế [người khác] như đập phá các thành lớn, thu hết đồ binh khí, dời các hào kiệt đi nơi khác và cho rằng [làm như vậy] có thể trừ được họa loạn, dẹp được chiến tranh. Thế chẳng phải là nông nổi quá sao?

Nhà Chu đức sáng như thế mà xử sự với dân ngang ngạnh [nhà Ân] còn vất vả biết chừng nào. Như phải phong hầu cho con cháu nhà Ân để thuận lòng dân; phải lập vua Vệ để vỗ yên đám dân đen còn lại; phải sửa sang, tiến cử người tài, làm sáng điều hay lẽ phải. [Tất cả những việc đó] đều không ngoài ý muốn thu phục lòng người. Vậy mà cũng phải gần 40 năm sau tình thế mới chuyển đổi²⁵¹.

Xem trong Kinh Thư, thấy có chép: “không cứng rắn cũng không mềm yếu, cốt sửa cái đức ấy cho tốt”²⁵². Nay nhà Tần vô đạo nối sau ba đời [Hạ Thương Chu] mà cứ khăng khăng dùng trí lực của mình để tụ hợp thiên hạ, khi thiên hạ đã phân chia, làm cho đất đai của thánh hiền từ xưa đến nay bỗng nhiên hóa thành gò đống, con cháu thánh hiền biến làm tôi tớ. Thật là việc khác thường hai đến tập tục quá lắm. [Có những cái] lẽ ra phải lưu tâm xử trí không được xem thường thì [nhà Tần] lại thản nhiên làm bừa, cho rằng không có gì đáng lo ngại. Trăm việc đưa ra làm, tất cả đều cứng nhắc không hề có chút mềm dẻo ôn hòa nào. Như thế sao mà không chạm đến lòng công phẫn của thiên hạ? Cứ nghe lời quan đại phu đất Tức Mặc nói với vua Tề: "quan đại phu của Tam Tấn²⁵³ không ưa Tần, bỏ sang ở đất Hà đất Quyến, quan đại phu nước Sở không ưa Tần bỏ sang ở đất Yên đất Sính có tới hàng trăm người" thì đủ thấy, với những người ấy liệu có thể đè nén họ cho đến già ở nơi thôn dã được chăng?

Một kẻ sĩ bình thường như Lỗ Trọng Liên²⁵⁴ mà còn có khí phách ngang nhiên nhảy xuống biển đông huống hồ những người khác. Họ dù có phải tạm thời hàng phục, cũng chỉ là sợ cái uy của Thủy Hoàng nhà Tần mà thôi. Nhưng khi có gió bụi nổi lên, có người hô hào nổi dậy là các nước đều mưu toan việc phục quốc đối địch lại với nước Tần. Đó cũng là cái lý và cái thế tất nhiên dẫn đến như thế mà thôi. Chất chứa hận thù mười năm, trút giận một mai, như dòng sông lớn úng tắc lâu ngày phá vỡ đập ngăn, cho nên Trương Lương phục kích²⁵⁵ có dân làm tai mắt cho ông lẩn trốn, đến nỗi [quân Tần] săn tìm hàng mười ngày mà không sao bắt được. Trần Thắng²⁵⁶ vốn là một người rất bình thường vậy mà các bậc đại phu danh tiếng đều mang đồ thờ cúng về theo không kịp lựa chọn xem Thắng là người thế nào nữa. Vì họ đã bị khổ với nhà Tần quá lắm rồi. Thủy Hoàng bỏ Phù Tô²⁵⁷, lập Hồ Hợi²⁵⁸, đã đành là ý trời. Nhưng nếu có để cho Phù Tô nối ngôi thì cũng chưa hẳn đã ngăn được cái loạn ở Quan Đông. Song chỉ cần thay đổi chính sự là phúc lộc nhà Tần còn có thể giữ được, không đến nỗi bỏ mất đất Hàm Dương. Nói tóm lại, nhà Tần sở dĩ mất là do đã xóa bỏ chế độ phong kiến thôi. Cho nên khi Hạng Vũ²⁵⁹ lên thay không thể không phong vương cho các nước chư hầu. Cao Tổ nhà Hán²⁶⁰ nối đời cũng không thể không phong vương cho chư hầu. Và mãi đến đời Huệ Đế, Văn Đế²⁶¹ thiên hạ mới bước đầu được yên ổn. Các nước chư hầu, nước nào vỗ về dân nước ấy, lại đặt ra các quan chức, thu dùng hào kiệt, chiêu vời tân khách, cùng nhau yên ấm trong cảnh thái bình.

Giả Nghị²⁶² nói: "Quan lại, dân chúng đất Hoài Dương không thích về với nhà Hán, họ chỉ muốn có vua của mình thôi”. Đó có lẽ là vì phong tục xưa vẫn còn, và lần lữa mãi đến đời Vũ Đế²⁶³, Tuyên Đế²⁶⁴, ngày tháng trôi đi, dân chúng quen dần, chí khí hào hiệp cũng mất dần, tính cương cường cũng mềm mỏng dần. Vua chư hầu, vị nào ngang ngược bừa bãi bị trừ bỏ dần. Các họ lớn ở châu huyện lại vì coi thường pháp luật cũng lần lượt bị bọn quan lại tàn khốc giết hết. Từ bấy giờ trở đi, dân trong thiên hạ mỏi tấp nập hội họp phụng thờ thiên tử và yên với chế độ cai trị quận huyện, không còn ý hướng nào khác nữa. Và những lời bàn tán về chế độ phong kiến dần dần cũng không được nhắc đến nữa. Như vậy cũng có thể nói là: "phải hơn một trăm năm sau thời thế mới biến chuyển, phong tục mới đổi thay".

Hỗ Trai bàn rằng: Đây là những lời bàn am hiểu thời thế. Nhưng từ ba đời [Hạ Thương Chu] trở về sau, chế độ tỉnh điền²⁶⁵ và chế độ phong kiến, không thể bàn một cách thiếu thận trong được. Phép tỉnh điền quả là khó phục hồi, có chăng, chỉ có thể làm theo chút ít cái ý của quân điền [trong phép tỉnh điền] mà thôi. Song ngay cả ý ấy cũng chỉ bàn được vào thời kỳ mở nước sau cơn đại loạn và phải có nhân tài lo liệu mới xong. Còn như chế độ phong kiến thì lợi có một phần mà hại đến trăm phần. [Đất phong] nhỏ thì không đủ để xây dựng thành trì vững mạnh [để bảo vệ nhà vua]; đất phong lớn thì lại như loạn bẩy nước²⁶⁶ đời Hán, loạn phiên trấn²⁶⁷ đời Đường không đáng sợ sao? Cho nên đặt ra chế độ quận huyện dường như cũng là ý trời. Vua Tương Vương nước Lương hỏi Mạnh Tử rằng: "Thiên hạ phải thế nào mới yên". Mạnh Tử trả lời: "Thiên hạ thống nhất thì yên”²⁶⁸. Có lẽ ông đã biết trước cái "lý" và "thế" ở trong vận nước hưng thịnh hay diệt vong rồi. Mạnh Tử là người có học vấn rạch ròi, ngay thẳng, đâu như các bậc sĩ tiên tri sau này. Vậy mà ông cũng chỉ nói cái lý của nó mà thôi. Qua đó thấy, về chế độ phong kiến không thể đưa ra bàn một cách thiếu thận trọng được.

Ông Quế Đường còn nói: "đánh nước người ta, nhưng phải giữ lễ với người hiền tài, đó là đạo lý từ xưa; dựng lại các nước đã bị diệt, gây lại các dòng giống đã bị tuyệt, đó là lẽ thường của đạo lễ".

Từ một ngày có tám trăm nước, đến lúc chỉ còn sáu bảy nước, là cái thế buộc phải thống nhất mới yên. Còn người đứng ra để thống nhất thiên hạ này, có thể làm một mình rồi coi thiên hạ là của riêng mình được chăng? Đã không làm rạng rỡ được cho con cháu dòng dõi của tiên vương, lại cũng không gây dựng được cho tông tộc thân thích của mình thì các thế thần đại gia của nước cũ biết đứng vào đâu? Cái tệ con em đánh lẫn nhau thì còn xa và chưa thấy chứ mối lo bọn cường hào nổi loạn thì gần và cấp bách lắm. Nước Tần chỉ lo việc sau lưng mà bỏ qua việc trước mắt vì thế mà bị diệt. Còn từ Hán, Đường trở về sau, quả thật chưa thể bàn về chế độ phong kiến một cách thiếu thận trọng được.

32. Câu: “Mùa xuân, tháng giêng nhà vua...” trong sách Xuân Thu

Sách Xuân Thu chép: “Mùa xuân, tháng giêng nhà vua”, Lã Đông Lai²⁶⁹ cho rằng người thời ấy không biết nhà Chu, nên Khổng Tử đặc biệt nhấn mạnh chữ “nhà vua” để cho thiên hạ biết rõ nghĩa tôn kính nhà Chu. E rằng không phải như thế. Vì khi nào có vua mới ra đời, mới đổi chính sóc²⁷⁰ để [tỏ rõ] sự đổi mới với dân. [Khi ấy] nhà Chu đã suy nhưng chưa có ai đủ đức lớn ra thay. Vả lại điển lễ [nhà Chu] vẫn giữ được. Các nước chư hầu tuy có đánh chiếm lẫn nhau nhưng cũng chỉ chiếm đất làm lợi riêng, mà không dám ngang nhiên vượt quá danh phận đặt ra lễ nhạc và làm các công việc của vua thiên tử. Mãi cho đến khi nhà Tần lấy kiến hợi làm tháng giêng, gọi tháng chạp là gia binh thì chính sự nhà Chu mới bị bỏ. Ngay từ thời Tử Tư, nhà Chu đã suy lắm rồi, nhưng xe vẫn cùng một cỡ, chữ vẫn cùng một lối²⁷¹ như thời Văn Vương, Vũ Vương xưa. Huống hồ, đầu thời Xuân Thu, ai dám không theo chính sóc và đặt ra tháng giêng mới? Hơn nữa giữa kinh sư với các nước chư hầu, năm nào mà chửang có sứ giả qua lại triều cống, thăm hỏi? Lẽ nào [nhà Chu] lại tiếc không cho một viên hành nhân²⁷² đi ban bố chính sóc để đến nỗi các nước xa không biết mà theo? Hơn nữa, theo chế độ nhà Chu thì họ Phùng Tướng xem thiên văn, họ Bảo Chương xem các vì sao, quan Thái sử làm lịch ban cho các quan phủ và đô ấp; lại ban lễ cốc sóc cho các nước chư hầu. Ba chức quan ấy đều thuộc hàng Đại tông bá, có chức phận riêng, có học vấn chuyên môn. Còn các nước chư hầu chỉ được đặt ra các chức trông coi công việc; các khanh đại phu không được đặt riêng chức quan xem thiên văn. Ngoài lịch của Thái sử ban ra, không có lịch nào khác để xem khí hậu nữa. [Như vậy] về lý đã quá rõ ràng, nghĩa là câu: "Tháng giêng nhà vua" tức tháng giêng của vua nhà Chu ban bố.

Nhà Chu lấy kiến tý làm tháng giêng đầu năm, còn ý của thánh nhân lại muốn theo lịch nhà Hạ, nên trước tiên chép chữ "xuân", sau chép chữ "nhà vua", sau nữa mới chép "tháng giêng". Có lẽ là muốn lấy đạo trời để uốn nắn lại pháp độ của vua nhà Chu. Chu Tử cho rằng [chép là mùa xuân tháng giêng nhà vua] là để làm rõ cái nghĩa "trên kính theo thiên thời, dưới sửa lại vương sóc", mà tự nhiên cái ý "làm theo lịch nhà Hạ" cũng được thể hiện trong đó, là như vậy.

Xem như thời Văn Công, tháng nhuận không làm lễ Cốc sóc, nhưng vẫn đến chầu ở tổ miếu, chứng tỏ hàng năm người nhà vua vẫn đi ban sóc cho các chư hầu. Chư hầu nhận lễ [ban sóc] để làm lễ ở tông miếu, sau ban bố cho khắp trong nước. Thời bấy giờ cho đó là lễ trọng thể nhất. Thế thì đâu phải người thời ấy không biết đến chính lệnh của vua. Công Dương truyện nói: "[chép là tháng giêng nhà vua, là có ý] muốn tất cả thống nhất vào một mối thôi. Ý nghĩa bình thường dễ hiểu thế mà các tiên nho cứ dẫn cách chép của Điển mô [trong Kinh Thư] rồi sinh ra bàn bạc rạch ròi tỉ mỉ quá.

