CHƯƠNG 4

Lý trí và Tình cảm

I. ÔI, NHỮNG LỰA CHỌN MÀ BẠN SẼ THỰC HIỆN!

Xin chúc mừng!

Hôm nay là ngày của bạn.

Bạn ra trường để làm những điều vĩ đại

Bạn ra trường và bay thật xa!

Với khối óc thông minh

Với đôi chân mạnh mẽ

Bạn đủ sức hướng ra đường đời muôn lối rẽ.

Bạn một mình trên đường. Và biết mình rất rõ.

Và CHÍNH BẠN là người quyết định nơi sẽ đến.

Hãy nhắm vào mục tiêu cao hơn. Hãy theo đuổi những giấc mơ của mình. Hãy thành công! Chúng ta nhận được những thông điệp kiểu này lần đầu tiên khi chúng ta hẵng còn trẻ, và khi lớn hơn những thông điệp đó càng có ý nghĩa hơn. Lên bốn, khi bố mẹ đọc cho bạn nghe cuốn Ôi, những nơi mà bạn sẽ đi! của Tiến sĩ Seuss, thì đây chỉ là để giải trí và khích lệ. Khi bạn được tặng đúng quyển sách này lúc học trung học hay học đại học, thì đây lại là một sự thúc giục, một bổn phận, một nhiệm vụ. Nếu lựa chọn là khả năng có thể xảy ra thì nó cũng chính là trách nhiệm. Khi “BẠN chính là người sẽ quyết định đi đâu,” thì tốt hơn hết bạn nên đọc thật kỹ bản đồ và đi tất cả những con đường đúng.

Nhưng ngay sau khi khởi hành, bạn nhận ra rằng tấm bản đồ đó không hoàn chỉnh mà cũng chẳng chính xác. Ai đã gây ra việc này? Bạn chẳng có một bức tranh tổng quan nào về nơi mà những lựa chọn của bạn sẽ đưa bạn đến, và đôi khi bạn rơi vào những tình huống khá kỳ quặc. Thế cho nên bạn bắt đầu thực hiện chỉnh sửa và điền vào những chỗ còn trống. Tuy thế, càng ngày bạn càng thấy rõ rằng hành trình này chẳng dễ dàng gì. Bạn chọn một công việc vì nghĩ sẽ được thỏa mãn về chuyên môn. Công việc của bạn dẫn đến thành công về tài chính, nhưng bạn cảm thấy chán. Bạn quyết định ra khỏi phạm vi thành phố và tìm một căn nhà to hơn, một căn nhà có một khu vườn xinh đẹp, còn xung quanh thì yên tĩnh. Có vẻ như đây là con đường đưa bạn đến cuộc sống thư giãn, nhưng việc đi lại hàng ngày từ nhà đến nơi làm việc lại làm tăng mức độ căng thẳng của bạn. Về khía cạnh lạc quan, dù bạn chỉ mới biết vị hôn phu/ hôn thê của mình được một tháng trước khi cưới, và luôn cho rằng cuộc sống hôn nhân rất khó khăn, nhưng hóa ra quan hệ hôn nhân của bạn lại rất tuyệt vời!

Bạn phát hiện ra rằng những gì bạn dự tính từ những lựa chọn của mình thường không phải là những gì mà bạn đạt được. Tại sao lại thế, và liệu có cách nào để điều chỉnh tốt hơn giữa kết quả và kỳ vọng không? Nếu chúng ta muốn đi đến hạnh phúc, điều quan trọng cần phải biết là tại sao chúng ta lại rẽ sai và bằng cách nào mà chúng ta trở nên đầy thất vọng với chính những lựa chọn mà mình cho rằng sẽ đưa đến NHỮNG THÀNH CÔNG VĨ ĐẠI (GREAT PLACES). Trong chương này, chúng ta sẽ thử nêu ra một vài đáp án cho những câu hỏi khó này.

II. VẤN ÐỀ VỀ KẸO DẺO

Cậu bé chờ đến lượt mình, như được bảo. Mấy đứa khác, lần lượt từng đứa một được một người đàn ông khoác áo trắng, nghiêm nghị nhưng trông tử tế, dẫn vào một phòng khác. Giống y như đi khám bệnh, nhưng bố mẹ nói rằng sẽ chẳng có kim tiêm và đau đớn ở đây. Tuy thế cậu bé vẫn hơi sợ. Cuối cùng thì người đàn ông cũng bảo cậu đi theo, cậu bé đi vào căn phòng bí mật ấy và thấy có hàng đống bánh snack ngon lành - những thanh bánh quy xoắn này, bánh quy Oreo này, kẹo dẻo nữa - bày la liệt trên bàn. Ối chà! Người đàn ông bảo cậu bé hãy chỉ ra loại bánh mà cậu thích ăn nhất, và cậu chọn kẹo dẻo.

“Khéo chọn đấy!” người đàn ông nhận xét. “Giờ chú phải sang phòng kế bên để làm một việc rất quan trọng.” Ông ta đưa cho cậu bé một cái chuông nhỏ xíu. “Nhưng đây là chuyện của chúng ta,” ông ta nói tiếp. “Cháu sẽ có ngay một viên kẹo dẻo. Nhưng nếu cháu chờ được đến khi chú quay lại thì sẽ được hai. Lúc chú vắng mặt, nếu cháu rung chuông thì chú sẽ quay lại ngay lập tức, nhưng nếu như thế thì cháu sẽ được một viên kẹo dẻo mà thôi. Thỏa thuận như thế nhé?”

Cậu bé nghĩ ngợi một lúc rồi gật đầu đồng ý. Cậu ta ngồi xuống và người đàn ông bóc một viên kẹo dẻo trong khay đặt ngay trước mặt cậu. Rồi ông đi ra và đóng cửa lại. Cậu bé thích kẹo dẻo lắm, và nếu như một viên đã ngon thì hẳn nhiên là hai viên sẽ ngon hơn. Cậu bé chờ đợi, như cậu đã chờ trước khi bước vào căn phòng này. Cậu vung vẩy hai chân, nhìn quanh phòng, rồi vặn vẹo trên ghế. Thời gian trôi qua. Đối với cậu bé, dường như người đàn ông đã đi hàng thế kỷ vậy. Người đàn ông đã không nói là đi bao lâu sao? Có lẽ ông ta đã quên sạch thỏa thuận này với cậu và sẽ chẳng bao giờ quay lại.

Kẹo dẻo quả trông thật ngon lành, thậm chí có vẻ như trắng hơn và mềm mịn hơn lúc đầu nữa kia. Cậu bé tay chống cằm, tì lên bàn và nhìn chằm chằm viên kẹo ngọt đầy mê hoặc. Bụng cậu bắt đầu kêu òng ọc, và cậu tự hỏi có nên rung chuông hay không. Nếu viên kẹo dẻo này thuộc loại siêu ngon thì một viên thôi cũng đủ. Cậu ta cũng không cần đến hai viên, phải vậy không? Nhưng nếu nó thực sự tuyệt hảo thì cậu ta sẽ tiếc vì đã không chịu chờ thêm tí nữa. Cậu bé cứ nghĩ tới nghĩ lui như thế cho đến khi viên kẹo dẻo trở nên không cưỡng lại được. Sao người đàn ông lại có thể để cậu lại một mình lâu đến thế? Thật chẳng công bằng, chẳng phải lỗi ở cậu và cậu xứng đáng với viên kẹo dẻo vì đã là một cậu bé ngoan như vậy. Cậu mệt mỏi và chực khóc, thế là cậu với lấy cái chuông và lắc thật mạnh.

........................................

“Những nghiên cứu kẹo dẻo”, do nhà tâm lý học nổi tiếng Walter Mischel thực hiện vào cuối thập niên 60, ngày nay được nhiều người biết đến do đã khám phá được việc chúng ta cưỡng lại - hay đầu hàng - trước cám dỗ như thế nào. Sự thử thách và đau khổ của những đứa trẻ bốn tuổi tham gia thí nghiệm đã không kéo dài lâu lắm: Trung bình những đứa trẻ chỉ chờ đợi được ba phút rồi rung chuông. Thế nhưng, trong những phút ít ỏi đó, các cô cậu bé đã phải đấu tranh trước mâu thuẫn mạnh mẽ bên trong giữa điều mà chúng muốn ngay lập tức với điều mà chúng biết là sẽ tốt hơn cho chúng nói chung. Cuộc đấu tranh đặc biệt của chúng có thể khiến người lớn cảm thấy buồn cười hơn là khổ sở, nhưng tất cả chúng ta đều biết rằng thật là bực bội khi phải ở trong tình trạng áp chế trước cám dỗ.

Dù là bạn đang cố từ chối viên kẹo dẻo thêm kia hay tránh tiêu tiền vào món hàng công nghệ mới cực kỳ hấp dẫn, thì những tiếng nói cạnh tranh trong đầu bạn vẫn vang lên rõ hơn và càng mang tính tranh đấu hơn theo thời gian; mượn lời của Oscar Wilde, đầu hàng trước những cám dỗ thường là cách nhanh nhất để từ bỏ những cám dỗ đó, mặc dù sau này có thể bạn sẽ cảm thấy rất hối hận vì những hành động của mình. Chuyện gì đang diễn ra bên trong chúng ta khi chúng ta bị giằng co giữa hai hướng đối lập nhau? Khi chúng ta biết rằng một bên sẽ dẫn đến một kết quả tốt hơn, vậy thì tại sao chúng ta lại còn ao ước bên kia? Nếu đôi khi bạn nghĩ rằng bạn đang suy nghĩ bằng hai bộ óc thì cũng không có gì là sai lắm. Thật ra thì con người quả thật có hai hệ thống xử lý thông tin để cho ra những đáp án hoặc đánh giá tuy có liên hệ nhau nhưng vẫn mang tính khác biệt.

Hệ thống xử lý đầu tiên, mà chúng ta sẽ gọi là hệ tự động (automatic system), hoạt động rất nhanh, không cần phải nỗ lực và thuộc về tiềm thức. Đó là một chương trình “lén lút” hoạt động một cách liên tục để phân tích những dữ liệu từ giác quan và phát động cảm xúc và hành vi để đáp lại nhanh chóng. Bạn có thể sẽ thấy mình hành động thậm chí trước khi bạn biết được điều gì đã khiến bạn hành động như vậy. Thậm chí bạn còn không nhận thức được mình đã hành động cho đến tận vài giây sau đó. Đây chính là hệ thống đã thúc giục cơ thể bạn ĂN KẸO DẺO NGAY, bởi khoảnh khắc hiện tại là tất cả những gì mà nó biết. Thậm chí cả một lựa chọn có cân nhắc đi chăng nữa cũng có thể được dựa trên thông tin đầu ra của hệ thống tự động này - có lẽ đây là một linh cảm mạnh mẽ hay một sự hấp dẫn nào đó mà bạn hoàn toàn không thể giải thích được.

