Lời giới thiệu Bạn là một thiên tài

Nếu thiên tài là người sở hữu những năng lực xuất chúng cùng vốn hiểu biết sâu sắc giúp họ tìm ra giải pháp không quá hiển nhiên cho một vấn đề, thì bạn không cần phải đoạt Giải Nobel mới là thiên tài.

Một thiên tài sẽ quan sát những điều khiến người khác mắc kẹt, sau đó gỡ rối cho cả thế giới.

Vậy câu hỏi đặt ra là: Bạn đã bao giờ làm thế chưa?

Bạn có từng tìm thấy một đường tắt mà những người khác không thể tìm ra?

Giải quyết một vấn đề khiến gia đình bạn khốn khổ?

Tìm ra cách làm điều gì đó hiệu quả mà trước đây chưa từng mang lại tác dụng?

Tạo dựng được một mối quan hệ với ai đó mà người khác không thể làm được?

Đã bao giờ chưa?

Chẳng ai là thiên tài trong mọi thời điểm. Einstein từng không thể tìm được đường về nhà mỗi ngày. Nhưng tất cả chúng ta đều là thiên tài vào thời điểm nào đó.

Bi kịch chính là xã hội này (trường học, cấp trên, Chính phủ và gia đình bạn) cứ xua đuổi phần thiên tài đó trong bạn. Vấn đề cũng nằm ở nền văn hóa của chúng ta, nó cứ bám lấy trò mặc cả của Faust¹, trong đó, chúng ta phải đánh đổi tài nghệ và kỹ năng lấy sự ổn định bề ngoài.

¹ Tức Johannes Faust (1480-1541) là một nhà chiêm tinh, thầy thuốc, ảo thuật gia người Đức. Trong thời kỳ văn học cải cách tôn giáo thế kỷ XVI, nhiều giai thoại về nhân vật này xuất hiện, trong đó, ông hiện lên như một kẻ bán linh hồn cho quỷ dữ, nổi tiếng nhất là trong tác phẩm của Johann Wolfgang Goethe. (ND)

Hiện thực

Một anh chàng đang ngồi ở toa hạng nhất trên chuyến tàu đến Tây Ban Nha, nơi niềm vui sướng đang chờ đợi anh, thì chợt nhận ra mình đang ngồi cạnh Pablo Picasso. Thu hết can đảm, anh quay sang nhà danh họa và mở lời: “Thưa ngài Picasso, ngài là một họa sĩ vĩ đại, nhưng vì sao toàn bộ tác phẩm của ngài, toàn bộ trường phái hội họa hiện đại, lại méo mó như thế? Sao ngài không vẽ những tác phẩm hiện thực thay vì những bức tranh méo mó này?”

Picasso ngập ngừng trong giây lát rồi hỏi lại: “Thế anh nghĩ hiện thực trông như thế nào?”

Chàng trai cầm ví và rút ra bức ảnh chụp người vợ của mình: “Đây, như thế này. Đây là vợ tôi.”

Picasso cầm lấy bức ảnh, xem nó rồi mỉm cười: “Thật ư? Trông cô ấy bé tí. Mà lại còn phẳng lì nữa.”

Cuốn sách này sẽ viết về tình yêu, nghệ thuật, sự đổi thay và nỗi sợ. Nó viết về việc đánh bại một thuyết âm mưu đã được truyền qua nhiều thế hệ, được dựng nên nhằm hút cạn trí sáng tạo và sự bền bỉ của chúng ta. Nó viết về việc dẫn dắt và tạo ra sự khác biệt, và về thành công. 10 năm trước, tôi không thể viết nên cuốn sách này, vì khi đó, nền kinh tế muốn chúng ta phải hòa nhập với nó, đền đáp hậu hĩnh để chúng ta hòa nhập với nó, và chăm lo cho chúng ta nếu chúng ta phù hợp với nó. Nhưng giờ đây, dù thích hay không, thế giới mong muốn điều gì đó khác ở chúng ta. Chúng ta cần phải suy nghĩ kỹ xem hiện thực giờ đây trông như thế nào.

Giả sử bạn học được một cách nhìn khác, một cách cho đi khác, hay một cách kiếm sống khác thì thế nào? Và sẽ ra sao nếu bạn làm được điều đó mà không phải từ bỏ công việc của mình?

Đây không phải là cuốn sách dành cho những kẻ đầu bù tóc rối ngồi ở xó văn phòng trong công ty của bạn. Nó là cuốn sách dành cho bạn, cấp trên và nhân viên của bạn; vì tương lai đẹp nhất mở ra trước mắt chúng ta chính là tương lai mà bạn cống hiến bản ngã chân thực nhất và nỗ lực lớn nhất của mình. Bạn đã sẵn sàng cho điều đó chưa?

Có một điều tôi xin hứa với bạn: Thế giới trong tương lai (và cả cuốn sách này) đều không nhỏ bé và phẳng lì thế đâu.