33. Đức hạnh và nơi hiểm yếu là hai thứ không thể thiếu trong dựng nước và giữ nước

Khổng Tử trong Thoán truyện, quẻ Khảm, Kinh Dịch nói: "Bậc vương công đặt ra chỗ hiểm yếu để giữ nước", trong Đại tượng nói: "người quân tử phải luôn trau dồi đức hạnh và tập cho quen công việc dạy dỗ". Ý hai câu thật rất đầy đủ.

Ngô Khởi²⁷³ nói: "Cốt ở đức, không phải ở chỗ hiểm yếu". Thật là [lời nói của người] đã nắm được cách khuyên vua đúng đắn. Song trong phép thường dựng nước thì như vậy là lệch về một bên. Tóm lại đức là nền móng [của nước] còn chỗ hiểm yếu dùng để giữ gìn đất nước. Hai cái đó không thể tách khỏi nhau được.

34. Đất nước bại vong là do quan lại gian tà

Tang Ai Bá²⁷⁴ nói: "Đất nước bại vong là do quan lại gian tà; quan lại thất đức là do ham ăn đút lót". Cái tệ ngàn đời không ngoài câu nói ấy. Xem như nhà Thành Chu trong vòng hơn 800 năm mà đã thay đổi đến ba lần thế lớn trong nước. Xét nguyên do thấy đều bắt đầu từ tệ nạn ăn đút lót. Trong lúc đất nước đang thịnh, các bậc công khanh đại phu đương nhiên chẳng ai cần nêu tiếng thanh liêm mà triều đình vẫn ngay ngắn, thiên hạ vẫn yên bình. Nhưng đến đời Mục Vương đã thấy xuất hiện câu: "...chỉ coi của đút lót là hơn...”²⁷⁵. Xuống đến đời U Vương, Lệ Vương, tệ ấy càng phát triển mạnh. Nhuế Bá phải than phiền về lũ gian tham làm hại giống nòi²⁷⁶; nhà thơ thì chỉ trích bọn người tích trữ nhiều²⁷⁷. Sự cạnh tranh tiền của như nghề buôn bán lời lãi gấp ba, người quân tử [lẽ ra không nên biết thì] lại rất thông hiểu²⁷⁸. Còn [bọn quan lại thì] buôn bán hình ngục, làm người vô tội vào tù, kẻ có tội được tha. Thời Tây Chu từ đó biến thành thời Xuân Thu.

Đầu thời Xuân Thu, do họa loạn mới nảy sinh, nên vua tôi khanh tướng các nước chư hầu còn biết nể sợ. Như có người cho rằng mang ngọc bích trong người là có tội²⁷⁹; có người cho rằng không tham lam là quý báu²⁸⁰. Họ khuyên bảo nhau nhớ đinh ninh câu: "làm gì cái của đút lót...". Nhưng đến lúc [nhà Chu] suy yếu thì người ta lại tham lam. [Tệ nạn ấy] bắt đầu từ nước Tần. Vì tranh nhau lễ cống của nước Vệ mà ba quan khanh làm phản²⁸¹; đòi của cải nước Tần mà 6 đạo quân không đi cứu²⁸²; nhận của đút lót của họ Dương mà quan Hành nhân bị bắt²⁸³. Thậm chí nước Sở thì tham áo cừu đẹp, ngựa tốt; nước Tề thả sức hoang phí, không còn biết kiềm chế mình nữa. Do vậy thiên hạ tai biến thành thời Chiến Quốc.

Đầu thời Chiến Quốc, các nước chư hầu cũ và mới, nước nào cũng tranh giành đất cho mình. Nhưng dư luận thời ấy còn biết ghét sự tham lam, quý đức thanh khiết. Như ăn của dân có 2 quả trứng mà bị vua ruồng bỏ²⁸⁴; nhặt vàng bỏ rơi ngoài đồng mà bị vợ chê trách²⁸⁵. Có người cùng khổ vẫn không làm càn, nghèo khó vẫn không lấy bậy. Có người thích ăn cá nhưng không nhận cá biếu. Nhổ rau quỳ ngoài vườn, đuổi người vợ dệt vải²⁸⁶, nuốt hạt mận, nhả thịt ngỗng²⁸⁷. [Mọi người đều] tự động viên khuyến khích nhau giữ danh tiết. Nhưng sau này [đến cuối đời Chiến Quốc] kẻ trên người dưới đua nhau chỉ cốt sao lợi cho mình. Như vì thanh bảo kiếm mà chuyến đi của Đăng Đồ²⁸⁸ bị hủy; vì nhận vàng [đút lót] mà Liêm Pha²⁸⁹ không được vua dùng. Người làm tể tướng thì khoe khoang trong nhà có ba ngàn thực khách đi giày cài ngọc²⁹⁰; kẻ buôn lớn thì dùng 500 lạng vàng mười làm hại việc nước²⁹¹. Bọn quyền thần nước Tề nước Triệu đều công nhiên ăn của đút lót của kẻ thù rồi nói lót cho chúng không còn biết e sợ gì. [Do đó] 6 nước²⁹² mới bị nước Tần thôn tính.

Than ôi! Mạnh Tử nói rằng: "kẻ trên người dưới tranh nhau mối lợi thì nước nguy mất"²⁹³. Lại nói: "Nếu đặt lợi lên trên nghĩa thì [sẽ sinh ra việc] không tranh cướp của nhau sẽ không thỏa lòng"²⁹⁴. Lời nói ấy thật là thiết thực.Người nào để tâm vào việc dẹp loạn, dựng nền thịnh trị thì không thể không nghĩ cách làm cho ngay ngắn từ gốc, trong suốt từ nguồn được.

35. Lời bàn về Phù Sai²⁹⁵

Bàn về Phù Sai có 3 người. Tử Tây²⁹⁶ nói: "Công việc hàng ngày, [Phù Sai] đã muốn là làm, coi dân như thù địch, dùng dân mỗi ngày mỗi khác. Như vậy là tự mình làm hại mình trước".

Lý Khắc²⁹⁷ nói: "Đánh nhau luôn thì dân mỏi mệt, thắng trận luôn thì vua sinh kiêu. Vua kiêu căng mà thúc dân mỏi mệt đi đánh trận, chính là nguyên nhân bại vong".

Triệu Tương Tử²⁹⁸ nói: "[Lòng dạ] biển lận thì không biết thương người tài giỏi, [lòng dạ] bất nhẫn thì không trị được kẻ gian. Người tài giỏi không được thưởng, kẻ có tội không bị trừng trị thì còn đợi gì mà không mất nước?". Lời bàn trên của ba người tuy chỉ là lời xét đoán của một thời. Nhưng cũng là tấm gương sáng cho đời sau. Có người đổ lỗi cho [Phù Sai là không giết Câu Tiễn [nên mất nước]. Bàn như thế thì thực là nông cạn lắm.

36. Vệ Ưởng²⁹⁹, Nhạc Nghị³⁰⁰ đều là bề tôi sống gửi nước người

Vệ Ưởng, Nhạc Nghị đều là bề tôi sống gửi nước người, mà được Hiếu Công trọng dụng, Chiêu Vương tin dùng, cho nắm quyền bính trong nước, không có lời bàn tán xấu nào chen được vào họ. Vua tôi gặp gỡ thật là đúng lúc. Nhưng đến đời vua mới thì [hai người] lại ở vào thế khó xử, chịu tiếng gièm pha. Vì tàn nhẫn, gây nhiều thù oán, Vệ Ưởng phải chạy sang nước Ngụy, nước Ngụy không chứa nên mang họa. Còn Nhạc Nghị trong sạch, lánh mình sang nước Triệu, vẫn ung dung ở cả hai nước và giữ trọn thanh danh. Thật là một người tài.

Đọc Chiến Quốc sách đến chỗ thư của Nhạc Nghị gửi trả lời Yên Vương, thấy lòng ông minh bạch, ý ông trung hậu, làm người ta thán phục mãi.

Hỗ Trai bàn rằng: Vệ Ưởng và Nhạc Nghị không thể đưa ra bàn cùng lúc được. Người đời Hán đã suy tôn Nhạc Nghị quá lời, cho là có tài giúp vua. [Tài ấy] chưa thấy rõ. Nhưng có điều ông đúng là người có thiên tư trung hậu. Như lúc ông lánh nạn chạy sang nước Triệu thì đất của Tề lại về với nước Tề cả, mà đại thế nước Yên vẫn không thương tổn gì. Vì [trước đấy] hàng ngày giúp Chiêu Công [nước Yên] mưu tính việc nước, ông đã coi trọng cỗi gốc nên mới được như vậy. Còn Vệ Ưởng giúp Hiếu Công thì như cho uống một liều thuốc độc. Trước hết là tự giết mình, sau giết dân trong nước. Mãi cho đến khi [nhà Tần] được cả thiên hạ rồi mà sát khí vẫn còn mãi không thôi, cuối cùng đến nỗi bị diệt vong. Đó là do lòng mong muốn [nước Tần] chóng mạnh của Hiếu Công đã vời [Vệ Ưởng] đến, và ở đây thủ thuật, tài năng của Vệ Ưởng cũng đã được thi thố ra hết. Cho nên khi lẽ trời và lòng người đều không dung thì sao chết [yên lành] như người lương thiện được?

Vậy nên có câu: "Kẻ giết người là tự giết mình".

37. Thái Trạch³⁰¹ thuyết Phạm Thư³⁰²

Đọc Sử ký đến đoạn Thái Trạch thuyết Phạm Thư, thấy trên làm sáng đạo trời, dưới theo lời thánh dạy, ngoài dẫn việc cổ kim, giữa tham bác việc đời. Lời lẽ thật chân thành, thấu tình đạt lý. Cách giữ gìn thân danh, phép xử thế khi ở địa vị cao, dẫm lên chỗ đầy³⁰³ đều đủ cả trong lời thuyết đó. Phạm Thư nghe ra liền trao ấn từ quan không chút luyến tiếc. Thật là bậc quân tử sáng suốt kiệt xuất. Đời sau các quan giỏi tưởng tài như Hàn Tín³⁰⁴, Tiêu Hà³⁰⁵, Chu Á Phu³⁰⁶, Mã Viện³⁰⁷, Thôi Hạo³⁰⁸, Cao Dĩnh³⁰⁹, Quách Sùng Thao³¹⁰, Nhạc Phi³¹¹, Lý Thiện Trường³¹² vì vướng vít đường đời mà cuối cùng mang họa. Phải đâu là họ không đủ trí sáng suốt để nghĩ đến điều đó. Chẳng qua là như lời Thái Trạch đã nói: “[có lòng] nhẫn nhịn thì không thể tự dứt bỏ được; [có lòng] nghi ngờ thì không thể tự quyết đoán được” mà thôi.

38. Người quân tử phải sai khiến cái tài của mình

Người quân tử phải sai khiến cái tài của mình, mà không được để cái tài sai khiến mình. Tài trí của Lý Tư không bằng Phạm Thư cho nên mới có lời than: “Chó vàng cửa đông”³¹³. Hiểu biết của Lục Cơ không bằng Trương Hàn cho nên mới có nỗi buồn: “Hạc kêu Hoa đình”³¹⁴. Vậy là hai người đều bị cái tài sai khiến mình.

Người quân tử phải điều hành cái chí của mình mà không được để cái chí điều hành mình. Liêm Pha³¹⁵ chịu nhẫn nhục với Lạn Tương Như mà không nhẫn nhục được với Nhạc Thừa thay mình làm Thừa tướng, cho nên mới có chuyện phải chạy sang nước Ngụy. Hàn Tín nhẫn được với anh hàng thịt³¹⁶ lúc thiếu thời, mà không nhẫn nhục được với việc bị xếp ngang hàng với Phàn Khoái, cho nên mới gặp họa ở cung Vị Ương. Vậy là Liêm Pha và Hàn Tín cũng đều bị cái chí nó điều hành mình.