Ngược lại, hệ thống có cân nhắc (reflective system), được điều khiển không phải bằng những cảm xúc thô, chưa xử lý mà bằng lô-gíc và lý lẽ, là hệ thống mà chúng ta phải “bật mở” và điều chỉnh. Phạm vi của nó mở ra xa hơn trải nghiệm trước mắt, cho phép chúng ta đưa vào những ý nghĩ trừu tượng và suy ngẫm đến tương lai để thực hiện những lựa chọn. Khi dùng đến hệ thống này, chúng ta nhận thức nhiều hơn việc chúng ta sẽ đưa ra một kết luận cụ thể như thế nào. Chúng ta nói “X là thật bởi vì Y” hay “Để đi được bước 3, đầu tiên tôi phải hoàn tất bước 1 và bước 2.” Quá trình xử lý có cân nhắc cho phép chúng ta xử lý những lựa chọn phức tạp hơn, nhưng nó chậm hơn và dễ gây nản hơn hệ thống tự động. Nó đòi hỏi động lực và nỗ lực đáng kể.

Khi hai hệ thống này phát ra những phản ứng đồng bộ thì không có mâu thuẫn. Ví dụ như phản ứng tự động và phản ứng có cân nhắc đối với một con tê giác là như nhau: TRÁNH XA NÀO! Thế nhưng, thường thì những phản ứng này sẽ khác nhau và trong trường hợp như vậy, phản ứng này buộc phải thắng thế phản ứng kia. Nếu không còn thời gian thì có lẽ chúng ta sẽ thống nhất với phản ứng tự động; nếu không vội thì chúng ta sẽ dựa nhiều hơn vào phản ứng có cân nhắc. Trong trường hợp bị cám dỗ, chúng ta có thể nhận ra rằng khao khát của mình được tiếp sức bởi hệ thống tự động và cũng nhận ra rằng tốt hơn nên từ bỏ cám dỗ nếu làm theo hệ thống cân nhắc, thế nhưng chỉ bởi một điều là chúng ta biết câu trả lời “đúng” sẽ không có nghĩa là chúng ta có thể khiến bản thân mình chọn nó.

Trong những nghiên cứu của Mischel, những đứa bé bị cám dỗ ăn ngay một viên kẹo dẻo đã trải nghiệm cuộc chiến giữa hai hệ thống này. Khi mà hầu hết lũ trẻ rung chuông chỉ trong vài phút sau khi bị bỏ lại một mình trong phòng, thì âm thanh của tiếng chuông rung đã đánh dấu chiến thắng của hệ thống tự động trước hệ thống cân nhắc. Vì trẻ em không có hệ thống cân nhắc được phát triển tốt nên các kết quả này cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Nhưng thậm chí ở người lớn, với khả năng cân nhắc đầy tinh vi và phức tạp của mình, thì thường cũng không cưỡng lại được muôn hình vạn trạng “những viên kẹo dẻo” mà họ phải đối diện trong cuộc sống. Số liệu thống kê cho thấy mức độ không chung thủy là gần 30 đến 40% khi đang hẹn hò và 40 đến 60% khi đã kết hôn; trong một cuộc khảo sát, 52% sinh viên đại học thể hiện một nhu cầu cần giúp đỡ ở mức độ từ trung bình đến cao để vượt qua tình trạng “nước đến chân mới nhảy”; và hơn 30% người lao động chưa bao giờ dành dụm cho tuổi nghỉ hưu. Thậm chí khi bạn biết rằng bạn nên làm gì, bạn sẽ thích điều gì hơn về lâu về dài, thì có thể bạn vẫn thấy mình bị mất tập trung và lóa mắt trước những lựa chọn từ hệ thống tự động. Khi phản ứng tự động đặc biệt mạnh mẽ, bạn có thể sẽ cảm thấy bị kiểm soát bởi một ngoại lực nào đó: Tôi chẳng phải là tôi nữa , hay Tôi chẳng biết cái gì đã xâm chiếm lấy tôi , hay Quỷ sứ đã sai khiến tôi . Đối với những người nói rằng bạn đã có một lựa chọn tồi, thì bạn sẽ cố giải thích rằng đó giống như là một sự bắt buộc hơn. Bạn nói, Cưng à, em phải tin anh. Anh chẳng có lựa chọn. Anh chẳng thể làm gì khác.

Dĩ nhiên, lý luận này, ngay cả khi nó đúng đi nữa, cũng chỉ cho bạn chừng ấy. Rốt cuộc, con người ta sẽ tìm ra cách để cưỡng lại, và khả năng này có thể đóng góp vào những thành công khác. Trong thí nghiệm của Mischel, có 30% trẻ em đã đủ tự chủ để duy trì đủ 15 phút, và sau đó người đàn ông mặc áo khoác trắng quay trở lại và thưởng hai phần snack mà các em đã chọn. Các nghiên cứu theo dõi sau đó cho thấy các em thanh thiếu niên có thực hiện sự tự chủ ở những năm tháng trước đó sẽ tiếp tục có những mối quan hệ bạn bè vững chắc hơn, kỹ năng ứng phó tốt hơn và ít gặp rắc rối trong cư xử. Thậm chí các em này còn đạt được mức trung bình điểm SAT [17] là 200, cao hơn các em đã đầu hàng cám dỗ ngay lập tức. Khuôn mẫu thể hiện tốt hơn này tiếp tục tốt khi bước vào tuổi thành niên: Những người tự chủ thì ít hút thuốc hay dùng các chất kích thích cấm hơn; họ có vị thế kinh tế xã hội cao hơn; và học cao hơn. Nói cách khác, họ dường như khỏe mạnh hơn, sung túc hơn và khôn ngoan hơn. Mặc dù sự tự chủ không phải là nguyên nhân duy nhất của những kết quả mang tính tích cực, nhưng sự tương quan này cho thấy chúng ta không nên đánh giá thấp các tác động của chúng đối với cuộc sống của chúng ta.

Mặt khác, thật nản lòng trước hình ảnh một người luôn luôn vứt bỏ cái có được trước mắt vì mong đợi lợi ích sau này. Có đôi điều được nói về sự tự phát, sự buông thả và hành động thiếu thận trọng. Một cuộc sống nếu chỉ chăm chăm tránh né những niềm vui tầm thường (guilty pleasures) thì có thể sẽ trở nên khắc khổ và buồn tẻ. Hầu hết chúng ta đều hy vọng mình sẽ dành dụm được mà không biến thành một Ebenezer Scrooge [18] , làm việc cực nhọc mà không bị dính cứng vào bàn làm việc, và duy trì sức khỏe mà không biến phòng tập thể dục thành ngôi nhà thứ hai của mình. Nhưng tìm được trạng thái cân bằng đúng mức là một điều hoàn toàn thách thức, đặc biệt là vì những khao khát và ưu tiên “hiện tại” của chúng ta dường như quá khác biệt so với - và thường là lôi cuốn hơn - bất kỳ điều gì mà chúng ta muốn “sau này”. Để xem bạn cân nhắc như thế nào giữa những suy xét hiện tại với những suy xét tương lai, hãy làm cuộc thí nghiệm tưởng tượng (thought experiment) sau đây:

Một người đề nghị bạn chọn giữa việc một tháng nữa nhận 100 đôla với việc hai tháng nữa nhận 120 đôla. Câu trả lời của bạn là gì?

Rồi cũng người đó đề nghị bạn chọn giữa 100 đôla ngày hôm nay với 120 đôla một tháng nữa. Lần này bạn sẽ chọn con số nào?

Kết quả nghiên cứu cho thấy ở câu hỏi đầu tiên, phần đông người ta thích chờ đợi để có được số tiền lớn hơn. Tuy nhiên, trong tình huống thứ hai, phần lớn họ lại quyết định nhận số tiền ít hơn thay vì chọn giải pháp chờ đợi một tháng. Về lý lẽ, hai lựa chọn có vẻ như là tương đương - trong mỗi trường hợp bạn sẽ nhận được nhiều hơn 20 đôla nếu chờ đợi thêm một tháng nữa - nhưng trên thực tế thì người ta không cảm thấy như nhau bởi vì khi tiền đã có thể sẵn sàng lấy được, thì hệ thống tự động sẽ can thiệp vào. Trước kia, chờ thêm một tháng để có thêm tiền đã tạo ra ý thức có cân nhắc . Nhưng giờ bạn không thể không nghĩ đến những gì bạn có thể làm được hay mua được nếu có số tiền đó ngay bây giờ! Điều đó chẳng nhẽ không tuyệt sao? Chẳng nhẽ điều đó không làm bạn vui hơn nhiều so với số tiền 120 đôla mà bạn phải chờ trọn một tháng mới có được hay sao? Điều này tạo ra ý thức tự động .

Nếu bạn chọn 100 đôla trong trường hợp hãn hữu vì một cơn thèm muốn nào đó thì bạn chỉ mất 20 đôla ở đây và 20 đôla ở kia. Nhưng nếu bạn chọn 100 đôla trong hầu hết các lần thì cái giá phải trả sẽ dồn lại qua nhiều năm trong cuộc đời của bạn, và hàng chục năm sau có thể bạn sẽ thấy cực kỳ hối hận vì đã vứt bỏ quá nhiều. Những thú vui có được từ việc nhượng bộ hệ thống tự động có thể gây nghiện; bạn nói “Chỉ lần này thôi,” nhưng hóa ra đó chẳng là gì ngoài một lời hứa suông với bản thân, một cách đánh dấu mỗi thất bại. Phần lớn chúng ta chẳng ai muốn sống kiểu này, nhưng chúng ta có thể làm được gì?