Lần này sẽ là chuyện riêng tư

Đây là một tuyên ngôn riêng, một lời khẩn cầu mà tôi gửi đến bạn. Ngay lúc này đây, tôi sẽ không tập trung vào những ngoại lực hay chiến thuật mà các tổ chức vận dụng nhằm tạo ra các sản phẩm tuyệt vời, từ đó lan tỏa những ý tưởng quan trọng. Cuốn sách này sẽ khác. Nó viết về một lựa chọn và về cuộc sống của bạn. Lựa chọn này không đòi hỏi bạn phải từ bỏ công việc đang có, dù nó thách thức bạn phải xem xét lại cách làm việc.

Hệ thống nơi chúng ta lớn lên là một mớ hỗn độn. Nó đang vỡ tung thành từng mảnh và rất nhiều người mà tôi quan tâm đang đau khổ vì những điều chúng ta từng nghĩ là hiệu quả hóa ra lại không. Hằng ngày, tôi vẫn gặp những người có rất nhiều thứ để cho đi, nhưng họ bị ức hiếp và đe dọa đến mức phải giữ chúng lại. Họ đã trở thành nạn nhân, những con tốt trong một hệ thống điên rồ cứ bòn rút và phá hoại giá trị của họ.

Đã đến lúc thôi chiều theo hệ thống và vạch ra bản đồ dẫn đường của chính bạn.

Hãy thôi thỏa mãn với những thứ vừa đủ và kiến tạo các tuyệt tác có ý nghĩa. Hãy thôi tự hỏi điều gì có lợi cho bạn và bắt đầu trao tặng những món quà làm thay đổi người khác. Chỉ đến lúc ấy, bạn mới phát huy được tiềm năng của mình.

Suốt hàng trăm năm, tất cả mọi người đã bị dụ dỗ, lừa gạt và tẩy não để hòa nhập, tuân theo chỉ thị và đổi từng ngày công lấy từng ngày lương. Kỷ nguyên đó đã đi đến hồi kết, và cũng vừa kịp lúc.

Bạn sở hữu trong mình tài năng kiệt xuất, đóng góp của bạn có giá trị và tuyệt tác bạn tạo ra thật quý báu. Chỉ có bạn mới làm được điều đó, và bạn phải làm. Tôi hy vọng bạn sẽ đứng lên và lựa chọn tạo ra sự khác biệt.

Đưa ra lựa chọn

Mục tiêu của tôi là thuyết phục bạn rằng có một cơ hội hiện hữu dành cho bạn, một cơ may để thay đổi cuộc đời bạn trở nên tốt hơn nhưng không phải bằng việc gì đó dễ làm hay việc bạn được đào tạo để thực hiện, mà bằng cách thấu hiểu những quy luật trong thế giới của chúng ta đã thay đổi về cơ bản ra sao, và bằng cách tận dụng thời khắc này để trở thành người mà cả thế giới cho là “không thể thiếu” như thế nào.

Tất cả đều bắt đầu từ một lựa chọn đơn giản.

Tôi biết bạn có thể làm điều này và hy vọng bạn sẽ làm. Và nếu bạn làm thế, tôi cũng hy vọng bạn sẽ chia sẻ ý tưởng này với người mà bạn quan tâm.

Thỏa ước “chăm lo cho bạn”

Dưới đây là một thỏa ước mà cha mẹ đã ký cho chúng ta:

Thế giới này đầy rẫy những nhà máy. Có nhà máy làm ra công cụ, bảo hiểm và các trang web; có nhà máy sản xuất phim ảnh, chăm sóc bệnh nhân và trả lời điện thoại. Những nhà máy này cần có công nhân.

Nếu bạn học cách trở thành một trong những công nhân này, nếu bạn tập trung học ở trường, tuân theo chỉ thị, có mặt đúng giờ và cố gắng phấn đấu, họ sẽ chăm lo cho bạn. Bạn không cần phải xuất chúng, sáng tạo hay chấp nhận rủi ro lớn.

Họ sẽ trả cho bạn rất nhiều tiền, đóng bảo hiểm sức khỏe và đem lại cho bạn sự đảm bảo công việc. Họ sẽ yêu mến hoặc chí ít là chăm sóc bạn.

Quả là một thỏa ước đầy cám dỗ.

Nó cám dỗ đến mức chúng ta đã bám víu lấy nó suốt một thế kỷ. Chúng ta đã thành lập những trường học, hệ thống và chính quyền để ủng hộ thỏa ước này.

Và nó có hiệu quả. Danh sách Fortune 500 chăm lo cho chúng ta. Hiệp hội giáo viên chăm lo cho chúng ta. Bưu điện và đại lý bán lẻ trong vùng chăm lo cho chúng ta. Chúng ta tuân theo chỉ thị, rửa sạch chai lọ và có mặt đúng giờ; đổi lại, chúng ta có thứ mình cần. Đây là Giấc mơ Mỹ. Và nó đã hiệu quả trong một thời gian dài.

Nhưng khi đối diện với sự cạnh tranh và công nghệ, thỏa ước này tan vỡ.

Cơ hội phát triển nghề nghiệp thì may lắm cũng chỉ đến mức “phẳng”.

Mức lương của nhiều ngành đang ở trong chu kỳ tiêu cực.