39. Một kẻ sĩ vững lòng tiết tháo có quan hệ lớn đến thiên hạ

Lỗ Trọng Liên bị vây ở trong thành mà vẫn không chịu tôn vua Tần làm Hoàng đế. Quân Tần nghe biết chuyện, đã lui quân 50 dặm³¹⁷. Các nước chư hầu nhờ vậy mà duy trì được thêm mấy chục năm nữa. Một kẻ sĩ vững lòng tiết tháo mà có quan hệ tới thiên hạ đến như thế. Vương Chúc không chịu làm tôi nước Yên³¹⁸, quyết hy sinh thân mình để trọn danh tiết. Sĩ phu nước Tề nghe tin lấy làm cảm kích, mới tìm Tương Vương³¹⁹ [dòng dõi vua Tề] về lập làm vua, cuối cùng giữ được vẹn toàn tông thống. Người đời chỉ biết công lao khôi phục lại nước Tề là Điền Đan³²⁰ mà không biết đó chính là công lớn của Vương Chúc. Cho nên dựng nước cần phải vun trồng trung hiếu làm gốc.

40. Người làm tướng phải biết nhẫn nhịn, bao dung, kính người hiền, trọng kẻ sĩ

Người làm tướng mà không biết nhẫn nhịn, bao dung; không biết kính người hiền trọng kẻ sĩ, chỉ toàn ỷ vào hiểu biết và suy nghĩ của mình đồng thời lạm dụng uy lực, thì rồi sẽ bị thất bại. Chiêu Vương ngờ Trương Nghi lấy cắp ngọc bích³²¹; Ngụy Tề ngờ Phạm Thư tư thông với nước ngoài rồi đánh đòn đau mà không tra xét gì cả, làm cho hai người này phẫn uất chạy sang nước Tần tìm dịp trút hận mà hại đến cả nước. [Xem đó thấy] một việc dù nhỏ cũng không thể xem thường được. Trang Sinh³²² nói: " Hà khắc quá thì ứng với hà khắc sẽ là những tấm lòng xấu".

Quả đúng như vậy.

41. Người quân tử xem xét người

Người quân tử xem xét người phải xem từ những việc nhỏ, vì những việc lớn chưa đủ để tin. Cho nên Tư Thần tiến cử Khước Khuyết, vì Khuyết được vợ kính trọng³²³; Vô Kỵ³²⁴ nhường Hàn Khởi³²⁵, vì thấy Khởi được bạn khen; Nhật Đạn mắt không nhìn ngỗ ngược, được Vũ Đế nhà Hán cho là người lạ³²⁶; gánh vò đánh rơi, không ngoái nhìn lại mà Mạnh Mẫn được Quách Thái khen³²⁷. Tuy nhiên, khi dùng người lại phải xem ở những việc lớn vì việc nhỏ dễ bỏ qua. Bởi vậy Tương Tử khen Cao Hách, vì Hách biết giữ lễ làm tôi³²⁸. Cao Đế nhà Hán dùng Trần Bình vì Bình có nhiều mưu lạ³²⁹. Vệ Hầu bỏ không dùng vị tướng có tài là Tuân Biến mà Tử Tư phải than thở³³⁰; Chiêu Liệt nhà Hán chê Tưởng Uyển hay làm dáng mà Vũ Hầu phải can ngăn³³¹.

42. Lời bàn về Tín Lăng Quân, Bình Nguyên Quân, Mạnh Thường Quân và Xuân Thân Quân của Ban Cố³³²

Ban Cố nói rằng: Nước Ngụy có Tín Lăng Quân³³³, nước Triệu có Bình Nguyên Quân³³⁴, nước Tề có Mạnh Thường Quân³³⁵, nước Sở có Xuân Thân Quân³³⁶. [Bốn người này] đều mượn thế vương công, đua nhau làm khách du hiệp. Lời bàn thời ấy đều cho bốn người này là bậc đứng đầu [đám hào hiệp]. Như vậy là chưa phân biệt được nhân phẩm của họ hay dở ra sao. Nay thử bàn thêm xem thế nào.

Tín Lăng Quân là người chuộng kẻ sĩ, không coi việc kết giao với người dưới là xấu hổ. Từ người giữ cửa, người hàng thịt, bọn cờ bạc, đến người bán tương mắm ông đều kính trọng vì chí lớn của ông là làm sao tập hợp được mưu trí, sức lực của đông người giúp nước trả mối thù nước Tần, chứ không phải để mua danh. Những người được ông đón về nuôi, người báo cho ông biết tình hình địch, người giúp ông mưu lạ, người khuyên nhủ ông lẽ cương thường. Hiệu quả tốt của việc thu dùng kẻ sĩ đã rõ ràng. Dù có bị vua Ngụy ghét bỏ, không trao cho quyền chính, nhưng tài trí của ông vẫn nổi bật. Xem lời ông khuyên [vua Ngụy] đem quân giữ nước Hàn và bàn về thế lớn trong thiên hạ [thấy mọi điều] đều sáng rõ như vạch trên bàn tay. Nếu ông được dùng thì chuyện thắng bại còn chưa biết sẽ thuộc về ai, chứ việc trộm ấn tín, giả mệnh vua cũng là việc bất đắc dĩ, mà phá được quân Tần, giữ được nước Triệu làm chấn động thiên hạ thì công ấy đủ để xóa hết tội. Sau hơn hai chục năm lưu lạc, lại tụ họp được các nước chư hầu đã tan, đánh một trận đuổi được quân Tần ở phía đông sông Hà, tiến thẳng vào cửa Hàm Cốc. Nếu không phải là người giỏi dùng binh thì sao được như thế? Đến lúc tuổi già, bị ngờ oan, ông mượn chén rượu giữ mình, một cách sáng suốt để bảo toàn thân danh. Ông đáng xếp vào hạng bậc nhất.

Bình Nguyên Quân ba lần làm tướng nước Triệu, biết bao dung Triệu Xa³³⁷, tiến cử Mao Toại³³⁸, dùng Lý Đồng³³⁹, cũng thực là người biết đãi kẻ sĩ. Lời lẽ ông ôn hòa, hồn hậu đầy phong vị thuần cổ. Người chép sử khen ông là bậc công tử của thời loạn. Chỉ [có cái lỗi] tham ruộng đất ở Thượng Đảng để đến nỗi thua lớn ở Trường Bình³⁴⁰ là tỏ ra thiếu sáng suốt thôi. Ông đáng được xếp sau Tín Lăng Quân.

Điền Văn thì vời đón bạn thích khách và lũ gian phi tụ đảng ở đất Tiết Hạ. Bọn người này thấy lợi thì ùa đến như vịt, lợi hết thì bỏ đi, tị nhau ăn, ghen nhau uống thật là vô liêm sỉ. Cho nên khi ông bị bãi chức, hàng ba ngàn môn khách trong nhà mà không còn người nào ở lại. Dẫu cho là tình đời như thế, nhưng [qua đó] cũng thấy được đức tín của ông còn chưa thấm sâu vào lòng người. Bản thân làm tể tướng nước Tề, mà phải dùng đến thuật "gà gáy, chó ăn trộm" để tránh nạn nước Tần. Như thế sao có thể gọi là người giỏi được? Trong đám môn khách của ông chỉ có Phùng Hoan qua lại hai nước Tần và Tề, mong phục chức [cho chủ], [đã nghĩ ra cách] đào ba hố³⁴¹ cho ông. Đó cũng chưa phải là đạo của người quân tử. Lúc về già bị Mân Vương ghét bỏ, ông bèn cùng chư hầu đánh nước Tề. Khi Tương Vương được lập thì ông lại đứng trung lập làm một chư hầu không phụ thuộc vào đâu cả. Đó là người đại bất trung vậy.

Hoàng Yết là người chỉ thích danh tiếng hão huyền. Đến bậc đại nho như Tuân Khanh³⁴², chỉ vì không chịu nhận sự nuôi dưỡng [của Yết] mà không được [tiến cử] để cả nước tin dùng. [Yết] chỉ nằm khểnh ở Ngô cung, xe ngựa, áo quần sang trọng, không để ý gì đến đất đai bị xâm lấn, binh lính bị yếu hèn. Cuối đời lại nảy ra ước vọng càn bậy, dâng người thiếp cho Sở Vương, âm mưu hại nước như Lã Bất Vi. Thật là trái vải đạo lý. Trong đám ba ngàn môn khách đi giày cai ngọc, chỉ có Chu Hợi là người nói hết điều họa điều phúc [với Yết], đã khuyến Yết giết Lý Vi³⁴³, nhưng Yết không quyết đoán được, thành ra sụp đổ. Ấy cũng là ý trời không dung kẻ gian thôi. Như vậy thì Hoàng Yết sao sánh được với hai công tử nước Triệu và nước Ngụy?

Hỗ Trai cho rằng lời bình phẩm về bốn công tử thật đúng từng phân ly.

43. Nước Tần sợ Liêm Pha, nước Tề sợ Nhạc Nghị

Nước Tần sợ Liêm Pha liền tung lời phản gián rằng: "[Nước Tần] chỉ sợ Triệu Quát³⁴⁴ ra làm tướng thôi, còn Liêm Pha bất tài sắp phải đầu hàng rồi... ". Vua Triệu tin lời ấy [cho Triệu Quát làm tướng thay Liêm Pha] cuối cùng mắc họa lớn ở Trường Bình.

Nước Tề sợ Nhạc Nghị cũng tung lời phản gián, nói: "Nhạc Nghị sợ bị giết không dám về nước, nên không mang danh đánh Tề nữa. Người Tề chỉ sợ có tướng khác đến thay, Ấp Tức Mặc của Tề sẽ bị tàn phá hết..."³⁴⁵. Vua nước Yên tin lời gièm ấy cho nên mới đến nỗi tướng chết, quân tan, hơn 70 thành bị mất. Sự ngu xuẩn của vua nước Yên và vua nước Triệu thật giống nhau. Hơn ba mươi năm dùng người ta vào hàng tướng văn tướng võ mà không hiểu được người ta bình thường là người như thế nào, bỗng chốc tin vào lời phao đồn mà cắt chức, đổi quan, thay vào những tướng tầm thường không tên tuổi, chưa qua thử thách để đối địch với kẻ thù kiên cường lại quyết chiến. Thế chẳng phải là ngu sao?

44. Điền Đan là người kiêu căng, dễ thỏa mãn

Nước Yên sai Nhạc Nghị [đem quân] vào đất Lâm Truy [nước Tề] giết Mân Vương, phá tôn miếu, lấy của báu, đắc chí biết chừng nào. Thế mà Điền Đan [lực lượng] chỉ vẻn vẹn có thành Tức Mặc³⁴⁶ mà sau một trận đánh đã khôi phục được hơn 70 thành. Điền Đan tuy có công lớn lấy lại được nước Tề, nhưng thế lớn của nước Yên chưa bị thương tổn lắm. Nếu chưa nghĩ đến việc [nước Yên sẽ] báo thù rửa nhục thì Điền Đan cũng phải nghĩ đến mưu kế giữ nước lâu dài mới được. Vả lại phía tây còn có nước Tần mạnh vẫn luôn lăm le thôn tính [các nước]. Nước Tần đã nuốt chửng ba nước Tấn [Hàn, Triệu, Ngụy] rồi, thì sẽ đến lượt [nước Tề]. [Mối lo ấy] có thể bỏ qua được đâu? Thế mà Điền Đan đã vội kiêu căng, chỉ đam mê yến tiệc và nghĩ đến thú vui ở Dạ Ấp trên sông Truy, mà không để tâm trí vào đất Kế Bắc, Quan Tây. Đó là người khí lượng nhỏ hẹp, dễ thỏa mãn. Lỗ Trọng Liên [là người] đã thấy được điều ấy [ở Điền Đan từ lâu rồi]³⁴⁷.

45. Vua anh hùng, tôi tài giỏi sau thời Xuân Thu

Sau thời Xuân Thu có Chiêu Vương nước Yên là vua anh hùng; Vô Kỵ nước Ngụy là bề tôi giỏi. [Hai người này] là nhân vật trội lên hẳn ở thời ấy. Vậy là họ Cơ [dòng dõi nhà Chu] tuy đã suy, nhưng đâu có thể nói là hết người tài!