Hãy rút ra vài điều từ những đứa trẻ, ngay cả khi chỉ mới bốn tuổi, đã có thể kiềm chế được sự cám dỗ của những phần bánh snack trước khi người thí nghiệm quay trở lại. Bí mật của việc kiềm chế đáng xuất sắc của các em này là đã nghĩ ra nhiều chiến lược để chống lại phản ứng tự động. Một số thì lấy tay che mặt để chúng khỏi phải thấy khay bánh kẹo đang bày trước mắt chúng. Số khác thì tưởng tượng là đang chơi đồ chơi để khỏi nghĩ đến thức ăn. Và một số ít thì bằng cách nào đó thuyết phục bản thân rằng những viên kẹo dẻo thì đùng đục hơn là món có thể tan trong miệng. Bằng việc sử dụng những mưu mẹo này, các em đã giấu đi món snack đó về mặt vật chất hoặc về mặt tinh thần, và thế là tránh được việc ăn chúng. Bạn không thể nào bị cám dỗ bởi thứ mà nó vốn không hiện diện ở đó!

Từ những nghiên cứu thêm của Mischel, chúng ta biết rằng những phương pháp đánh lạc hướng được triển khai một cách có chủ ý có thể lập ra những kỳ công. Trong nhiều phiên bản khác nhau từ cuộc thí nghiệm ban đầu, ông đã đưa đồ chơi cho các em nhỏ, yêu cầu chúng hãy nghĩ đến những hoạt động vui vẻ trong khi chờ đợi, hay đơn giản ông chỉ che khay bánh kẹo lại bằng một nắp đậy trong suốt. Thời gian chờ trung bình tăng đến 60%, và một số đông các em nhỏ đã có thể cưỡng lại việc rung chuông. Bằng cách áp dụng những kiểu kỹ thuật này một cách có ý thức, cả chúng ta cũng có thể che đậy những lựa chọn đầy cám dỗ. Có vẻ như chuyện không bao giờ làm việc trong một căn phòng có TV là một lẽ thường tình, cho dù cái TV đó có tắt rồi đi nữa, hay việc cất bánh kẹo vào tủ thay vì bày chúng ra trên quầy, nhưng chúng ta lại luôn luôn không làm chính những điều đơn giản này để giúp cho cuộc đấu tranh tự chủ trở nên nhẹ nhàng hơn.

Bên cạnh việc loại bỏ cám dỗ, chúng ta cần phải nghĩ tới mức độ nghiêm ngặt và trong những tình huống như thế nào mà chúng ta muốn thực hiện sự tự chủ. Dựa vào những mục tiêu của mình, mục tiêu nào mà bạn bắt buộc phải cưỡng lại và mục tiêu nào mà bạn cảm thấy thoải mái hơn? Nếu bạn cứ áp đặt rằng có quá nhiều thứ đe dọa sự tự chủ thì bạn sẽ thấy thật không thể nào qua nổi một ngày, vì thế bước đầu tiên để thành công là chọn lựa những cuộc chiến cho riêng mình. Giống như một vận động viên, bạn muốn thử thách bản thân mà không làm tổn hại đến tinh thần và cơ thể mà bạn không thể thiếu để thi đấu. Thế nhưng, xét cho cùng, mục tiêu của chúng ta đầu tiên là khiến cho cuộc đấu tranh tự chủ trở nên nhẹ nhàng hơn bằng cách nâng hệ thống tự động lên ngang hàng với hệ thống cân nhắc. Do chúng ta không nhận thức được hoạt động của hệ thống tự động nên chúng ta dễ dàng xem nó như là một ngoại lực cản trở hành động của chúng ta, nhưng nó lại là một phần thiết yếu của chúng ta. Thay vì cố lừa gạt bản thân, chúng ta có thể luyện cho bản thân tránh đi sự cám dỗ cho đến khi hành vi tránh né đó tự nó trở thành thói quen và tự động.

III. CHƠI THEO LUẬT

Nên ăn mặc chưng diện hơn là ăn mặc quá xuềnh xoàng. Khi mặc cả hay thương lượng, hãy đòi hơn những gì mà bạn muốn. Buổi tối, đừng ăn vặt quá khuya. Làm theo những gì mà bạn biết. Luôn cố thấy được khía cạnh khác của một cuộc tranh cãi. Đừng chi tiêu cho nhà cửa quá 35% tổng số thu nhập. Và vì Chúa, đừng điện thoại cho người cũ sau khi bạn đã làm vài ly.

Những nguyên tắc theo kinh nghiệm như thế này luôn luôn khá hữu dụng cho chúng ta. Chúng đưa ra những giải pháp dễ hiểu, dễ làm cho những vấn đề khó khăn thường gặp, giúp chúng ta tiết kiệm được thời gian và sức lực mà đáng lý ra được dùng để nghiền ngẫm các lựa chọn và những kết quả có thể có. Mặc dù không phải là quá dễ để áp dụng, nhưng nhìn chung thì chúng đáng để tin cậy và khiến cho thế giới phức tạp và mơ hồ của chúng ta trở nên dễ hiểu hơn một chút. Khi chúng ta kiệt sức vì phải đấu tranh với cám dỗ và bị lấn áp bởi đòi hỏi phải lựa chọn cho tốt, thì chuyển sang những nguyên tắc này - chính thức được biết đến như là phương pháp heuristics [19] - để tìm ra câu trả lời cũng có thể được xem như là một cứu cánh.

Sự thật là, dẫu rằng chúng ta đưa ra vô số quyết định trong ngày, hàng ngày, khả năng chọn lựa của chúng ta có lẽ chẳng cải thiện gì mấy nếu chỉ thông qua sự lặp đi lặp lại. Thậm chí với hàng đống kinh nghiệm và kiến thức, chúng ta vẫn thường có sự lựa chọn khiến bản thân phải thất vọng. Phương pháp heuristics có vẻ như cho phép chúng ta chọn lựa để giảm thiểu rủi ro và tăng khả năng hài lòng. Thật không may, chúng ta không giỏi như mình nghĩ khi mà chúng ta nhận ra phải nhờ phương pháp heuristics hỗ trợ và khi chúng đưa chúng ta đến sai lầm. Kết quả là, mặc cho những ý định tốt nhất và nỗ lực hết mình, chúng ta vẫn có thể không có được lựa chọn phương hướng hành động tối ưu.

Dù đôi khi chúng ta cố tình sử dụng phương pháp heuristics, nhưng chúng cũng hoạt động dưới dạng tiềm thức, tạo ra những đánh giá và linh cảm bất chợt. Có thể chúng ta không nhận ra rằng mình đang sử dụng phương pháp heuristics, và thậm chí nếu có nhận thức đi nữa thì chúng ta có thể tin rằng phương pháp heuristics có lợi nhưng sự thực thì nó là điều bất lợi. Những bước sai lầm trong việc sử dụng phương pháp heuristics được biết đến dưới tên gọi những thiên kiến khi đưa ra quyết định (decision-making biases), và đã nảy sinh một lĩnh vực nghiên cứu trọn vẹn xung quanh những thiên kiến này khi chúng xuất hiện lần đầu tiên trong công trình đoạt giải Nobel của hai nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky. Chúng ta hãy nghiên cứu xem bốn trong số các phương pháp heuristics phổ biến nhất hoạt động ra sao - và chúng trở thành thiên kiến như thế nào - để bước một bước tiếp theo trên con đường thực hiện những lựa chọn tốt hơn.

Thông tin trong bộ nhớ của chúng ta tác động đến những gì mà chúng ta chú ý và xem là quan trọng - một hiện tượng được biết đến với tên gọi “tính sẵn có” - và điều này sau đó lại tác động đến những ưu tiên của chúng ta. Ví dụ bạn định làm Ông già Noel bí mật cho một đồng nghiệp mà bạn tình cờ quen được. Bạn quyết định mua cho anh ta một chiếc cà vạt, nhưng bạn lại không chắc anh ta thích màu nào. Thế là bạn cố nhớ lại xem màu nào mà bạn thấy anh ta thường đeo nhất trong thời gian qua. Điều này có vẻ như là một chiến lược hợp lý một cách hoàn hảo, nhưng màu “sẵn có” nhất trong đầu bạn có thể không thực sự là màu mà anh chàng đồng nghiệp của bạn đeo nhiều nhất.

Chúng ta có khuynh hướng nhớ những thứ kích thích giác quan hoặc lôi cuốn xúc cảm nhiều hơn so với những sự kiện thực và những dữ liệu thô. Điều này có nghĩa là bạn có thể tính số lần mà đồng nghiệp của bạn mang cà vạt đỏ nhiều hơn, hoặc số lần anh ta mang cà vạt xám ít hơn, đơn giản chỉ vì màu đỏ nổi hơn. Tương tự, có thể bạn sẽ bỏ ngoài tai những lời khen ngợi đầy nhiệt tình trên mạng dành cho một nhà hàng mới mở chỉ vì một người bạn thân của bạn nói rằng cô ta vừa mới ăn một bữa ăn dở nhất trong đời ngay tại nhà hàng này. Sự đồng tình của đa số mọi người mâu thuẫn với cô bạn của bạn, nhưng câu chuyện của cá nhân cô và vẻ mặt của cô ta chính là điều làm bạn nhớ đến mỗi khi đi ngang nhà hàng này.

Những quyết định của chúng ta cũng có thể bị tác động bởi tính sống động và sự xác thực trong kết quả của từng lựa chọn. Có bao giờ bạn để ý thấy rằng mình chi tiêu quá tùy tiện khi dùng thẻ tín dụng so với khi bạn nắm tiền mặt trong tay hay không? Nghiên cứu cho thấy người ta sẵn lòng chi khá nhiều khi họ trả bằng thẻ tín dụng hơn là khi họ trả bằng tiền mặt - một số nghiên cứu cho thấy là chi nhiều hơn gấp đôi. Khi chúng ta rút tiền ra khỏi ví và trao cho người bán thì ý thức của chúng ta ghi nhận rằng giờ đây số tiền của chúng ta đã ít hơn. Nhưng khi người thu ngân quẹt tấm thẻ nhựa và trả nó lại cho chúng ta, có cảm giác như là chúng ta chẳng phải trả cái gì cả.

Thậm chí cả thứ tự xuất hiện của các lựa chọn cũng có thể tác động đến tính sẵn có của chúng. Chúng ta thường có khuynh hướng nhớ đến tùy chọn đầu tiên và tùy chọn cuối cùng trong tập hợp các tùy chọn, vì thế thay vì tập trung vào phẩm chất của từng tùy chọn, thì có thể chúng ta lại bị ảnh hưởng chủ yếu bởi thứ tự xuất hiện của từng tùy chọn này. Đây là lý do vì sao những món hàng được bày ở hai đầu kệ thường bán được số lượng nhiều hơn so với những món hàng đặt ở giữa, và đây cũng chính là lý do mà người phỏng vấn có thể chú ý nhiều hơn vào ứng viên đầu tiên và ứng viên cuối cùng trong một cuộc phỏng vấn xin việc mặc dù họ không cố tình.