Tầng lớp trung lưu chưa từng trải qua thời kỳ khốn khó đến thế, và tương lai xem ra thật ảm đạm. Con người không còn được chăm sóc – mọi phúc lợi đều biến mất; chương trình hưu trí² bị cắt giảm một nửa; và thật khó để thấy được từ đây, chúng ta sẽ đi đến đâu. Bạn có thể là một thư ký mẫn cán với đầy đủ kiến thức, một người đã cho đi rất nhiều và xứng đáng được bảo vệ cũng như tôn trọng. Nhưng dù xứng đáng với những điều đó, vẫn không có gì đảm bảo bạn sẽ giữ được cái ghế của mình.

² Nguyên văn: 401(k) plan – chương trình hưu trí cho phép nhân viên lựa chọn giữa việc nhận phúc lợi bằng tiền mặt hoặc trích một phần của khoản tiền đó để đưa vào tài khoản 401(k). (ND)

Bất ngờ thay, nếu cứ đà này, thì có vẻ như người công nhân ngoan ngoãn đã chấp nhận một thỏa ước tệ hại. Đại đa số những người có học thức và chăm chỉ vẫn đang làm những gì họ được sai bảo, nhưng rồi họ sẽ không còn nhận được điều mình xứng đáng.

Tình huống này vẽ ra một cơ hội tuyệt vời.

Phải, đó là một cơ hội để thực sự tận hưởng những gì bạn làm, để tạo sự khác biệt cho đồng nghiệp và khách hàng của bạn, cũng như để giải phóng thứ tài nghệ mà bạn vẫn che giấu suốt bao năm qua.

Cần mẫn làm việc và khôi phục thỏa ước “chăm lo cho bạn” là hành động vô ích. Thỏa ước đó đã tan biến. Nó chẳng còn đáng để bạn than khóc hay phàn nàn. Ngày nay, đã có một thỏa ước khác làm đòn bẩy cho tài năng, trí sáng tạo và nghệ thuật thay vì tưởng thưởng cho sự tuân phục.

Thành công đến từ đâu?

Hằng ngày, các vị sếp, khách hàng và nhà đầu tư đều đưa ra những lựa chọn khó khăn về những người mà họ sẽ hỗ trợ hoặc loại bỏ, kiềm chế hay tránh né.

Trong 20 năm qua, tôi đã tìm hiểu 18 biến thể của câu hỏi đơn giản trên. Sau đây là một số biến thể:

Vì sao một số chiến thuật lại hữu hiệu hơn những chiến thuật khác? Vì sao một số nhân viên đạt năng suất cao hơn nhân viên khác? Vì sao một số tổ chức lụi tàn và tan biến trước thị trường khốc liệt, còn những tổ chức khác lại phát triển? Vì sao một số ý tưởng lại lan rộng trong khi những ý tưởng khác bị phớt lờ?

Cuốn sách này sẽ là câu trả lời của tôi cho các câu hỏi trên.

Sự bình thường đến từ đâu?

Nó đến từ hai yếu tố:

Bạn đã bị trường học và hệ thống tẩy não, để rồi tin rằng việc của bạn chỉ là làm việc và tuân theo chỉ thị.

Tất cả mọi người đều có một giọng nói nhỏ trong đầu họ, giận dữ và sợ hãi. Giọng nói đó chính là sự phản kháng và họ muốn bạn chỉ ở mức trung bình (cũng như được an toàn).

Nếu bạn không làm tốt như mình kỳ vọng, thì có lẽ là vì luật chơi đã thay đổi, và chẳng ai nói cho bạn biết.

Luật chơi mới chỉ được viết từ hơn 200 năm trước; chúng đã hiệu quả trong một thời gian dài, nhưng giờ thì không còn nữa. Bạn sẽ cần nhiều hơn vài phút để học những luật chơi mới, nhưng đó là điều đáng làm.

Phát triển sự tất yếu

Bạn không bẩm sinh đã là một bánh răng trong cỗ máy công nghiệp khổng lồ. Mà bạn được huấn luyện để trở thành bánh răng đó.

Có sẵn một phương án thay thế cho bạn. Trở thành “nòng cốt” là một quy trình từng bước, một hướng đi để bạn phát triển những đặc tính khiến bạn trở thành yếu tố “không thể thiếu”. Bạn có thể tự rèn giũa để trở thành người quan trọng. Bước đầu tiên cũng là bước khó nhất; lúc này, bạn phải chấp nhận rằng đây là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng khác, bạn có thể (và sẽ) thành thục nó hơn. Mỗi ngày, nếu bạn tập trung vào tài nghệ và các mối liên kết tiêu biểu cho “nòng cốt”, thì bạn sẽ dần trở thành nhân tố không thể thiếu.

Đừng tùy tiện tiếp thu mô hình công nghiệp. Bạn không phải là một trong vô vàn mảnh ghép có thể thay thế cho nhau, mà là một cá thể độc nhất vô nhị; và nếu bạn có điều gì muốn nói, hãy nói ra, rồi nghĩ tốt về bản thân trong khi học cách nói ra điều đó sao cho hay hơn.

– David Mamet