46. Vũ Linh Vương nước Triệu

Vũ Linh Vương nước Triệu là ông vua anh minh. [Trong việc] trị nước, luyện quân đều có ý hướng rất lớn, mưu lược rất rộng. Xem việc ông dựng đài để quan sát đất Trung Sơn nước Tề; thiết triều ở Tín Cung, vời Phì Nghĩa³⁴⁸ cùng bàn việc thiên hạ; lên núi Hoàng Hoa gọi Lâu Hoãn³⁴⁹ cùng lo việc nước; ăn mặc lối rợ Hồ, cưỡi ngựa bắn cung, thấy chí khí dọc ngang, lời lẽ trong sáng. Việc sai sứ giả tập hợp quân các nước chư hầu đánh rợ Nhung Địch, diệt đất Trung Sơn, thấy tài chỉ huy đánh đâu được đấy. Lại có ý muốn lên phía tây bắc xâm lấn đất rợ Hồ, rồi từ đất Vân Trung thẳng xuống phía nam đánh úp đất Hàm Dương, giả làm sứ giả vào nước Tần dò xét hình thế và xem vua Tần là người thế nào, thấy trí anh hùng, lòng hào kiệt của ông vượt lên hẳn cả thời ấy. [Vậy mà] lúc cuối đời vì say mê Ngô Cơ, đã truyền ngôi cho con thứ. Đến khi tình yêu phai nhạt, trông thấy con cả lại động lòng thương, muốn chia nước để phong cho con. Vì thế mà sinh ra tai biến, đến nỗi phải chết đói ở cung Sa Khâu³⁵⁰.

Than ôi! [một người] có uy thế bao trùm nước thù, có tâm trí lo khắp vùng biên mà để cho ý chí đắm chìm trong chốn màn the, mầm họa loạn nảy sinh nơi giường chiếu, chuốc tiếng cười cho thiên hạ. Thế chẳng đáng để làm răn cho đời sao?

Hỗ Trai cho rằng những chỗ tinh hoa bột phát của Vũ Linh Vương nước Triệu đều chưa được chín muồi. Cho nên cũng gặp biến cố lúc cuối đời như Tôn Sách³⁵¹. Nhưng so ra thì Tôn Sách còn thọ hơn.

47. Có được người tài là việc khó

Thời Chiến Quốc, chỉ có Triệu là nước có nhiều tướng tài. Như Liêm Pha³⁵², Nhạc Thừa³⁵³, Bàng Noãn, Triệu Xa đều là bậc anh tài có nhiều kế lớn tiếng vang một thời. Giữa lúc sáu nước trong cơn suy yếu, tướng của các nước Hàn, Yên, Tề, Ngụy đều là lũ tầm thường. Kẻ đầu hàng [nước Tần], người bị [nước Tần] bắt, không ai còn có chút công tích gì nữa. Nhưng riêng nước Triệu có Lý Mục³⁵⁴, hai lần đánh lui quân Tần, uy danh lừng lẫy, cả nước coi trọng. Đến khi Lý Mục bị hại thì nước Triệu cũng mất. Đó chẳng phải là có được người tài khó lắm sao. Xưa có câu: "Đất Sơn Tây sinh ra tướng tài". Quả đúng thế.

48. Phép dùng binh

Dùng binh phải biết việc trước việc sau. Xét đoán địch tình phải hiểu việc cấp bách, việc chưa vội. Là tướng tài phải nắm vững thời thế để xem nên tiến hay nên dừng. Trong sáu nước [Tề, Yên, Hàn, Ngụy, Triệu, Sở] thì Sở là nước lớn nhất, từng đứng đầu "kế hợp tung"³⁵⁵ mà Lý Tín [tướng nước Tần] dùng đến hơn 20 vạn quân vẫn không phá nổi. Sau [Vương Tiễn] phải dốc quân cả nước mới hạ được. Điều ấy người nước Tần đều biết rõ.

Đến đầu thời Nhị Thế nhà Tần, Hạng Lương phải lập Hoài Vương³⁵⁶ cho đúng danh nghĩa ở trung nguyên để đánh nước Tần. Các chư hầu đều nhờ đó mà mạnh lên.

Chương Hàm, [tướng nước Tần] phá xong quân của Hạng Lương, lẽ ra phải thừa thắng đánh tới, phá cho tan đám quân của Hạng Lương mới phải. Nhưng ngược lại Chương Hàm cho rằng quân của Hạng Lương không có gì đáng ngại, rồi tiến lên phía bắc đánh nước Triệu. Vì đóng quân lâu ngày dưới chân thành vững chắc của Triệu nên lính già sức kiệt. [Trong khi đó] ngoại viện [của Triệu] tới ngày một nhiều hơn, cuối cùng để đến nỗi Tần bị đại bại. Và cũng chính vì mặt Vũ Quan để ngỏ không phòng bị mà Bái Công mới kéo quân vào được³⁵⁷. Phải chăng ý trời muốn bỏ nhà Tần rồi, chứ mưu toan gì mà lầm lỡ đến thế?

49. Tề là nước lớn ở Sơn Đông

Tề là nước lớn ở Sơn Đông. Gây trở ngại cho nước Tần, chỉ có Tề mà thôi. Cứ xem việc Chiêu Vương nhà Tần xưng đế mà [chiếu lệnh] không xuống tới nước Tề thì đủ rõ lẽ ấy. Nhưng từ sau khi bị nước Yên đánh thì thế nước của Tề suy dần, không xướng xuất được thuyết "hợp tung" nữa. Do đó, người Tần chỉ ngồi khoanh tay mà lấy được 6 nước [Tề, Yên, Hàn, Ngụy, Triệu, Sở]. Như vậy là trận đánh ở phía tây sông Tế³⁵⁸ có quan hệ đến thế lớn "chia" và "hợp" của thiên hạ, chứ đâu phải chỉ có quan hệ đến sự thịnh suy của hai nước Yên và Tề mà thôi.

50. Của cải đút lót làm hại người ta quá lắm

Ôi! của cải đút lót làm hại đến nước người ta quá lắm. Sáu nước [Tề, Sở, Yên, Ngụy, Triệu] đánh nhau với nước Tần hơn một trăm năm. Nhà Tần tuy đã dốc toàn bộ binh lực mà vẫn không thôn tính được [sáu nước]. Nhưng từ khi Uất Lạc Tử³⁵⁹ nói với [vua Tần]: "Đừng nên tiếc tiền của. [Có dùng tiền của] đút lót cho bọn hào thần để làm loạn mưu lược của chúng, quá lắm cũng chỉ mất ba chục vạn lạng vàng, mà có thể quét sạch được các nước chư hầu". Tần Thủy Hoàng nghe theo [kế ấy]. Do đó sáu nước lần lượt theo nhau bị bắt làm tù. Quách Khai nhận vàng mà nước Triệu mất³⁶⁰. Hậu Thắng nhận vàng mà nước Tề đổ³⁶¹. Nền xã tắc sáu bảy trăm năm của sáu nước phải dùng sức lực cả nước giữ gìn vẫn chưa đủ, nhưng lòng tham của một kẻ bề tôi lại dư sức phá tan. Thảm hại thay.

Hỗ Trai cho rằng Cao Tổ nhà Hán tốn hàng vạn lạng vàng cho Trần Bình³⁶² làm kế phản gián để mưu việc đánh nước Sở là vì khi ấy [Cao Tổ] chưa có đất dung thân. Vả lại lực lượng của Hán còn thua xa Hạng Vũ. Cho nên phải dùng kế linh hoạt tùy thời ấy. Còn nhà Tần bấy giờ có gì là vạn bất đắc dĩ đâu mà phải dùng kế thâm độc quỷ quyệt ấy. Đây cũng là điều chứng tỏ nhà Tần không có hậu vận.

Thời Ngũ Đại, nhà Nam Đường không chống nổi nhà Chu bèn xin thần phục. Phùng Duyễn Lỗ³⁶³, bầy tôi của Nam Đường là kẻ tiểu nhân, có thù riêng với Tể tướng Nghiêm Tục, muốn tìm cách hại ông. Nên khi sứ nhà Chu trở về, Lỗ nói với vua Nam Đường rằng: "Hoàng đế đại triều rất ghét Nghiêm Tục, truyền bảo phải giết ngay". Mưu thần Chung Mộ biết là ý gian của Phùng Duyễn Lỗ, bèn xin [vua Nam Đường] tấu hỏi lại nhà Chu. Lời tâu có đoạn rằng: "... Trước đây đánh lại thiên binh đều là do ở thần ngu muội, còn Nghiêm Tục có can dự gì vào việc ấy đâu..." Vua Thế Tông [nhà Chu xem tờ tâu] giật mình nói: "Nghiêm Tục là bậc trung thần giúp vua mình, trẫm đâu lại sai người ta giết trung thần?". Lời nói thật là quang minh chính đạo, sáng suốt như mặt trăng mặt trời. Đến thời Thái Tổ nhà Tống, muốn đánh lấy Nam Đường, danh tướng đất Giang Nam chỉ có Lâm Nhân Triệu³⁶⁴. Thái Tổ bèn dùng kế cho vẽ hình của Nhân Triệu [treo ở nhà mình]. Vua Nam Đường không biết đó là kế lừa dối, bèn giết Nhân Triệu. [Thái Tổ nhà Tống] làm như vậy chẳng khác gì kế [đút lót] của nước Tần, nên càng không thể dùng được.

Ông Quế Đường có nói: "Nhà Tần thôn tính 6 nước, Sở là nước vô tội nhất. Nhà Tống diệt các nước, Nam Đường là nước đáng thương nhất”. Đến đời Nam Tống, tướng Kim là Ngột Truật³⁶⁵ viết thư sai Tần Cối giết Vũ Mục. Biết đâu đó chẳng phải là quả báo của Nhân Triệu?

51. Muốn thống nhất thiên hạ phải có tài và lượng tầm cỡ thiên hạ

Muốn thống nhất thiên hạ phải có tài và lượng tầm cỡ thiên hạ, như thế mới làm nên việc. Tài là gì? là anh minh phát tiết ra ngoài. Lượng là gì? là biết kiên nhẫn. Có tài để gánh vác công việc, có lượng để giữ chí. Hai cái đó phải hỗ trợ lẫn nhau thì công nghiệp mới tác thành.

Cuối thời Đông Chu, thiên hạ chia cắt, [các nước lớn] đất ngang nhau, đức không thua nhau, không nước nào đứng trên nước nào³⁶⁶, nên cần lấy đức để thu phục lòng người, chứ không thể dùng trí lực mà thắng được. Nếu không dùng đức chính để lấy lòng người thì không xong. Lý ấy thật rõ ràng. Nhưng Tuyên Vương nước Tề không thế, chỉ lo việc binh đao, làm nguy hại đến quân sĩ, mà lại muốn đắc thắng trong thiên hạ. Điều đó có gì lạ đâu, chỉ vì tài hèn lượng hẹp thôi. Tài hèn nên không mở rộng được quy mô, cứ coi nghiệp bá là trên hết. Lượng hẹp nên không kiềm chế được ý muốn, cho vương đạo là chậm chạp. Như thế thì còn nói sao được đến sự nghiệp lớn lao nữa? Không biết xét lại gốc nguồn, cứ thế làm mãi không thôi, nên đến đời Mân Vương, nước Yên tập hợp quân các nước Tần, Hàn, Triệu, Ngụy đến đánh, nước Tề không sao chống đỡ nổi³⁶⁷. Mạnh Tử đoán biết trước là "nước Tề sẽ có tai họa về sau”³⁶⁸. Lời nói ấy đến bây giờ mới nghiệm.

Nhà Tần dốc hết binh lực để thôn tính 6 nước, nhưng chẳng bao lâu dòng dõi 6 nước lại nổi lên diệt nhà Tần. Điều đó chứng thực câu: "Lấy nước Trâu địch lại nước Sở”³⁶⁹ là không sai.