II.

Hàng năm, tôi lại kể cho các sinh viên lấy bằng thạc sĩ quản trị kinh doanh của mình một câu chuyện gần như là huyền thoại về Roberto Goizueta, CEO của tập đoàn Coca-Cola vào thập niên 80. Khi được bổ nhiệm vào vị trí này lúc đầu, ở một cuộc họp với các Phó Chủ tịch cấp cao, ông phát hiện ra rằng ban quản trị công ty đang ăn mừng: Họ sở hữu được 45% thị phần nước giải khát! Họ dường như cảm thấy mãn nguyện và đã đặt mục tiêu tăng giá trị cổ phiếu lên từ 5 đến 10% trong vài năm tới. Goizueta nghĩ rằng họ đã quá rụt rè, vì thế ông đã quyết định thách thức quan điểm của mọi người về sự tăng trưởng. Ông hỏi họ, “Mỗi ngày lượng chất lỏng mà một người tiêu thụ là bao nhiêu?” Rồi ông hỏi, “Có bao nhiêu người trên thế giới?” Cuối cùng là câu hỏi quan trọng nhất: “Tỷ lệ phần trăm mà chúng ta đạt được tính trên toàn bộ thị trường thức uống - không chỉ mỗi thị trường nước giải khát - là bao nhiêu?” Hóa ra con số thật chẳng bõ, chỉ 2%.

Bằng việc khoanh lại vấn đề, Goizueta đã khuyến khích các đồng nghiệp của ông mở rộng tầm nhìn và suy nghĩ theo hướng sáng tạo hơn. Họ đã hài lòng với cách nhìn khiêm tốn của họ về thị trường và với vị trí mà Coca-Cola nắm giữ; Goizueta cho họ thấy rằng vị trí hiện tại của công ty kém an toàn hơn họ tưởng, nhưng tin vui là vẫn còn nhiều thị phần để chiếm lấy. Điều này đã dẫn đến một sự thay đổi ngoạn mục trong nhiệm vụ đề ra của công ty, các kết quả của sự thay đổi này thật kinh hoàng: Năm 1981, tổng giá trị cổ phiếu của Coca-Cola là 4,3 tỷ đôla, vào thời điểm Goizueta qua đời năm 1997, thì con số này đã bùng nổ lên 152 tỷ đôla.

Rõ ràng, cách chúng ta khoanh lại vấn đề cho bản thân mình hoặc cho người khác có thể tạo ra một khác biệt lớn cho việc chúng ta nhìn nhận và đáp lại như thế nào đối với sự lựa chọn. Mỗi khi chúng ta bắt gặp một thông tin mới hay kiểm lại những thông tin cũ, chúng ta đều bị ảnh hưởng bởi cách thể hiện của nó. Chúng ta có thể dùng cách khoanh lại sao cho có lợi cho chúng ta, nhưng đôi khi nó lại gây ra một tác động tiêu cực đến chất lượng các lựa chọn của chúng ta. Ví dụ, khi khoanh lại những nét nổi bật về chi phí thay vì lợi nhuận của một nhóm lựa chọn nào đó, thì có thể chúng ta đã trở nên lệ thuộc vào các thành kiến. Nghiên cứu cũng cho thấy rằng những tổn thất thường lù lù hiện ra trong đầu óc chúng ta hơn so với lợi lộc. Chúng ta làm bất kể điều gì có thể để tránh mất đi những thứ quan trọng, nhưng chúng ta lại không chịu những rủi ro tương tự để có được lợi lộc bởi vì lo lắng rằng thay vì hưởng lợi, chúng ta có thể phải chịu một tổn thất. Điều này cũng tự nhiên thôi, nhưng có nghĩa là chúng ta dễ bị lôi kéo bởi cách thể hiện.

Đối chiếu việc này trong thực tiễn, hãy xem xét một nghiên cứu nổi tiếng do Amos Tversky và các đồng nghiệp thực hiện. Trong đó, họ trình bày với các bệnh nhân, sinh viên y khoa và bác sĩ các số liệu thống kê về hiệu quả của phương pháp phẫu thuật và xạ trị trong điều trị bệnh ung thư. Những người tham gia thí nghiệm được hỏi họ thích phương pháp điều trị nào hơn. Một nửa trong số họ được cho biết 90% bệnh nhân phải phẫu thuật đã sống sót sau khi điều trị, và 34% đã sống thêm ít nhất là 5 năm sau đó; tất cả bệnh nhân qua xạ trị đều sống sót, nhưng chỉ 22% là vẫn còn sống sau 5 năm. Nửa kia cũng được cung cấp thông tin tương tự, nhưng lại được thể hiện ở dạng tỷ lệ tử vong hơn là tỷ lệ sống sót, nghĩa là: 10% bệnh nhân đã chết trong lúc tiến hành phẫu thuật, và 66% bệnh nhân qua đời sau 5 năm; đối với xạ trị, con số tương ứng là 0% và 78%.

Mặc dù tất cả những người tham gia thí nghiệm đều được cho các con số giống nhau, thế nhưng sự thay đổi trong cách thể hiện đã có một tác dụng đáng kể đối với quyết định của họ. Ở hình thức đặt vấn đề dưới dạng sống sót, chỉ có 25% là thích phương pháp xạ trị hơn phẫu thuật, nhưng với hình thức đặt vấn đề dưới dạng tử vong thì có đến 42% thích phương pháp xạ trị hơn. Khi khả năng tử vong trong quá trình phẫu thuật được nhấn mạnh hơn, thì có vẻ người ta lại chọn phương pháp xạ trị nhiều hơn, thậm chí là phải trả giá trước việc sẽ giảm thời gian sống đi nhiều hơn. Còn nữa, các bác sĩ cũng dễ bị dao động như những người khác trước thiên kiến định sẵn (framing bias); mặc dù có kinh nghiệm và được đào tạo rộng hơn, họ cũng không thể đánh giá nếu chỉ thuần túy dựa trên các con số.

III.

Một con hươu cao cổ giữa các đám mây, một con bò cạp trên bầu trời đêm (biểu tượng cung Hổ cáp - ND), nữ hoàng Virgin Mary trên miếng sandwich phô mai nướng - chúng ta thấy các khuôn mẫu này ở khắp mọi nơi. Tư duy chúng ta tự động tìm kiếm trật tự, và khuynh hướng tạo ra mối liên hệ giữa các mẩu thông tin khác nhau đóng một vai trò quan trọng trong việc thực hiện quyết định. Tạo dựng các mối liên hệ là điều sống còn đối với khả năng lập luận của chúng ta, nhưng khi chúng ta bắt đầu thấy có những khuôn mẫu không thực sự tồn tại hay mang nhiều sắc thái hơn chúng ta nhận thức thì chúng ta lại lựa chọn tồi tệ.

Ví dụ, hãy xét các sự kiện dẫn đến sự sụt giảm nhanh chóng của giá bất động sản gây ra cuộc khủng hoảng tài chính thế giới và một cuộc suy thoái tệ hại nhất trong 75 năm qua. Thông thường, sở hữu một căn nhà được xem là một khoản đầu tư an toàn đối với một người Mỹ bình thường, tuy không thể tạo ra những khoản lợi nhuận to lớn nhưng gần như đảm bảo không bị mất giá qua thời gian. Giá nhà trung bình đã được điều chỉnh theo lạm phát duy trì ở mức gần như cố định là 110,000 đôla trong khoảng thời gian từ khi kết thúc Thế chiến II đến năm 1997. Tuy nhiên, đến thời điểm này, xuất hiện một kiểu mẫu mới với giá tăng lên gần gấp đôi là khoảng 200.000 đôla từ năm 1997 đến 2006. Khi thấy mức tăng trưởng đầy ấn tượng và ổn định này, người ta bị thuyết phục rằng giá nhà sẽ tiếp tục tăng trong tương lai. Một nghiên cứu được Robert Schiller và Karl Case thực hiện cho thấy vào năm 2005, những người mua nhà ở San Francisco kỳ vọng giá nhà sẽ tăng 14% mỗi năm ở thập kỷ tiếp theo. Một số còn hết sức lạc quan, dự đoán mức tăng sẽ lên đến 50%. Trước khuôn mẫu sờ sờ này, nhiều người đã cho rằng việc được sở hữu một căn nhà cũng đáng để chấp nhận rủi ro từ đi vay thế chấp bất động sản với những điều khoản ít ưu đãi hơn.

Đã có một khuôn mẫu làm nền cho sự nhảy vọt giá cả này, nhưng đó không phải là khuôn mẫu mà những người mua nhà đã nhìn thấy. Khuôn mẫu thực sự đó chính là sự bùng nổ và vỡ nợ, hay là “bong bóng”, xảy ra khi sự hăng hái chung đối với một tài sản lại tạo ra sự hăng hái nhiều hơn, đẩy giá nhà cao hơn nhiều so với giá trị thật của nó. Dần dà, giá trị bị thổi phồng này trở nên rõ ràng, và đến điểm này thì mọi người đổ xô bán và bong bóng nổ bụp. Những trang viết về lịch sử kinh tế đầy dẫy những bong bóng: những củ tulip đơn được bán với giá đắt hơn thu nhập hàng năm của một người bình thường trong thời kỳ hội chứng hoa tulip Hà Lan thế kỷ mười bảy; sự đầu cơ cổ phiếu trong thời kỳ Roaring Twenties góp phần vào cuộc Đại Suy thoái; sự kiện Bong bóng Internet (dot-com bubble) đã đẩy đất nước vào một tình trạng suy thoái kéo dài gần một thập kỷ trước khi bùng nổ cuộc phá sản nhà đất. Chỉ chăm chăm vào tiểu tiết mà không thấy được toàn cảnh [20] - ở đây tiểu tiết là những bong bóng xung quanh nhà cửa - người ta tập trung vào những xu thế mà hóa ra lại không thể đứng vững được. Các lựa chọn dựa trên những tầm nhìn thiển cận như thế, hay là “nhìn bậy”, thường cho thấy là rất có hại.

IV.

Khi phương pháp heuristics không mang lại kết quả như trông đợi, bạn sẽ nghĩ rằng rốt cuộc thì chúng ta cũng nhận ra được đâu đó có sai lầm. Thậm chí cả khi chúng ta không xác định được các thiên kiến, thì chúng ta cũng có thể thấy được sự khác nhau giữa cái chúng ta muốn và cái chúng ta được, phải không nào? À, không hẳn là vậy. Hóa ra là, chúng ta có những thiên kiến để hỗ trợ các thiên kiến của chúng ta! Nếu chúng ta quá thích một lựa chọn - có lẽ bởi vì lựa chọn này đáng để nhớ hơn, hay được khoanh lại nhằm giảm thiểu tổn thất, hay có vẻ như phù hợp với một kiểu mẫu đầy hứa hẹn nào đó - thì chúng ta có xu hướng tìm kiếm các thông tin biện minh cho lựa chọn đó. Một mặt, việc đưa ra các lựa chọn mà chúng ta có thể bảo vệ bằng những dữ liệu và một danh sách các lý do là điều có thể hiểu được. Mặt khác, nếu không cẩn thận, có thể chúng ta lại tiến hành một phân tích thiếu sự phối hợp, trở thành nạn nhân của cả một mớ các sai lầm được biết đến như là “thiên kiến khẳng định” (confirmation bias).

Ví dụ, hầu như tất cả các công ty đều đưa một câu rất cổ điển “hãy nói về bản thân của bạn” trong phỏng vấn xin việc như là một phần trong quá trình tuyển dụng, và rất nhiều nơi chỉ dựa trên mỗi phần này để đánh giá các ứng viên. Nhưng hóa ra những kiểu phỏng vấn truyền thống thực ra chỉ là một trong số các công cụ kém hiệu quả nhất để tiên đoán về thành công trong tương lai của một nhân viên. Đó là vì các nhà tuyển dụng thường đưa ra quyết định trong tiềm thức về các ứng viên dựa trên những khoảnh khắc phản ứng ít ỏi đầu tiên của họ - chẳng hạn, phản ứng tích cực hơn so với những người có cá tính hay sở thích tương tự - và phần còn lại của cuộc phỏng vấn chỉ là tìm bằng chứng kiểu “cherry-picking [21] ” và đưa ra các câu hỏi của họ để khẳng định ấn tượng ban đầu này: “Tôi thấy ở đây bạn đã từ bỏ một vị trí tốt ở công việc trước đây. Hẳn là bạn cũng khá tham vọng đấy chứ, đúng không nào?” với câu “Hẳn là bạn cũng không mấy tận tâm lắm, hử?” Điều này có nghĩa là những người phỏng vấn có thể có khuynh hướng không để ý đến những thông tin có ý nghĩa, thể hiện rõ rệt ứng viên này thực sự có phải là người xuất sắc nhất để tuyển dụng hay không. Đối với những phương pháp có hệ thống hơn, như là thu thập ví dụ về công việc của một ứng viên hay là hỏi anh ta xem anh ta sẽ phản ứng ra sao trước những tình huống khó khăn giả định, thì tốt hơn nhiều cho việc đánh giá thành công trong tương lai, với ưu thế gần gấp ba lần so với những cách phỏng vấn truyền thống.

Không chỉ chúng ta cố khẳng định những điều mà chúng ta đã tin, mà chúng ta còn nhanh chóng gạt đi những thông tin có nguy cơ chứng tỏ là chúng có thể sai. Trong một cuộc nghiên cứu theo thời gian (longitudinal study) mang đậm tính đột phá, nhà tâm lý học Philip Tetlock, tác giả quyển Nhận xét chính trị chuyên nghiệp , nêu rằng ngay cả các chuyên gia cũng có khuynh hướng này. Suốt thập kỷ 80 và 90, ông đã hỏi hàng trăm quan chức chính trị - các nhà khoa học chính trị, cố vấn chính phủ, các nhà phê bình và các chuyên gia chính trị - từ mọi thành phần tư tưởng dự đoán về tiến trình diễn ra của một số sự kiện nào đó trong tương lai, ví dụ như liệu mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và Liên bang Xô viết sẽ tiếp tục ổn định, cải thiện hay là sụp đổ. Khi những sự kiện này sáng tỏ, Tetlock và các đồng nghiệp của ông nhận thấy rằng mặc dù các chuyên gia phải đưa ra những tiên đoán về kế sinh nhai, nhưng phần lớn trong số họ đã dự đoán tình hình hơi tệ hơn so với thực tế bằng cách chọn lựa ngẫu nhiên. Và những chuyên gia vững tin hơn vào các dự đoán của mình thì thực tế là ít chính xác hơn mức trung bình.

Những chuyên gia này, bất chấp bản chất đặc trưng của thế giới quan và những lý thuyết ưu ái của họ (pet theory), sẵn sàng chấp nhận những thông tin khẳng định niềm tin của họ hơn là những thông tin không khẳng định niềm tin đó. Ví dụ, những ai đồng ý với quan điểm cho rằng chính quyền Xô Viết là “đế quốc ác quỷ” (evil empire) thì thấy đủ mọi kiểu kẽ hở trong bài phân tích của một văn kiện vừa mới phát hành từ những thành tựu của Kremlin, và cho rằng Stalin đã gần như bị truất phế bởi những kẻ theo quan điểm ôn hòa trong Đảng Cộng sản vào những năm 1920. Những chuyên gia theo quan điểm đa nguyên thì thừa nhận các tài liệu này theo giá trị bên ngoài của nó. Tất cả những người được cho là chuyên gia đều có thể nêu lên vô số cách để chuyển từ tình trạng sai lầm thành tình trạng “hầu như đúng đắn”. Theo đó, họ cứ khăng khăng giữ ý kiến của mình thay vì thay đổi chúng để phù hợp với thực tế hơn.

Chúng ta cũng hành động tương tự như thế trong cuộc sống của mình, cứ nắm chặt những thông tin ủng hộ những gì chúng ta thích hoặc chứng minh những gì mà chúng ta đã chọn trước đây là đúng. Xét cho cùng, người ta sẽ cảm thấy tốt hơn khi biện minh cho quan điểm của mình so với khi đem những quan điểm này ra nghi ngờ, chỉ suy ngẫm với những tán thành và vứt những chống đối lại phía sau. Thế nhưng, nếu chúng ta muốn có một lựa chọn tốt nhất, thì chúng ta phải sẵn lòng khiến cho bản thân mình cảm thấy bất an. Câu hỏi đặt ra là, nếu đã sẵn sàng rồi, thì chính xác chúng ta sẽ bắt đầu củng cố bản thân mình chống chọi lại những thiên kiến này như thế nào?

IV. CON MẮT CỦA CHUYÊN GIA

Cal Lightman biết rằng cô gái này đang hoảng sợ. Ông chắc chắn rằng vị chính trị gia kia đang che giấu một điều gì. Và người đàn ông nọ trên điện thoại sẽ phải thừa nhận với vợ ông ta rằng ông ta đang lừa dối bà bởi vì tội lỗi đang giết dần giết mòn ông ta. Trong vòng vài phút, đôi khi là vài giây, quan sát những người hoàn toàn xa lạ, và thường thậm chí là không giao tiếp với họ, Lightman sẽ có được một kết luận khá là chính xác về những người này. Phần lớn thì ông đúng. Nhân vật Lightman do nam diễn viên Tim Roth đóng trên kênh phim của hãng FOX, vở Hãy dối tôi (Lie to Me) , Lightman là người tự tin, khó chịu, và có lẽ chỉ là một kẻ hơi điên khùng. Bằng cách đọc ngôn ngữ cơ thể và những “biểu hiện vi mô”, ông đã khám phá ra các vụ phạm tội, cứu nhiều mạng sống, và nói chung là làm điều tốt, gộp tất cả những nhà tâm lý học của mọi thời đại, cũng là những anh hùng trên màn ảnh, thành… một.

Tài năng khác thường của ông ta có thể chỉ là một sản phẩm tưởng tượng trên màn ảnh, nhưng nhân vật này là dựa trên một người có thực là Giáo sư Paul Ekman, một “máy phát hiện nói dối ở con người”, người khoe rằng mình có thể đạt được mức độ chính xác lên đến 95%. Thành công của Ekman thật đáng ngạc nhiên bởi những lời dối trá vốn nổi tiếng là rất khó phát hiện. Để xem xem một người nào đó có đang nói dối hay không thì thường chúng ta chỉ dựa chủ yếu vào trực giác. Trừ phi chúng ta phát hiện ra lời nói dối dựa trên những căn cứ thực tế, các dấu hiệu còn lại để nhận biết sự dối trá của một người chỉ là giọng nói, ngôn ngữ cơ thể và các biểu hiện trên gương mặt - những dấu hiệu có thể là quá khó để nhận ra nhưng vẫn khơi lên một linh cảm mạnh mẽ. Vấn đề là, vì chúng ta luyện tập kỹ năng đánh giá mức độ trung thực của người khác thông qua các tương tác xã hội, nhưng lại không hề có một phản hồi rõ rệt là liệu những đánh giá của chúng ta có đúng hay không, thế nên chúng ta không thể biết rằng mình sai do cả tin hay là do đa nghi. Điều này có nghĩa chúng ta không thể cải thiện qua thời gian. Mặc dù rất nhiều người tin rằng họ hoàn toàn có thể phân biệt đâu là thật, đâu là giả dối, nhưng hầu như không ai trong đại đa số có thể làm được như thế ở mức độ cao hơn sự chính xác ngẫu nhiên. Trung bình, thậm chí các nhân viên cảnh sát, luật sư, thẩm phán, chuyên gia tâm thần học, và thành viên của các tổ chức khác dù có gặp những lời nói dối nhiều hơn và nghiêm trọng hơn so với những thường dân, thì họ cũng không phân biệt tốt hơn tí nào. Vậy điều gì đã khiến Ekman khác biệt?