Ôi! Đức hóa của Văn Vương³⁷⁰ nhà Chu phải trăm năm sau mới thấm khắp thiên hạ. [Như thế] ai chẳng bảo công hiệu của nhân nghĩa là chậm mà công hiệu của sự trí trá dùng lực là nhanh hơn. Nhưng xem như nhà Tần chuộng trá lực mà cũng phải qua 6 đời vua với hơn một trăm năm mới thống nhất được thiên hạ, thế mà mỗi chỉ mười năm sau đã mất nước. Vậy thì dùng "đức" và dùng "lực" đằng nào nhanh hơn, đằng nào chậm hơn. Người đời tất nhiên sẽ phân biệt được.

52. Ứng Hầu³⁷¹ hỏi Tôn Khanh³⁷² về nước Tần

Ứng Hầu người nước Tần hỏi Tôn Khanh: "[Ông] vào nước Tần thấy thế nào?" [Tôn Khanh] trả lời: "Nước Tần hiểm trở, hình thế tiện lợi, núi rừng sông lạch đẹp, nguồn lợi lâm thổ sản, thủy sản nhiều. Vào trong nước coi xem phong tục, thấy nhân dân chất phác thật thà, âm nhạc không dâm loạn, ăn mặc không cầu kỳ, biết sợ và nghe theo nhà chức trách. Vậy là còn giữ được lề thói đời xưa. Đến các đô ấp công sở thấy quan lại nghiêm chỉnh, người nào cũng cung kính, kiệm ước, trung tín. Vậy là [còn giữ được cốt cách] quan lại thời xưa. Tới kinh đô thấy các sĩ đại phu, lúc ở nhà ra là vào thẳng công đường, ra khỏi cửa công đường là về thẳng nhà, không lo việc riêng, không kéo bè kết đảng, ai cũng sáng suốt và công bằng. Vậy là [còn giữ được nền nếp] triều đình đời xưa. Cho nên nhà Tần truyền đến bốn đời mà còn mạnh. Đó không phải là vận may mà là do số. Đây là những điều tôi thấy được” [ở nước Tần]. Nhàn rỗi mà được yên trị, giản ước mà tường tận, không phiền phức mà được việc. Đó là đỉnh cao của việc trị nước. Nhà Tần đại loại như thế. Nhưng so sánh với công lao của bậc vương giả thì chưa bằng. Có lẽ là vì nhà Tần không dung nho học chăng.

Than ôi! Vương đạo cao xa lắm, không bàn nữa. Nhưng ngay cái gọi là "công lợi" và "giàu mạnh" của nghiệp bá cũng không phải việc dễ dàng. Mọi người chỉ biết: "Nhà Tần dùng trí lực và mưu mô xảo trá để chế ngự sáu nước" mà không biết rằng cách chỉnh đốn hàng ngũ quan lại, cách cai trị nhân dân cũng có đường lối riêng. Nhà Tần tuy không tu tỉnh về đường nhân nghĩa, nhưng về cách duy trì nền thống trị thì lại rất có kỷ cương phép tắc. Còn sáu nước thì trái lại [có làm được như thế đâu], thế thì sao mà không bị nhà Tần thôn tính? [Nhà Tần] từ đời vua Hiếu Công³⁷³ trở xuống, qua bốn năm đời vua sau nữa, vốn chỉ có một mảnh đất cỏn con mà trở nên có quyền hành của một nước lớn có hàng vạn cỗ xe chiến, binh lực mạnh hơn chư hầu, uy thế trùm thiên hạ, dân không khốn khó, nước không thiếu thốn. Điều đó đâu phải những kẻ hay bàn chuyện cao xa và chỉ ưa thích cái đẹp có thể làm được. Tiếc rằng Tần Thủy Hoàng³⁷⁴ ham danh, hiếu sự, không biết khoan hòa, bình tĩnh để thu hút lòng người, nên vừa khởi sự đã dùng ngay chính sách nóng vội phiền toái để đến nỗi cội gốc lung lay, tinh hoa khô héo, rơi vào thế không sao khôi phục lại được nữa?

53. Chiêu Vương đã nghĩ xa đến cơ sự nhà Tần...

Nhà Tần diệt được 6 nước [Yên, Hàn, Tề, Sở, Ngụy, Triệu] đều do công lao của cha con Vương TiễnVương Bí³⁷⁵, đánh được Hung Nô đều là sức lực của anh em Mông Điềm, Mông Nghị³⁷⁶. Các bậc tướng kỳ cựu còn thì khi có việc khẩn cấp còn có chỗ dựa. Nhưng khi Tiễn và Bí đều mất, Điềm và Nghị cũng bị Nhị Thế³⁷⁷ giết hại, các đại thần và mưu sĩ tan tác gần hết thì bọn lính thú hô lên một tiếng là chư hầu bốn mặt đều nổi dậy ngay³⁷⁸, mà khi ấy nhà Tần chỉ còn trông vào có một mình Chương Hàm³⁷⁹ ngược xuôi chống đỡ. Thế và lực đều đã sút kém cả rồi, còn sao chống đỡ nổi? Trong không có tướng tài, ngoài lắm nước thù địch. Chiêu Vương³⁸⁰ [nhà Tần] đã nghĩ đến cơ sự này rồi.

54. Chương Hàm chống trả Hạng Vũ

Vua Nhị Thế nhà Tần vét hết binh lực cả nước giao cho Chương Hàm để chống trả Hạng Vũ³⁸¹ nước Sở. Vậy là vận mệnh cả nước lệ thuộc vào Chương Hàm. [Thế mà] khi sứ giả của Chương Hàm về Hàm Dương trình việc lại bị Triệu Cao³⁸² ngăn trở, ba tháng ròng không gặp được vua. [Vua] bị bưng bít đến thế, làm gì mà chẳng mất nước?

55. Nếu để mất lòng dân thì mất nước

Sử chép: Cao Tổ nhà Hán [khi còn là dân thường đi phu dịch] đến Hàm Dương được thỏa thích ngắm nhìn Hoàng Đế nhà Tần bỗng ngậm ngùi thở dài mà rằng: "Than ôi! bậc đại trượng phu nên như thế". Khi Thủy Hoàng đi tuần sang phía đông, đến đất Cối Kê, Hạng Tịch trông thấy nói với Hạng Lương³⁸³: "người kia có thể bắt rồi lên thay".

Cho hay dẫu là vua [một nước] có hàng vạn cỗ xe chiến, oai linh, khí thế hiển hách nhưng chưa bao giờ hết kẻ lấm lét [muốn giết] ở ngay bên cạnh. Người làm vua coi gương ấy cũng nên cẩn thận xem chừng. Nếu biết sửa sang đức chính để thu phục lòng người, thì anh hùng trong thiên hạ sẽ nguyện đi theo, sợ như sấm như sét, kính thờ như thần linh, còn ai dám đem lòng nom dòm [phản trắc] nữa.

Kinh Thư có câu: "Ta xem ra trong thiên hạ [nếu để mất lòng dân] thì một gã đàn ông ngu hèn, một người đàn bà dốt nát cũng thắng được ta. Một người gây nhiều tội lỗi thì sự oán giận đâu phải đợi đến lúc vỡ lở ra mới hay, mà phải lo toan sửa chữa ngay từ lúc mọi sự chưa nảy sinh"³⁸⁴. Xưa nay làm gì có kẻ gây oán mà không bị tai họa. Thủy Hoàng lúc đầu gặp Kinh Kha³⁸⁵, sau gặp Cao Tiệm Ly³⁸⁶, sau cùng gặp Trương Lương. Bao nhiêu oán thù chồng chất vào một mình [Thủy Hoàng] rõ rệt như thế [sao khỏi mang họa]? Cho nên thánh nhân nói rằng: "Tiên Vương xưa trị thiên hạ không dám bỏ sót bề tôi một nước nhỏ nào, huống chi các vị công, hầu, bá, tử, nam, vì vậy được dân muôn nước vui lòng". Nói thế đâu phải quá lời.

56. Khí phách của Sở Hạng Vũ và Hán Cao Tổ

Hạng Vũ vừa vào Hàm Dương³⁸⁷ bụng đã nghĩ đến việc về đông³⁸⁸, và có lời than: "áo gấm đi đêm”³⁸⁹. Sao mà [suy nghĩ] nông cạn thế.

Cao Tổ đóng đô ở ấp Lạc³⁹⁰, gần đất Sơn Đông³⁹¹, vừa nghe Lâu Kính³⁹² khuyên, liền dời xa giá ngay trong ngày về Quan Trung. Khi phá xong quân Anh Bố³⁹³, về tới Bái Cung³⁹⁴ là gõ phách hát vang bài ca xa nhớ các mãnh sĩ. Lời lẽ lâm ly hào hùng, không chút vấn vương làng cũ. Khí phách hai người thật khác hẳn nhau.

57. Cuốn Tố thư³⁹⁵ của Hoàng Thạch Công

Cuốn Tố Thư của Hoàng Thạch Công nói về phép sửa mình trị nước, không điều gì là không đầy đủ, lại rành mạch về tình người lẽ vật. Tử Phòng được sách ấy dùng vào việc giúp Cao Tổ nhà Hán, cho đến hết đời không hết [lời sách dạy]. [Thế mà] họ Triệu³⁹⁶ nhà Tống lại cho sách ấy là tạp nham, không hệ thống, là tầm thường nông cạn và còn ngờ là người đời sau thêm đặt ra. Ôi! sách ấy mà cho là tầm thường nông cạn thì còn sách nào sâu rộng hơn? Nếu chỉ bàn cao xa về tính mệnh, lại mênh mang không chủ đích, khi đưa ra dùng không giúp được gì thì cái sâu rộng ấy quý ở chỗ nào?

58. Việc thu dùng hiền tài cốt ở tấm lòng

Người hiền tài nhiều lắm. Song thường là họ ẩn náu nơi thôn dã, hoặc mai một trong đám dân quê mà người đời không ai biết đến. Vậy thì bằng cách nào để thu dùng họ? Việc khoa cử, tiến hiền, tập ấm chỉ là đặt ra những phép lớn thôi, không thể thu dùng được hết hiền tài. Dùng người hiền cốt ở lòng vua. Vì lòng vua là chỗ thiên hạ dồn mắt nhìn vào. Nghe một việc được hỏi là đoán ra lòng vua rộng hẹp, xem một người được đãi là đoán ra lòng vua hậu bạc. Lòng vua hướng vào đâu có quan hệ đến sự theo hay bỏ [của thiên hạ]. Cho nên rộng rãi cởi mở thì người ta vui lòng nói ra; yêu quý thể tất thì người ta tự nguyện đi theo. [Muốn cho] hiền tài được đem dùng, lòng trung được tỏ bày, không có cách nào khác, chỉ ở lòng vua thôi. Mạnh Tử nói: "[Một người] nếu không ưa điều hay lẽ phải thì sẽ [tự đắc] nói rằng: ‘khà khà, ta đã biết cả rồi’. Khẩu khí và dáng điệu ấy sẽ cự tuyệt người tài từ mãi ngoài ngàn dặm kia rồi"³⁹⁷.

Ôi! có phải họ cự tuyệt người hiền thật đâu, chỉ là do ý hướng của họ thế nào thôi. Cứ xem như vào năm đầu nhà Hán, mưu thần, thạc sĩ đâu ít, nhưng việc đóng đô ở đất Quan Trung để chiếm nơi hình thế [hiểm yếu]; việc dời hào kiệt [về Quan Trung] để trừ kẻ gian tà giảo hoạt, việc hòa với Hung Nô để tắt mối lo ngoài biên. Cả ba việc ấy đều là việc then chốt quan trọng thời ấy. Thế nhưng đầu mối lại đều từ Lâu Kính ra cả, mà khi ấy Lâu Kính chỉ là một lính thú tầm thường trong quân ngũ. Nếu Cao Tổ không phải người rộng rãi cởi mở, trọng người hiền, kính kẻ sĩ thì Lâu Kính đâu dám ngang nhiên xin vào yết kiến, và một lần yết kiến đâu dám nói hết ý mình? Nếu Lâu Kính không tự xin vào yết kiến thì ai biết Lâu Kính có hoài bão mà cất nhắc từ đám quân ngũ, tiến cử lên chốn triều đình? Vì lẽ đó, thấy rằng thu dùng hiền tài là việc cần trước hết trong việc trị nước, mà bản lĩnh của nó cốt ở tấm lòng, chứ không thể cứ khăng khăng dựa vào lệ thường được.