Bí mật về giác quan thứ sáu của ông là hàng chục năm thực hành và phản hồi. Ông đã dành sự nghiệp của mình cho việc nghiên cứu khuôn mặt, và không chỉ khuôn mặt của người. Ông bắt đầu bằng việc theo dõi những biểu hiện trên khuôn mặt của khỉ hết thời điểm này sang thời điểm khác, và ông đã nối kết những biểu hiện này với những hành vi tiếp sau đó, như là ăn cắp từ một con khỉ khác, tấn công hay làm thân. Sau đó ông đem áp dụng một quan niệm tương tự vào máy phát hiện nói dối và phát hiện ra rằng những kẻ nói dối tự tố cáo bản thân thông qua những “biểu hiện vi mô”, những biểu hiện mà chỉ kéo dài trong vài phần nghìn giây. Cả kẻ nói dối lẫn người quan sát không ai nhận ra được những biểu hiện vi mô này, nhưng Ekman đã tự tìm cách phát hiện ra chúng nhờ chăm chỉ xem những đoạn băng quay chậm của những người nói thật và nói dối đã biết - ví dụ như các sinh viên được cho xem một đoạn phim về các cuộc phẫu thuật kinh khiếp và được yêu cầu là họ phải tưởng tượng đang xem một cảnh thiên nhiên thanh bình. Bằng cách liên tục phản biện những nhận định của mình, Ekman đã phát triển được khả năng phát hiện một cách vô thức và chỉ tập trung vào những biểu hiện vi mô mà thôi, lọc ra cả những ngôn ngữ cơ thể không thích hợp lẫn điều mà người đó thực sự đang nói tới. Khả năng của ông có thể được xem là siêu phàm, nhưng nó lại có thể đạt được từ những cách thông thường.

Thông qua việc tự luyện tập đầy sáng tạo và chăm chỉ, Ekman đã tìm ra được cách kết hợp hệ thống tự động và hệ thống có cân nhắc, cho phép ông đưa ra những kết luận nhanh chóng và cũng hết sức chính xác. Phương pháp của ông, mà chúng ta có thể nghĩ đến như là một dạng “trực giác có hiểu biết”, nắm bắt được những phần tốt nhất của cả hai lĩnh vực, kết hợp tốc độ của phản xạ với những lợi ích khách quan xuất phát từ những suy xét và phân tích cẩn thận. Trên thực tế, nhiều người xuất sắc trong lĩnh vực của mình và có những kỳ công đáng chú ý thường được đề cao trong những cuốn sách được nhiều người biết đến như Trong chớp mắt của Malcolm Gladwell, dựa trên trực giác có hiểu biết. Người chơi bài poker tài ba nhất phân tích sự kết hợp giữa các chiến lược của trò chơi, biết lá bài nào đã ra, và có một sự nhạy cảm sắc sảo trước những thay đổi trong ngôn ngữ cơ thể để luận ra đối thủ có đang lừa phỉnh mình hay không. Các nhân viên an ninh sân bay đã qua huấn luyện và dày dạn kinh nghiệm chỉ cần một khoảng thời gian ngắn là có thể nhắm vào những hành khách xuống máy bay mà có mang thuốc phiện hoặc các hàng lậu khác trong người. Thậm chí đến khi khám phá ra các định luật tự nhiên chi phối vũ trụ, thì Albert Einstein cũng đã viết rằng, “Chẳng có phương cách lôgíc nào trong việc khám phá ra những định luật căn bản này. Chỉ có duy nhất mỗi phương cách trực giác, được hỗ trợ bằng một cảm giác về trật tự nằm sau sự xuất hiện.”

Bạn không cần phải là Einstein mới đạt được trình độ chuyên-nghiệp-như-là-bản-chất-thứ-hai này, nhưng nó cũng không phải là điều dễ dàng có được. Trong phát biểu của Herbert Simon, người đạt giải Nobel và là một trong những học giả có tầm ảnh hưởng nhất của thế kỷ, ông đã nói rằng, “Trực giác cũng chẳng hơn hay kém gì tri giác.” Hệ thống tự động không đưa ra những tiên đoán hay áp dụng những tri thức lý thuyết; nó phản ứng với bất kỳ một tình huống nào mà một người đang phải đối diện. Nó sẽ chính xác trong những tình huống mới mẻ chỉ với điều kiện những tình huống này tương tự với những tình huống đã trải qua trước đó, biến việc tinh thông trong thực hành trên phạm vi rộng trở thành một điều tiên quyết cho việc phát triển trực giác có hiểu biết. Để đạt được một hiểu biết ở cấp độ chuyên nghiệp trên tầm cỡ thế giới về một lĩnh vực riêng rẽ thì mất khoảng 10.000 giờ thực hành, hoặc khoảng ba giờ một ngày, mỗi ngày, trong mười năm liền. Và chỉ thực hành thôi thì cũng không đủ. Như chúng ta thấy từ đầu, thì kinh nghiệm về nghề nghiệp đáng kể của các bác sĩ và các chính trị gia cũng không tất yếu bảo vệ được họ khỏi việc đặt vấn đề và khẳng định theo thiên kiến. Bạn không thể chỉ đơn giản làm việc X ba giờ mỗi ngày trong mười năm và kỳ vọng là sau cùng sẽ trở thành quán quân trong lĩnh vực X này. Nếu muốn cải tiến, bạn phải liên tục quan sát, phân tích và phản biện kết quả thực hiện của mình: Bạn đã làm gì sai? Bạn có thể làm tốt hơn như thế nào?

Dù có là lĩnh vực nào thì mục tiêu cuối cùng của quá trình thực hành và tự phản biện này cũng chỉ là để đạt được một trực giác có hiểu biết, chắc chắn làm tốt hơn trong việc sử dụng chỉ mỗi hệ thống cân nhắc, cả về tốc độ lẫn độ chính xác. Nếu thành công, bạn sẽ có thể thu thập và xử lý nhanh chóng thông tin có liên quan nhất của một tình huống nào đó, đồng thời tránh được tất cả những điều làm xao lãng có thể dẫn đến những lựa chọn mang tính thiên kiến, từ đó quyết định hướng hành động tốt nhất. Thế nhưng, hãy nhớ rằng trực giác có hiểu biết của bạn, bất kể là có sắc sảo đến đâu, cũng sẽ bị giới hạn ở những lĩnh vực cụ thể mà bạn đang đặt công sức và thời gian vào nó. Cũng như thế, rất khó, nếu không nói là không thể, để phát triển trực giác có hiểu biết ở những lĩnh vực mà bạn không có mục tiêu rõ ràng và không thể đo lường được: nghĩa là, những tiêu chuẩn rõ ràng để xác định thế nào là thành công. Khi đã đến lúc phải chọn lựa thì không phải lúc nào việc thực hành cũng khiến cho mọi sự trở thành hoàn hảo, nhưng nó có thể giúp bạn trau dồi sự thành thạo thực sự về chuyên môn nếu bạn hướng đúng đường đến nó.

Dĩ nhiên, bạn không thể trở thành chuyên gia trong mọi lĩnh vực, vậy thì bạn nên cải thiện khả năng chung để chọn lựa như thế nào? Cái chính là vận dụng hệ thống cân nhắc để phân loại việc sử dụng - hay sử dụng sai - phương pháp heuristic của bạn. Hãy tự hỏi mình xem bạn đã đi đến một quyết định ưu tiên như thế nào: Có phải bạn bị ảnh hưởng quá mức bởi một hình ảnh sống động hay một giai thoại nào đó? Có phải bạn đã bỏ qua một lựa chọn quá nhanh chóng chỉ vì lựa chọn đó thường bị coi là một thất bại? Phải chăng bạn đã tưởng tượng ra một xu hướng hay một khuôn mẫu mà thực sự không tồn tại? Hãy cố tìm ra những lý do để không chọn những gì mà bạn bị thu hút ngay tức thì. Hãy tập trung bằng chứng chống lại ý kiến của chính bạn. Mặc dù có thể không phải lúc nào cũng cần đến một cân nhắc theo chiều sâu trước khi quyết định, nhưng cũng đáng để sau đó suy nghĩ đôi chút về điều đã lựa chọn. Có thể bạn chẳng thể thay đổi được gì, nhưng nếu phát hiện ra rằng bạn đã sai lầm thì bạn có thể tránh lặp lại sai lầm đó trong tương lai. Tất cả chúng ta đều thiên về những thiên kiến trong việc thực hiện quyết định, nhưng chúng ta cũng có khả năng chống lại điều này bằng sự thận trọng, kiên trì và một lượng vừa đủ của chủ nghĩa hoài nghi.

V. RẮC RỐI VỚI HẠNH PHÚC

Để tôi kể bạn nghe một câu chuyện đã được truyền tai khắp các đồng nghiệp của tôi tại Đại học Columbia. Một lần nọ, Howard Raiffa, cựu thành viên của khoa, người tiên phong trong lĩnh vực phân tích quyết định, được mời đến làm việc ở Đại học Harvard. Đây được xem là một bước tiến đầy danh giá. Với nỗ lực níu chân ông lại, Đại học Columbia đã phản ứng lại bằng đề nghị tăng lương gấp ba lần. Bị giằng co giữa hai lựa chọn, ông đã quyết định hỏi ý kiến một người bạn, một chủ nhiệm khoa của Đại học Columbia. Khá ngạc nhiên trước câu hỏi này, vị chủ nhiệm khoa gợi ý Raiffa nên sử dụng các kỹ năng đã khiến ông được Đại học Harvard mời giữ chức vụ trước tiên: Mổ xẻ quyết định thành từng phần nhỏ, lập mối liên hệ giữa chúng với nhau, và tính toán để quyết định xem lựa chọn nào là tốt nhất. Raiffa đã đáp lại rằng, “Ông chẳng hiểu gì. Đây là một quyết định nghiêm túc .”

Câu chuyện này có thể là đáng ngờ, nhưng nó lại đưa ra được một sự thật căn bản: Hạnh phúc cá nhân luôn là một vấn đề cực kỳ nghiêm túc. Lúc nào cũng hay, cũng tốt khi gợi ý cho người khác những công thức, những chiến thuật, nhưng chúng ta không chắc là mình sẽ tin cậy chúng khi hạnh phúc lâu dài của chính mình rõ ràng đang bị đe dọa. Chúng ta có khuynh hướng hay có cảm giác rằng một giải pháp máy móc thực sự không lý giải được cho những đặc tính của hạnh phúc cá nhân, nhưng nếu chúng ta còn chưa biết điều gì sẽ làm cho chúng ta hạnh phúc thì chúng ta mường tượng ra nó như thế nào đây?

Benjamin Franklin đã đặt một nền tảng bước đầu cho nghiên cứu của Raiffa khi ông ca tụng hiệu quả của danh sách những điều ủng hộ và chống đối. Khi một người bạn viết thư xin ông cho ý kiến về một quyết định khó khăn, Franklin đã trả lời rằng ông không có đủ thông tin để cho ra một lời khuyên nên chọn cái gì , nhưng ông vẫn có thể khuyên nên chọn như thế nào .

Khi những tình huống khó khăn đó xảy ra, chúng khó khăn, chủ yếu là vì khi ta đang cân nhắc chúng, tất cả những lý lẽ ủng hộ và chống đối không đồng thời hiện hữu trong tâm trí ta... Ðể khắc phục, tôi thường hay chia đôi tờ giấy thành hai cột; một cột viết Ủng hộ, cột kia viết Chống đối. Sau đó, trong ba hoặc bốn ngày nghiền ngẫm, tôi viết ra những gợi ý ngắn của những động cơ khác nhau theo các chủ đề khác nhau, những ý tưởng đã nảy ra trong tôi ở những thời điểm khác nhau, chống đối hay ủng hộ giải pháp. Khi tôi đã có đủ tất cả những lý lẽ như thế một cách toàn diện, tôi cố gắng ước tính trọng lượng của từng lý lẽ một; và khi thấy hai lý lẽ, mỗi cột một lý lẽ, có vẻ như tương đương nhau, tôi bèn loại chúng ra. Nếu tìm thấy một lý lẽ ủng hộ ngang bằng với hai lý lẽ chống đối nào đó, tôi sẽ loại ra cả ba. Nếu tôi nhận xét hai lý lẽ chống đối, tương đương với ba lý lẽ ủng hộ, tôi loại năm; và cứ thế mà làm dần dà tôi sẽ tìm ra được điểm cân bằng nằm ở đâu... Tôi nghĩ mình có thể đánh giá tốt hơn, và ít bị mắc phải một bước thiếu suy nghĩ; và thực tế là tôi đã được lợi rất lớn từ loại phương trình này, cái mà chúng ta có thể gọi là đại số tinh thần hay đại số cân nhắc (moral or prudential algebra).

Đại số của Franklin có vẻ như khá đơn giản, nhưng liệu nó có hiệu quả không? Hãy nhớ lại cuộc nghiên cứu về tìm việc mà tôi đã mô tả trong chương trước, trong đó những người mới tốt nghiệp đã không thể nhận thấy được những ưu tiên của họ đã thay đổi qua thời gian. Cũng thuộc phần nghiên cứu này, Rachel Wells và tôi, cùng hợp sức với Barry Schwartz, hỏi những người tham dự thêm một chút về công việc mà họ rốt cuộc đã chọn. Chúng tôi đặc biệt quan tâm đến những sinh viên vừa tốt nghiệp, những sinh viên đã làm mọi thứ, về khách quan mà nói, theo cách hết sức đúng đắn trong quá trình tìm việc - như trò chuyện thường xuyên hơn với những nhân viên hướng nghiệp, với cha mẹ và bạn bè; tận dụng các cấp bậc của các chuyên gia ở công ty; nộp nhiều đơn xin việc hơn - so với những người cùng trang lứa chỉ thực hiện tiến trình này một cách bất chợt. Sau sáu tháng, các con số thiên về những ai phân tích kỹ càng hơn các quyết định của họ. Họ nhận được nhiều lời mời phỏng vấn hơn, nhiều lời đề nghị làm việc hơn, và về cơ bản thì tìm được những công việc với mức lương trung bình là 44.500 đôla; trong khi những người ít cân nhắc cho tiến trình này thì tìm được công việc chỉ với mức lương trung bình là 37.100 đôla. Thế nhưng, mặc dù kiếm được nhiều hơn 20%, nhưng những sinh viên này lại không chắc lắm liệu đây có phải là quyết định đúng hay không và nhìn chung thì họ lại ít hài lòng với công việc của mình. Mặc dù là những người dẫn đầu và đã cân đo đong đếm những lý lẽ ủng hộ và chống đối của các lựa chọn, thì lựa chọn cuối cùng của họ cũng không đem lại hạnh phúc nhiều hơn.

Có thể những sinh viên nào có động lực nhiều hơn thì cũng có những kỳ vọng cao hơn. Cũng có thể một phần là do chủ nghĩa cầu toàn đã góp phần vào việc làm cho mức độ hạnh phúc thấp hơn, nhưng đó chẳng phải là toàn bộ câu chuyện. Sai lầm không thể tránh khỏi của giải pháp so sánh các lý lẽ ủng hộ và chống đối là nó chỉ tập trung vào những tiêu chuẩn cụ thể, vật chất, thường là bỏ qua khía cạnh về cảm xúc. Lương bổng và chức vụ thì dễ so sánh, nhưng làm sao chúng ta đánh giá và so sánh hai môi trường làm việc với nhau, hay chúng ta cảm thấy thoải mái như thế nào với những người sẽ là đồng nghiệp của chúng ta? Bởi các cảm xúc thì không thể định lượng được nên có thể là chúng ta không tính đến chúng trong danh sách ủng hộ và chống đối, ngay cả khi một phần rất lớn hạnh phúc của chúng ta phụ thuộc vào chúng. Đó có thể là những gì xảy ra với những người tìm việc có suy nghĩ kỹ càng và thấu đáo hơn.

Khi phải đưa ra quyết định giữa hai đề nghị làm việc, hầu hết chúng ta đều chú trọng đến lương bổng nhiều hơn, mặc dù tiền bạc và hạnh phúc không có mối quan hệ tương xứng một cách trực tiếp. Các cuộc nghiên cứu đều cho ra kết quả rằng tiền có thể mua được hạnh phúc, nhưng chỉ đến một mức độ nào đó mà thôi. Một khi những nhu cầu căn bản của con người ta đã được đáp ứng, giá trị của những món vật chất có thêm khi người ta trở nên giàu có hơn sẽ giảm đi nhanh chóng. Cuộc tổng điều tra xã hội năm 2004 được tiến hành trên quy mô quốc gia đã cho thấy rằng những cư dân Mỹ có thu nhập dưới 20.000 đôla/năm đã báo cáo là kém hạnh phúc hơn nhiều so với nhóm người có mức đóng thuế xếp theo thu nhập cao hơn, nhưng hơn 80% vẫn tự cho rằng họ cảm thấy “khá hạnh phúc” hay “rất hạnh phúc”. Trên mức này, nhìn chung là người ta tương đối cảm thấy hạnh phúc, nhưng cho dù mức thu nhập có tăng thêm nữa thì cũng khó tạo ra ảnh hưởng nào. Với phần đông, những người có thu nhập hơn 100.000 đôla cũng không cảm thấy thỏa mãn hơn so với những người có mức thu nhập chỉ bằng phân nửa. Các nghiên cứu khác cũng cho thấy rằng xu hướng này - thu nhập tăng thêm mà không kèm theo sự tăng thêm của hạnh phúc - cũng đúng với cả những cư dân Mỹ kiếm được hơn 5 triệu đôla mỗi năm.

Có thể chúng ta bị khía cạnh lương cao lôi kéo nhiều hơn bởi vì hệ thống cân nhắc thuyết phục chúng ta rằng nhiều tiền hơn sẽ mua được sự thoải mái và an toàn, một kết quả khách quan mà nói là tốt hơn. Nhưng hệ thống cân nhắc không thể nêu được trong bảng tính toán của nó chi phí về mặt tinh thần của việc đi lại và của việc mất đi thời gian rảnh rỗi mà chúng ta vẫn thường gặp khi có mức lương cao hơn. Một nghiên cứu của Daniel Kahneman cùng các đồng nghiệp của mình cho thấy cho tới hiện nay việc đi lại vẫn là một phần khó chịu nhất trong ngày của một người bình thường, và thậm chí chỉ tốn thêm 20 phút để đi lại hàng ngày thì cũng gây nguy hại cho sức khỏe của bạn bằng khoảng 1/5 lần khi bị mất việc. Có thể bạn chấp nhận quãng đường đến công sở dài hơn bởi bạn muốn có một căn nhà lớn hơn ở một vùng lân cận xinh đẹp hơn, có lẽ với trường học tốt hơn, nhưng những tiện ích này hiếm khi trung hòa được những tác động tiêu cực mà quãng đường đi lại dài hơn này gây ra.

Do đẩy chúng ta đến sự cám dỗ nên hệ thống tự động bị gán cho một cái tên xấu, nhưng có lẽ chúng ta cũng nên quan tâm hơn đến nó khi xuất hiện vấn đề về hạnh phúc. Tim Wilson và các đồng nghiệp của ông ở Đại học Virginia đã tiến hành một cuộc nghiên cứu để kiểm tra tuyên bố thường gặp sau đây: “Tôi chẳng biết tí gì về mỹ thuật, nhưng tôi biết chắc mình thích gì.” Những người tham gia được yêu cầu chọn một bức tranh lớn để dán ở nhà. Họ có năm lựa chọn: một bức của Monet, một của Van Gogh và ba bức tranh động vật khá là cổ lỗ. Theo bản năng thì hầu hết mọi người đều ưu tiên chọn mỹ thuật, nhưng khi được hỏi về phản ứng của mình thì họ lại thấy rằng nói ra những lý do vì sao thích các bức tranh động vật thì dễ nói hơn nhiều. (Trừ phi người ta có một vài kiến thức chính quy nào đó về nghệ thuật, nếu không thì việc bàn về một tác phẩm thuộc trường phái Ấn tượng ở bất kỳ khía cạnh nào cũng đều là một vấn đề hết sức khó khăn. Ngược lại, nói về một con bò đang cười thì là một công việc hết sức dễ dàng.) Kết quả là người ta bắt đầu ưu tiên chọn những bức có hình các con vật hơn những bức thuộc trường phái Ấn tượng. Thế nhưng, sau vài tháng, những sở thích lúc đầu của họ lại bắt đầu chiếm ưu thế: ba phần tư số người chọn hình động vật để dán lên tường đã bắt đầu thấy hối tiếc khi nhìn ngắm nó mỗi ngày; trong khi đó với những người đã làm theo thôi thúc ban đầu của mình và chọn bức Monet hoặc Van Gogh đều không cảm thấy tệ hại gì với quyết định này.