59. Hạng Vũ nước Sở và Cao Tổ nhà Hán cắt đất phong cho các tướng và dòng dõi

Hạng Vũ chia thiên hạ để phong vương cho dòng dõi 6 nước và cho tướng sĩ của mình không hề nuối tiếc. Nhưng riêng với hai người bề tôi là Chung Ly Muội³⁹⁸ và Chu Ân³⁹⁹ cuối cùng lại không được tí đất phong nào.

Cao Tổ tiếng là người cùng chung mối lợi với thiên hạ, nhưng Cao Tổ có bỏ ra mấy trăm dặm đất, cũng nào có mất cho ai xa lạ, mà chính là cho các tưởng Hàn Tín⁴⁰⁰ và Bành Việt⁴⁰¹. Còn con cháu 6 nước thì một tấc cũng không cho. Sự thân sơ, hậu bạc trái ngược nhau như thế cho nên được việc với không được việc có sự khác nhau là do đó.

60. Hàn Tín sau khi được phong vương

Sau khi được phong vương ở nước Tề, Hàn Tín sai ngay Quán Anh⁴⁰² đem một cánh quân đánh bại quân Sở ở phía bắc nước Lỗ, rồi chuyển sang phía nam phá quận Tiết; vượt sông Hoài hàng phục hết các thành ấp; tiến đánh đất Hạ Bì, dụ hàng Bành Việt, bắt sống Hạng Đà⁴⁰³, bình định đất Bái Tiêu, đánh đất Khổ Tiêu, bắt Á tướng nước Sở⁴⁰⁴. Hội quân với Hán Vương ở Di Hương xong, lại theo [Hán Vương] đánh Hạng Vũ ở đất Trần Hạ. [Thế là] Quán Anh đã vòng ra sau lưng quân Hạng Vũ, phá vỡ sào huyệt, lay đổ cả gốc lẫn rễ của Hạng Vũ. Còn Hán Vương thì đuổi theo Hạng Vũ đến đất Cố Lăng, đem đại quân chặn phía trước. Cả hai đạo chính binh và kỳ binh đã giăng địch ra để đánh. Đó là mẹo dùng binh rất giỏi. Cho nên chỉ một trận mà Hạng Vũ phải chết. Xem truyện Quán Anh sẽ rõ thêm việc này.

61. Nguồn gốc câu: "...chim hết thì cung bị bỏ xó"

Hàn Tín dẹp xong nước Tề là một mặt tức khắc sai ngay Tào Tham⁴⁰⁵ chia quân quét nốt những chỗ Tề còn chưa quy phục, một mặt sai Quán Anh đánh úp, phá kinh đô của Hạng Vũ. Vốn không phải Hàn Tín ngồi yên không lo tiến thủ, mà dự định sau khi phân phó công việc cho các tướng xong xuôi sẽ cho quân đến hội ở Cai Hạ. Như thế là có tài nhanh nhẹn nhạy bén lắm rồi. Còn việc chưa đến được Cố Lăng, thiết tưởng bấy giờ [Hàn Tín] bố trí công việc chưa xong, chứ không có ý gì khác. Vả lại hòa ước ký xong là chư hầu đều kéo nhau về cả. Thế mà Cao Tổ lại muốn tiến quân đuổi đánh Hạng Vũ ngay. Hẹn hội quân quá gấp, hai tướng đến sao kịp? Trương Lương không hiểu được lẽ ấy, vội bảo Cao Tổ chia đất [phong cho Tín và Việt] để mượn quân của họ. Giữa vua và tôi mà đối xử với nhau bằng thủ thuật, ràng buộc nhau bằng mối lại thì đâu phải là đạo có thể sống yên ổn vải nhau lâu dài được. Trương Lương còn nói thêm: “Nếu không [phong đất cho Tín và Việt] thì việc chưa biết [sẽ ra sao]”. Như vậy là lấy lời nói xa xôi dọa nạt vua mà ngầm gây mầm tàn sát. Tín, Việt còn sao giữ được vẹn toàn nữa? "...Chim hết thì cung bị bỏ xó"⁴⁰⁶. Câu ấy là do lời nói của Lưu Hầu⁴⁰⁷.

62. Nguyên do làm phản của Hàn Tín và Kình Bố

Bí Hách⁴⁰⁸ các giác Kình Bố⁴⁰⁹ làm phản. Vua hỏi Tiêu Hà⁴¹⁰. Tiêu Hà nói: “Bố không thể như vậy, e có kẻ thù oán vu bậy, xin hãy trói Bí Hách lại rồi sai người đến Hoài Nam⁴¹¹ điều tra [xem sao]". Bấy giờ Bố đã nghi ngờ Hách nói những việc kín trong nước ra, lại thấy sứ nhà Hán đến, có ý dò xét, mới phát binh làm phản.

Có người cáo giác Hàn Tín làm phản, vua hỏi Trần Bình. Trần Bình nói: "Chỉ cần vờ ra chơi Vân Mộng, tất Tín phải ra ngoài cõi đón, Bệ hạ nhân đó bắt lấy". Vua bèn hội chư hầu ở đất Trần, bắt Tín đem về. Tín và Bố, hai người đều chưa hề có ý làm phản. Bố làm phản chẳng qua do mối ngờ chồng chất, lại thêm vào đó là sự sợ hãi. Đó là sự thế bắt buộc Bố. Tiêu Hà gỡ tội cho Bố, lời nói khoan hậu, ôn hòa thay. Còn Tín thì vừa đến chỗ đất được phong, có bày bố quân ra vào. Nhưng vốn chẳng có ý gì khác. Trần Bình mới nghe vua hỏi, lẽ ra phải suy xét lòng dạ của Tín [xem thế nào], rồi xin tra xét lại để răn những cái miệng vu càn và để yên lòng công thần [mới phải]. Song [Bình] lại không làm cho rõ lẽ mà vạch ngay kế hãm hại Tín. Sao mà nhẫn tâm thế? Vả lại bấy giờ đã đoán biết Tín nghe tin thiên tử ra chơi, thế nào cũng sẽ ra ngoài cõi đón, vậy mà còn nỡ bắt sao?

Xem đoạn này thấy lòng dạ của hai người [Tiêu Hà và Trần Bình] khác nhau nhiều lắm. [Cho nên] con cháu Tiêu tiếp nối nhau được phong thưởng, còn con cháu Trần Bình thì không ai làm nên được. Ai dám bảo sự báo ứng là xa xôi mù mịt!

63. Thúc Tôn Thông⁴¹²

Lưỡng Sinh⁴¹³ chê Thúc Tôn Thông thờ đến mười chủ, và đều nhờ xu nịnh mà được thân quý. Thực ra Thông không phải là người xu nịnh. Trong lần ngăn Cao Tổ có ý đổi Thái tử, lời can của ông thật là thẳng thắn. Còn việc [khuyên vua] dựng nguyên miếu⁴¹⁴, tuy không hợp đạo lễ, nhưng cũng còn hơn người cứ lặng lẽ chẳng nói gì.

Thông nguyên trước là một thư sinh ra làm quan nhà Tần, chứ không phải dòng dõi các nhà quan to họ lớn. Nếu cứ một mực dốc hết lòng trung với triều đình vô đạo, rồi lấy lời nói thẳng mà chuốc lấy tai họa thì chẳng phải là điên dại sao? Cho nên [Thông] chịu lui để thoát thân là người có trí. Sau đó có gửi thân ở các nước, nhưng không nước nào đáng tin cậy, cuối cùng gặp Cao Tổ, phận vua tôi được định rõ, Thông mới dốc hết lòng trung, gắng hết tâm sức, đặt ra chế độ lễ nghi cho nhà Hán dùng tới 400 năm, tiếng tăm truyền mãi đến đời sau. Có thể gọi Thông là người biết chọn vua. Người bình có thể khoan thứ cho ông được.

64. Nỗi oan của Hoài Âm Hầu⁴¹⁵

Hoài Âm Hầu tài cao biết rộng, chí khí khẳng khái. Lúc đền ơn báo nghĩa không quên thuở dân thường⁴¹⁶. Thật là người biết giữ điều "nghĩa". Thế mà người đời lại nói Tín, Bố, Việt⁴¹⁷ là ba người cùng công trạng, chung bản chất. [Thực ra] Bố là một dũng phu, Việt là một hiệp khách giang hồ, sao bằng Tín được? Sử chép: Tín xui Trần Hy⁴¹⁸ làm phản, e rằng đó toàn là sao lại lời cáo giác của người nhà Tín, chứ không đúng sự thực. Thái Sử Công trong truyện Trần Hy chép: "Có lần Hi xin về, nhưng đã qua nước Triệu, lại về nước Đại. Chu Xương⁴¹⁹ trông thấy nói với vua rằng: Tân khách của Trần Hy đông lắm, [Hy] lại nắm giữ quân ở ngoài, e sẽ có biến loạn. Vua bèn sai người xem lại các án cũ, thấy những việc phạm pháp khi Trần Hy còn ở đất Đại, phần nhiều có liên quan đến Hy. Hy lấy đó làm sợ. [Cho nên khi] Cao Tổ sai người triệu Hy về, Hy liền cáo ốm nặng rồi cùng bọn Vương Hoàng⁴²⁰ làm phản. Ngọn ngành, năm tháng ghi rõ rành rành. Hy làm phản là do Chu Xương kích động, chứ đâu phải Hy đã có sẵn âm mưu với Tín. Vả lại Tín biết rõ Trần Hy là bề tôi thân tín của vua, [còn mình] đang khốn đốn vì bị phế chức, mà đi xui người ta làm phản, chắc gì người ta nghe theo, mà không lo người ta tố giác mình? Hơn nữa Tín hiểu Cao Tổ được thiên hạ là do trời cho, chứ không phải nhờ sức người, vậy mà lại muốn giúp Trần Hy, bảo Hy là có thể lấy được thiên hạ. Lẽ nào Hàn Tín lại ngu đến như thế? Huống chi trong truyện Trần Hy có chép: "Không hiểu thế nào, mà khi ở Bình Thành về, vua phong ngay cho [Hy] làm Liệt thần. [Như vậy] thì khi Hoài Âm Hầu còn nắm giữ binh quyền, Hy vẫn chỉ là một tướng nhỏ không tên tuổi và chưa hề dưới quyền chỉ huy của [Hoài Âm Hầu]. Thế mà vừa gặp nhau đã nói hết lời và giục Hy làm phản. Tưởng rằng [như thế] không hợp với lẽ thường. Kẻ cáo giác lại bảo là Tín mưu toan với gia thần, đương đêm giả tờ chiếu tha cho các quan mắc tội đi đày, rồi muốn dùng họ nổi dậy đánh úp Lã Hậu⁴²¹. [Công việc] sắp đặt xong xuôi đâu vào đấy, chỉ còn đợi tin của Trần Hy báo về nữa thôi.

Ôi! thực chất việc này ra sao? Cứ cho mọi việc đã sắp xếp xong xuôi đâu vào đấy đi nữa, thì việc đợi tin báo từ ngoài ngàn dặm đưa về, liệu có thể giữ khỏi tiết lộ được không? Với hiểu biết của Hoài Âm Hầu không thể nào có việc làm như thế. Nỗi oan của người tôi trung nghìn đời không dãi tỏ được. Nay xin biện bạch hộ.

Hỗ Trai thấy rằng hai đoạn bàn về Hàn Tín rất hay. Đoạn trước nói: Lời nói của Trương Lương khơi dậy lòng nghi kị các tướng của Cao Tổ nhà Hán. Thật đúng thế, ngặt vì nỗi một vị vua anh minh chỉ có thể cùng bàn về điều lợi hại mà thôi. Thiết nghĩ Hàn Tín giỏi trong việc dùng binh mà ngu dại chỗ vì mình. Nguyên do Tín bị giết là ở việc xin làm vua nước Tề, và sau khi Lịch Sinh⁴²² đã hàng phục nước Tề rồi, [Hàn Tín] lại vẫn đem quân đánh nước Tề. Thế là một đằng thì tranh công với bề tôi, một đằng tranh đất với vua. Cao Tổ còn dùng thế nào được nữa? [Xét ra thì] việc đánh nước Tề là do Khoái Thông⁴²³ xui nên, Khoái Thông mới chính là người dẫn Tín đến chỗ làm phản. Xui Tín đánh nước Tề, trước hết là tạo [cho Tín] cái thế không thể không làm phản. Thế mà Tín không hiểu ra. Đáng thương lắm thay.

Nói tóm lại, Hàn Tín, Bành Việt, hai người tuy không có ý làm phản, nhưng ý chí và hành động của họ đều không phải của người làm tôi làm tướng. Nếu có một nước như của Úy Đà⁴²⁴ ngày trước để cho họ ở, thì họ cũng yên phận. Nhưng không có như thế thì họ sao tránh khỏi sự u uất? Vả lại Hoài Âm là nơi hình thế hiểm trở của nước Sở, rộng có vài ngàn dặm mà đặt hai ba anh hùng vào đó, Cao Tổ đêm nằm không yên, liệu có bỏ qua được không? Do đó, người công thần không giữ vẹn được trước sau, cũng là số trời xui nên vậy.

65. Thuật dùng tướng của Cao Tổ nhà Hán và tài dùng binh của Hàn Tín

Hạng Vũ vốn là tướng của Hoài Vương⁴²⁵. Nhưng vừa diệt xong nước Tần là Hạng Vũ chuyên quyền, tự xưng vương rồi đuổi vua của mình đi. Đó là do Hạng Vũ được một mình nắm giữ trọng binh dẫn đến việc ấy.

Cao Tổ nhà Hán soi gương đó, cho nên dẫu có sai Hàn Tín đi đánh dẹp, [Cao Tổ] vẫn tìm cách kiềm chế [Tín]. Mỗi khi [Tín] đánh chiếm xong thành ấp nào, [Cao Tổ] đều sai tướng khác đến thu tinh binh. Khi đến Huỳnh Dương, [Cao Tổ] hai lần vào thành cướp lấy quân là có ý phòng ngừa Tín. Trong trận đánh nước Triệu, Tín đã nói: "Các quan tướng không phải những người của Tín vẫn dùng". Thế mà đến khi sai Tín đi đánh nước Tề [Cao Tổ] vẫn bảo Tín thu dùng những quân Triệu trước đây chưa dùng đến. Thuật dùng tướng của Cao Tổ vốn đã cao, song Hàn Tín làm tướng cũng bất kể quân mới hay cũ đều chỉ huy được như ý muốn và đều thành công. Tài ấy thật không ai bì kịp.

66. Cách lập chí của Lưu Bang và Hạng Vũ

Nguyên do thành bại của Lưu Bang và Hạng Vũ không chỉ ở chỗ người nhân nghĩa, người bạo ngược; người thuận lẽ, người trái đạo hay cách dùng người khác nhau, mà phải xem cách lập chí của họ lớn hay bé mới phân biệt được.

Hạng Vũ lúc mới vào Quan Trung, quyền nắm trong tay mà chỉ xưng là Tây Sở Bá Vương⁴²⁶ và đóng đô ở khóe đất Bành Thành, rồi chia thiên hạ phong vương cho tướng sáu nước. Cũng là chư hầu như người ta mà lại muốn người ta quay mặt về Bắc thờ phụng mình! Như vậy là chí của Hạng Vũ chỉ muốn được như Câu Tiễn⁴²⁷ mà thôi.

Cao Tổ nhà Hán lấy xong Quan Trung là chiếm ngay kinh đô cũ của nhà Tần, sau mới lần lượt bình định sáu nước, kế đó theo mong muốn của mọi người, đặt ra các vương hầu và định rõ chức phận vua tôi. Cho nên khi diệt xong Hạng Vũ, mọi người đều một lòng suy tôn, Cao Tổ cứ việc ung dung chắp tay lên ngôi hoàng đế. Đó chẳng phải là việc của vua Thang⁴²⁸ vua Vũ⁴²⁹ xưa nào? Việc xưng bá một phương và việc thống nhất cả thiên hạ vốn khác hẳn nhau về quy mô. Lời khuyên ngoảnh mặt về Nam mà xưng Bá của Hàn Sinh⁴³⁰, Hạng Vũ vốn đã làm nhưng không thành thì Cao Tổ lại phỉ nhổ vào, không thèm để ý đến. Thế thì đời nào [Cao Tổ] còn theo lời khuyên ấy nữa?

67. Trần Bình và Chu Bột⁴³¹

Trần Bình và Chu Bột hợp mưu giết họ Lã⁴³². [Hai người] đích thực là bề tôi của xã tắc nhà Hán. [Thế mà] Viên Áng⁴³³ lại chê Bình, Bột chỉ là người gặp may trong việc quân, mà không biết uốn nắn ngay từ đầu. [Chê như thế là] không phải. Đại thần là những người có quan hệ đến sự yên nguy của đất nước, họ cốt làm nên việc cho thiên hạ, chứ đâu cần tranh biện mồm mép để hại đến thân mình và làm cho việc nước không còn chỗ ký thác. Câu nói: "phải cùng sống chết với vua" là có ý rằng: khi sự thế đã đến lúc không thể khác được thì đành chết vì nghĩa lớn thôi. Nếu như còn có thể ra tay được thì thật không nên theo câu nói ấy. Còn như việc Trần Bình bảo Chu Bột vào đám Bắc quân⁴³⁴ trước, cũng là do [Bình] tự liệu biết mình là kẻ thư sinh không thu phục nổi lòng quân sĩ, mà Bột lại là quan võ, đã mấy phen làm tướng, có uy danh, quân cấm vệ thấy tướng cũ của mình sẽ phải nể sợ.

Xem kỹ Hán thư thấy hai người đều rất nhanh tay và nhạy bén trong việc lợi dụng thời cơ. Thế mà Triều Quýnh⁴³⁵ lại bảo [Bình] là người không biết nhường công, nhường tài, chỉ biết giành lấy chỗ dễ, đẩy Chu Bột phải nếm mùi gian nan trước.

Ôi! người bề tôi đã hòa mình chung lo việc nước như thế mà còn đem bụng tiểu nhân ra nghi ngờ nhau nữa sao?

Cho dù Trần Bình có ý tránh việc khó, đẩy người khác vào nếm thử trước, thì chẳng lẽ [Trần Bình] lại không nghĩ đến rằng: việc thành thì lan quế cùng thơm, việc hỏng thì ngọc đá đều nát [hay sao]? Vậy còn đùn đẩy thoái thác, liệu kế giải thoát cho mình nữa chăng? Người bình sử muốn vạch ra rằng: Trần Bình là người hiểm độc, thế thì khe khắt quá.

68. Vua tôi nhà Hán làm nên nghiệp lớn như thế nào?

Nhà Hán, vào những năm đầu sao lắm nhân tài thế? Tiêu Hà⁴³⁶, Hàn Tín, Trương Lương, Trần Bình vốn nổi bật hơn cả rồi. Nhưng bọn rượu chè như Lịch Sinh, lính thú như Lâu Kính mà khi bàn đến hình thế thiên hạ, nên lấy hay nên giữ thế nào, họ đều có thể vạch ngang cắt dọc như chỉ trên bàn tay. Vậy kiến thức của họ thuộc hạng nào? Có thể không coi họ là có tài được chăng? Ngoài ra, như Viên Sinh⁴³⁷ cũng dự bàn việc điều quân ra đất Uyển đất Diệp. Trịnh Trung⁴³⁸ bàn chớ nên đánh nhau với nước Sở. Nho sinh thời ấy không ai là không hiểu việc quân. Đúng là nhà Hán có nhiều nhân tài thật. Qua đó thấy rõ tài dùng người, lòng tin nghe người của Cao Tổ, lòng thành lượng rộng của Tiêu Hà, Hàn Tín, Trương Lương, Trần Bình là không ai bì kịp. Người làm vua mà không cho rằng mưu thần đầy triều là thừa, rồi xem khinh lời nói nhỏ mọn của người kiếm củi cắt cỏ; quan đại thần mà không tự mãn là bụng đầy thao lược, rồi ngăn trở lòng trung thực của kẻ sĩ nơi thôn dã, là việc rất khó ở đời. [Thế mà vua tôi nhà Hán làm được] do đó họ làm nên sự nghiệp lớn là đúng lắm. Các vua chúa đời sau dùng người, chưa chắc đã được người giỏi, mà đã hết lòng tin cậy, rồi không để ý đến người dưới nữa. Còn người được dùng thì quá tin vào tài của mình. Họ không những không cất nhắc người tài giỏi mà khi một đôi người có kế hay được vua biết đến thì họ lại tìm cách chèn ép đi. Như thế thì nên nghiệp lớn sao được?

69. Hàn Tín và Chu Á Phu

Khi Hàn Tín làm tướng, giữa lúc chiến trận đang thừa thắng, ý chí đang hăng hái, Tín vẫn đưa người bị bắt làm tù lên ngồi ghế trên, tiếp đãi làm bậc thầy, lại xin lời dạy và nghe theo kế sách của người ấy⁴³⁹.

Chu Á Phu làm tướng là nối nghiệp nhà, lại có tiếng là tài giỏi, thế mà nghe một vài du khách đón đường nói, liền đem cả việc lớn làm theo, không hề nghi ngại chút nào⁴⁴⁰. Thử hỏi từ Đường Tống trở về sau có người nào như thế không? Hai người đều là võ tướng mà khí lượng, kiến thức của họ thực là người đọc sách cũng ít ai bằng.

Hỗ Trai cho rằng Hàn Tín giỏi dùng binh có lẽ là tài trời cho, Còn Chu Á Phu thì tài năng, độ lượng đều do thiên tư và học vấn đã đạt đến đỉnh cao, hơn hẳn cả cha. Thật đáng là bề tôi xã tắc. Nhưng có điều là khí chất của Chu Á Phu còn chưa hóa, đó cũng là một cái dở. Nhưng Chu Á Phu vẫn là người có thể phó thác vua nhỏ và gửi gắm mệnh nước, hơn hẳn Hoắc Quang⁴⁴¹. Thế mà Cảnh Đế lại nói Chu Á Phu lầm lì, không phải là bề tôi của vua nhỏ. Thật là không hiểu người vậy.

70. Nhà Hán giàu có, nhà Triệu Tống thiếu thốn

Văn Đế⁴⁴² nhà Hán bỏ hết thuế ruộng mà chi dùng trong nước vẫn dư dật. Đó không phải kết quả riêng của sự tiết kiệm. Theo pháp chế nhà Hán⁴⁴³ thì người dân 33 tuổi sẽ sung làm chính binh, làm vệ sĩ một năm, làm tài quan kỵ sĩ⁴⁴⁴ hai năm, tuổi đến 65 thì được miễn. Quân thay đổi có 3 bậc, chính binh không chuyên nhất người nào mà theo phiên mỗi tháng đổi một lần. Có "tốt canh", có “tiễn canh”, nhưng đều không xin huyện cấp lương. Cho nên không cần kinh phí nuôi quân. Quan thì có chức nhất định, mà danh chức cũng đơn giản. Người nào chức trung úy thì chuyển thóc ở Sơn Đông về cấp phát cho, một năm không quá vài chục vạn thạch. Ngoài ra việc lương bổng và phẩm trật của lại viên ở quận huyện đều có chế độ rõ ràng. Không cấp lương không, không xếp đặt chức vị bừa bãi. Cho nên không có lại viên ăn không. Hai cái đó là điều căn bản làm cho của cải được dồi dào. Các vua nhà Triệu Tống⁴⁴⁵ không phải là không biết dè sẻn. Vậy mà hạch toán chi dùng quanh năm lúc nào cũng canh cánh, khổ sở về nỗi thiếu hụt là vì có quân ăn khống, quan ăn khống, chi phí quá nhiều thôi. [Tình trạng ấy] lúc ngày thường vô sự, cứ lần lữa xoay sở còn có thể được. Nhưng khi có việc đánh dẹp thì thiếu thốn đủ mọi bề, không có mà chi dùng. Khi trong ngoài đều trống rỗng thì dù có vét cả kho tàng, giảm hết mọi sự cung phụng [cho vua] để cấp cho việc quân cũng không thể nào đủ được. Cho nên trong Tả truyện có nói rằng: "không có chính sự tốt thì của cải cần chi dùng không bao giờ đủ".

Hỗ Trai thấy Tiên nho nói rằng: Hai nhà Hán [Tây Hán và Đông Hán] gần được như ba đời Hạ Thương Chu là ở chỗ đó.

71. Nước yên hay nguy là ở người làm tướng

Nước yên hay nguy là ở người làm tướng. Một bên trao việc rồi buộc phải làm cho xong; một bên kiềm chế từ trong. [Hai cách đó] lợi hại khác nhau hàng vạn lần. Ngô Tỵ⁴⁴⁶ và Lộc Sơn⁴⁴⁷ đều đã nuôi ý khác từ lâu, một sớm nổ ra thanh thế chấn động cả thiên hạ. Nhà Hán sai Điều Hầu⁴⁴⁸ giữ cẩn thận những chỗ tiện lợi và đắp thành vững, cố giữ Xương Ấp để ngăn mũi nhọn của quân địch. Tuy vua mấy lần ra lệnh, bắt phải đi cứu nước Lương nhưng Điều Hầu đều không nghe. Cuối cùng nhắm được chỗ sơ hở, ra quân đánh chỉ một trận mà phá được quân địch. Còn nhà Đường sai Kha Thư Hàn⁴⁴⁹ mang quân ra đóng đồn ở bên ngoài Đồng Quan. Lý Quang Bật⁴⁵⁰, Quách Tử Nghi⁴⁵¹ đều khuyên không nên khinh suất [ra quân vội], lại xin vua hãy kéo quân đến đất Phạm Dương, đánh vào sào huyệt của địch trước. [Vua Đường không nghe] cứ giục Hàn phải ra quân. Mọi người không dám nói nữa, bất đắc dĩ Hàn phải dẫn quân ra cửa quan. Kết quả bị thua to, quân sĩ chết đầy đường. Tây Kinh bị thất thủ.

Qua đó thấy rằng Chu Á Phu sở dĩ được thỏa chí mình là do không bị quyền thần chẹn nách, còn Kha Thư Hàn không dám làm theo ý mình, vì bị Dương Quốc Trung⁴⁵² kiềm chế tính mệnh. Đó chẳng phải là tấm gương sáng soi ngàn đời sao?

72. Lý Quảng là người bụng dạ hẹp hòi

Lý Quảng⁴⁵³ tuy là danh tướng nhưng bụng dạ hẹp hòi, chỉ vì hận Bá Lăng⁴⁵⁴ chửi mà Lý Quảng cho gọi Bá Lăng đến giết đi. Vậy là đã ngầm gây mối họa cho sau này, chứ đâu phải chỉ có tội giết kẻ đầu hàng không thôi. Chính Lý Quảng đã để lại điều chẳng hay này về sau, cho nên cháu là Lý Lăng⁴⁵⁵ hàng giặc mà cả gia quyến bị hại. Việc báo ứng thảm hại với Lý Quảng chẳng phải chỉ ở việc không được phong hầu mà thôi.

73. Vệ Thanh⁴⁵⁶ và Giả Nghị⁴⁵⁷

Vệ Thanh không nỡ lấy phép quân giết Tô Kiến⁴⁵⁸. Thấy Cấp Ảm⁴⁵⁹ không chịu thi lễ, Vệ Thanh càng tỏ ra kính trọng, nói ấy là người có khí độ của bậc đại thần. Giáng Hầu⁴⁶⁰ gièm Giả Nghị, Giả Nghị bị truất ra Trường Sa vẫn dâng thư khuyên vua đãi kẻ bề tôi nên có lễ tiết để giải oan cho Giáng Hầu. Thật là một người hết lòng lo cho nước mà không để bụng thù riêng ai cả.

74. Kế sách của Giả Nghị

Kế sách cày ruộng "tịch điền"⁴⁶¹ và khuyến khích làm ruộng là của Giả Sinh nêu ra. Các đời sau của nhiều dân đông là kết quả của kế sách đó.

Văn Đế mở rộng nước Lương để khống chế chư hầu ở Sơn Đông. Nhờ vậy sau này bảy nước làm loạn, có nước Lương che chống [mà nhà Hán được yên]. Đó cũng là kế sách của Giả Sinh.

Hai việc trên có quan hệ đến sự yên nguy, trị loạn của đất nước. [Nêu ra được kế sách ấy] chẳng phải là người có tài giúp vua sao?

Kế sách "Tam biểu ngũ nhĩ"⁴⁶², đời sau có người chê là không ra gì. Theo truyện Hung Nô trong Hán thư⁴⁶³, thì chúa Thiền Vu⁴⁶⁴ mê thích tơ lụa và thức ăn của người Hán. Trung Hàng Duyệt⁴⁶⁵ can rằng: "Dân Hung Nô không bằng dân một quận của nhà Hán. Sở dĩ Hung Nô mạnh là vì người Hung ăn mặc khác người Hán, không phải dựa vào nhà Hán. Nay chúa thay đổi tục cũ, thích vật phẩm của người Hán, quá lắm người Hán chỉ cần bỏ ra hai phần mười số vật phẩm [của mình] là người Hung Nô theo về với người Hán hết. Vậy nên, nếu nhận được tơ lụa của người Hán thì đem may thành quần áo rồi mặc vào mà rong ruổi ở những chỗ gai cỏ cho rách hết đi, để mọi người thấy tơ lụa không bền đẹp bằng áo cừu; nếu nhận được thức ăn thì đem vứt hết đi, để mọi người hiểu [những thức đó] không ngon bằng sữa bánh".

Mới hay kế sách của Giả Sinh thật trúng ý của Trung Hàng Duyệt. Chỉ tiếc là bấy giờ không biết dùng thôi. Nếu được đem ra thử dùng hết, chắc là chế phục được chúa Thiền Vu, chứ một mình Trung Hàng Duyệt ngăn trở sao nổi. Ngay từ xưa, muốn đánh đổ nước người, không ai không dùng thuật ấy. Văn Chủng⁴⁶⁶ làm hại nước Ngô cũng theo kế đó. Một đoạn trong sách Lục thao⁴⁶⁷ của Thái Công cũng nói đến việc này.

75. Vũ Đế nhà Hán và Huyền Tông nhà Đường không làm đúng đạo vua tôi

Theo pháp chế nhà Hán, khi Thừa tướng vào yết kiến Thiên tử, nếu Thiên tử đang ngồi thì phải đứng dậy, đang ở trên xe thì phải xuống xe.

Vũ Đế⁴⁶⁸ không đội mũ tiếp Công Tôn Hoằng⁴⁶⁹. [Như thế] thật quá thân nhờn. Cứ cho rằng ở Hoằng có những điểm đáng khinh, song Hoằng đã là Tể tướng thì cũng nên đối xử với Hoằng theo đại lễ mà không nên giản dị như vậy. Huyền Tông⁴⁷⁰ nhà Đường đối xử với Lý Lâm Phủ cũng thế. Cả hai người [Vũ Đế và Huyền Tông] đều không làm đúng đạo tôn trọng đại thần.

76. Trần Hiến Hầu⁴⁷¹ nói về chức Tể tướng

Trần Hiến Hầu nói về chức Tể tưởng, thật toàn [những ý] mà người xưa chưa ai nói đến. [Những ý ấy] hẳn đã châm chước từ Chu quan⁴⁷² mà ra. Nếu ngày thường không tốn công đọc sách thì sao nói được như thế? Vậy mà người bàn lại cho là thứ tự đảo lộn. Sao họ không thấy được bốn nhãn tự: "trên", "dưới", "trong", "ngoài" mà [Trần Hiến Hầu] đã nói⁴⁷³? Họ còn bảo [Trần Hiến Hầu] chỉ là người "nghe người khác nói mà biết" chứ không phải "học mà biết". Tách bạch "nghe" và "học" ra làm hai, thật là thô thiển quá.

Trong thiên Duyệt mệnh Kinh Thi có nói: “người ta mong được nghe nhiều...”⁴⁷⁴. Cho nên nghe Kinh Thi, Kinh Lễ... cũng là học, chứ đâu phải chỉ có đọc sách mới là học.

Ôi! người ta không sai sót, cố tìm ra sai sót, cố đem lời nói của người ta ra mà cắt xén, chê bai, nâng lên, dìm xuống thì làm gì mà chẳng tìm ra chỗ sơ hở. Nhưng [như thế] chỉ phí tâm sức thôi.

Có lần vua hỏi về việc trị thiên hạ, Bình lấy chức vị của mình ra trả lời là: phải bổ dụng người theo tài năng; phải tiến dùng người hiền, truất bỏ kẻ bất tài; trăm quan được sắp xếp hợp lý thì mọi việc sẽ ổn thỏa. Nếu trả lời như thế chẳng đầy đủ sát thực lắm sao? [Nhưng họ lại nói]Chu Tử⁴⁷⁵cũng có lời bàn về vấn đề này. Vậy thực chất ra sao? Thiết tưởng [lời bàn của Chu Tử] không như họ nghĩ. Đó chỉ là cách nói theo văn pháp mà thôi. [Vì rằng] việc cho tước lộc; việc truất bỏ ai, cất nhắc ai, để ai sống, bắt ai chết; cho cái gì, đòi hỏi cái gì là 8 quyền hạn của vua. Quan đại thần chỉ biết giúp vua và làm theo ý vua thôi. Còn nếu coi những việc đó là chức phận của mình, [cứ làm xong] rồi trình lên vua, thì chẳng đáng ngại lắm sao?

Trong Kinh Thi chỉ có một đoạn chép là: "...Tìm người hiền tài, đặt họ vào chức vị..."⁴⁷⁶ là nói phải thu dùng chứ không phải nghiễm nhiên tự gánh vác lấy trách nhiệm cất nhắc và phế bỏ nhân tài. Xem quyền chức của tam công, tam cô và lục khanh⁴⁷⁷ trong Chu quan thì thấy rõ ngay điều đó.

Nói tóm lại, Tể tướng thì quyền chức lớn, bao quát rộng, gánh vác nặng nề. Trên là trời đất, giữa là vua, dưới là dân, trong thì trăm họ, ngoài thì các nước, [Tể tướng] đều phải tận tình giúp đỡ, phải gắng sức bao quát lo liệu, nghĩ cách điều hòa, uốn nắn. Tài trấn định, lượng bao dung phải được thể hiện ở đó thì mới gọi là tròn trách nhiệm. Lời nói ấy của Hiến Hầu thật đã bao quát về thể dụng, rộng lởn về khí tượng rồi. Trong thực hành, dẫu chưa đạt được tất cả, nhưng cũng có thể gọi là biết đạo làm tướng. Người đời sau xem sách quá rạch ròi cho nên sinh ra biện luận loanh quanh. Họ cố phụ họa [lời nói của] Chu Tử, song lại rất không biết rằng Chu Tử chỉ nhận những câu hỏi [của học trò] lúc bấy giờ, trích lấy một số điều cốt yếu trong các câu trả lời của Hiến Hầu để đáp lời [học trò] , chứ vốn không có ý chê Trần Bình nói lộn xộn.

Hỗ Trai nghĩ rằng trên đây là những lời thông hiểu mọi lẽ. Mỗi khi đọc truyện Trần Bình, đến đoạn này [tôi] đều cảm thấy thích thú. Thế mà các nhà ưa nghị luận lại cứ bài bác mãi. Thật đáng cười. Nếu cho rằng [Hiến Hầu] chỉ là người nghe mà biết, thì việc nhớ được những lời nói như thế cũng là phi thường rồi. Còn như bảo Trần Bình không bằng Y Doãn⁴⁷⁸, Phó Duyệt⁴⁷⁹ thì có gì phải bàn thêm nữa? Đoạn giữa bàn về chức phận của Tể tướng, càng đáng giá hơn. Được như thế thì trong nước sẽ chỉ có bậc đại thần mà không có kẻ quyền thần.

77. Lục Giả⁴⁸⁰, nhà nho thuần túy

Mạnh Tử⁴⁸¹ đi khắp nước Tề, nước Lương để tỏ bày đạo nhân nghĩa [với vua hai nước]. Thời bấy giờ các học thuyết "tung hoành"⁴⁸², "hình danh"⁴⁸³ và những lời bàn luận cao xa, tô vẽ phù phiếm⁴⁸⁴ [đàm thiên, điêu long] đua nhau lan tràn khắp nơi. Nhưng nào có ai biết đem đạo Thánh hiền nói với vua đâu.