Nếu biện minh sở thích cá nhân là điều khó khăn thì giải thích về sự lôi cuốn trong tình cảm hầu như là không thể. Như Blaise Pascal đã nói, “Con tim có những lý lẽ của nó mà lý trí không thể nào hiểu được.” Wilson và các đồng nghiệp của ông đã quan sát điều này trong thực tiễn khi họ yêu cầu những người yêu nhau điền vào bảng câu hỏi về việc họ hạnh phúc như thế nào khi bên nhau. Một số thì được yêu cầu liệt kê ra càng nhiều càng tốt những lý do về tình trạng hiện tại của mối quan hệ và suy nghĩ thật kỹ về những lý lẽ này trước khi điền vào bảng câu hỏi. Số khác thì được yêu cầu nêu ra câu trả lời bất chợt nào nảy ra trong đầu họ. Khi các nhà nghiên cứu theo dõi các cặp đôi này trong vòng từ bảy đến chín tháng để xem liệu các cặp đôi ấy có còn bên nhau hay không, họ phát hiện ra rằng những phân loại thuộc về trực giác lại có thể tiên đoán đúng hơn về khả năng thành công của các cặp, trong khi các phân loại dựa trên phân tích lý lẽ lại hầu như hoàn toàn không có liên quan. Những ai phân tích mối quan hệ của mình một cách toàn diện, kỹ càng và kết luận rằng họ đang thể hiện rất tốt thì cũng có khả năng tan vỡ như những người đã phân tích rằng mối quan hệ của họ là một bất cân xứng nghiêm trọng.

Những nghiên cứu của Wilson có vẻ như đẩy chúng ta hướng đến việc dựa vào hệ thống tự động cho những vấn đề thuộc về con tim, nhưng một nghiên cứu của Donald Dutton và Arthur Aron sẽ khiến chúng ta phải lưỡng lự. Cuộc nghiên cứu này được thực hiện trên hai cây cầu ở British Columbia. Cây cầu thứ nhất thì rộng và cứng cáp với những chấn song đủ cao, tránh được việc bị rơi khỏi cầu, và nếu có bị rơi thì sẽ chỉ bị té xuống một dòng sông chảy êm cách chừng 10 feet. Ngược lại cây cầu thứ hai là một cây cầu khẳng khiu kỳ cục như lấy ra từ phim cuộc phiêu lưu của Indiana Jones. Lơ lửng ở độ cao 230 feet trên những hòn đá và thác ghềnh ở tại một điểm gồ ghề hơn của con sông, nó có tay vịn thấp và đung đưa theo gió hay khi có bất kỳ ai đi qua.

Khi những chàng trai đi tham quan băng qua một trong hai cây cầu thì họ được một cô gái xinh đẹp bảo dừng lại ở giữa cầu và hỏi xem họ có sẵn lòng tham gia vào một cuộc nghiên cứu về tác động của cảnh thiên nhiên nơi này đến tính sáng tạo của con người. Nếu đồng ý thì nhiệm vụ của họ là viết một mẩu chuyện ngắn để minh họa cho bức ảnh chụp một phụ nữ một tay đang che mặt, còn tay kia thì dang thẳng ra. Khi mỗi người tham dự tự nguyện nộp lại mẩu chuyện của mình thì cô gái tiến hành thí nghiệm đó đưa cho anh ta tên và số điện thoại của cô trên một tờ giấy nháp và bảo rằng anh ta có thể gọi cho cô thoải mái “nếu muốn thảo luận thêm về mục đích của cuộc nghiên cứu.”

Dĩ nhiên, mục đích thực của cuộc nghiên cứu, mà ngay từ đầu được gán cho cái tên là “tình yêu trên chiếc cầu lắt lẻo”, chẳng liên quan gì đến việc viết lách sáng tạo. Thay vào đó, mục tiêu chính là khám phá những cảm xúc mạnh mẽ - trong trường hợp này là sợ hãi - có thể làm xáo trộn như thế nào đến những cảm xúc khác cũng mạnh mẽ như vậy - trong trường hợp này là sự cuốn hút về phía cô gái thực hiện thí nghiệm xinh đẹp. Kết quả là phân nửa số người tham gia thí nghiệm, những người đã băng qua cây cầu đong đưa, sau đó đã gọi cho cô gái để “thảo luận về cuộc nghiên cứu”; còn những người băng qua cây cầu thấp hơn và vững chắc hơn thì chỉ có 1/9 là gọi cho cô. Những mẩu chuyện được viết trên cây cầu đong đưa cũng thiên về nhục dục hơn, theo đánh giá của các độc giả không hề biết tí gì về bối cảnh mà những đoạn văn này được sáng tác. Và trong trường hợp bạn còn nghi ngờ về tình ý của những người đàn ông này, thì hãy lưu ý rằng tỷ lệ gọi lại thấp hơn nhiều và thấp như nhau ở cả hai cây cầu nếu như người tiến hành thí nghiệm là nam.

Người ta đã lâm vào tình trạng lẫn lộn giữa nỗi sợ bị rơi xuống những mỏm đá gồ ghề bên dưới với cảm xúc bị trúng mũi tên của thần tình ái như thế nào? Bạn thấy đấy, hệ thống tự động bộc lộ những phản ứng sinh lý, nhưng không phải lúc nào nó cũng có thể hiểu được nguyên nhân của những phản ứng này. Trong khi sợ hãi và yêu thương dường như là những trạng thái cảm xúc khác nhau hoàn toàn, thì cơ thể chúng ta lại trải nghiệm hai trạng thái này như nhau: tim đập nhanh hơn bình thường, đổ mồ hôi tay, cảm giác bồn chồn, hồi hộp. Tình yêu sét đánh thật ra cũng có nhiều điểm giống với nỗi sợ bị rơi xuống vực.

Không thể nói các kết quả của nghiên cứu trên cây cầu là điều dị thường. Thực ra chúng ta vẫn thường dựa vào bối cảnh xã hội để có những manh mối về trạng thái tình cảm của mình. Trong một nghiên cứu điển hình thực hiện tại Columbia vào thập niên 60, Stanley Schachter và Jerome Singer thấy rằng những sinh viên đã được tiêm adrenalin (họ không hề biết về việc này) có thể bị kích thích xử sự theo kiểu vui đùa hoặc giận dữ bởi người tiến hành thí nghiệm. Tùy vào việc người tiến hành thí nghiệm lôi kéo những hoạt động tương tác ra sao, mỗi sinh viên sẽ thể hiện trạng thái phấn khích của cơ thể do bị ảnh hưởng bởi tác động của thuốc theo một trong hai cách sau - “Tôi hẳn phải có một quãng thời gian tuyệt vời!” hoặc là “Tôi hẳn phải thực sự giận dữ!” - và sau đó là cách hành xử tương ứng với từng trạng thái.

Một sinh viên trước kia của tôi đã mắt thấy tai nghe về mối quan hệ kỳ lạ giữa bối cảnh môi trường và cảm xúc. Trong lúc du lịch Ấn Độ cùng một cô bạn gái, lấy cảm hứng từ nghiên cứu trên cây cầu treo, cậu ta đã tiến hành một thí nghiệm của riêng mình. Cậu ta có để ý đến cô bạn gái này nhưng có vẻ như cô ta không đáp lại. Thế nên cậu ta đã quyết định hành động. Một chuyến đi mạo hiểm qua Delhi bằng chiếc xe kéo chạy nhanh và nguy hiểm đúng là thứ cần thiết khiến người ta bị kích thích. Chắc chắn cô bạn gái sẽ liên kết sự phấn khích với người ngồi ngay cạnh cô ta, mà lúc đó sẽ là cậu sinh viên này. Có ngốc nghếch đến đâu cũng có thể thực hiện được kế hoạch này! Cậu ta ngoắc một chiếc xe kéo đang phóng như bay, được điều khiển bởi một người đàn ông cao lớn, nói năng om sòm, đội chiếc khăn xếp. Cậu yêu cầu chở cả hai đi theo những ngả đường hẹp, ồn ào và quanh co. Cô bạn gái bám chắc vào xe, mắt mở to, tóc bị gió xổ tung. Cuối cùng cũng đến điểm dừng lại, cô ta bước loạng choạng khỏi xe và sửa lại quần áo. “Sao, thấy sao nào?” Cậu sinh viên hỏi, khá hài lòng. Cô gái nghiêng về phía cậu, nhìn thẳng vào mắt và nói “Tay tài xế này chẳng lẽ không tuyệt sao?”

Chẳng dễ dàng gì để dự đoán phản ứng của người khác trước một tình huống nào đó. Thậm chí chúng ta còn gặp khó khăn khi đoán cảm xúc của chính mình. Khi cố xác định xem sau này chúng ta sẽ cảm thấy thế nào đối với những quyết định mà ta đã thực hiện vào hôm nay, chúng ta thường suy luận dựa trên cảm xúc hiện tại. Làm như vậy chúng ta thường nghiêng về chính những thiên kiến mà ta đã biết ở đầu chương. Ví dụ chúng ta thường hay đánh giá quá cao mức độ mãnh liệt của phản ứng sau này bởi vì chúng ta đang tập trung vào viễn tưởng sống động, bỏ qua bối cảnh rộng lớn ở nơi mà sự kiện đó sẽ diễn ra. Các fan thể thao đoán rằng họ sẽ bị hủy hoại nếu đội bóng của họ thua cuộc hoặc sẽ cực kỳ vui sướng nếu đội bóng của họ thắng cuộc, nhưng họ lại không tính đến những yếu tố khác trong ngày hôm đó - thời tiết, việc đi lại, công việc đến hạn, bữa cơm tối với gia đình - những điều cũng sẽ góp phần vào tâm trạng chung của họ.

Chúng ta cũng hay nói quá về thời lượng kéo dài của cảm xúc. Nếu một sự đề bạt khiến cho hôm nay bạn vô cùng vui sướng thì có thể bạn sẽ cho rằng điều này sẽ khiến bạn tiếp tục cảm thấy vui đến những hai tháng sau đó. Nhưng cơ may là bạn sẽ nhanh chóng quen với công việc mới. Thậm chí trúng số cũng không làm tăng niềm vui dài hạn. Sự đối lập đầy khích lệ của khía cạnh này là những tình cảm tiêu cực có dính dáng đến những sự kiện kịch tính - một thành viên trong gia đình qua đời, bị chuẩn đoán là ung thư, bị tàn phế - cũng sẽ không kéo dài như chúng ta vẫn thường nghĩ. Nỗi buồn hay sự đau đớn lúc ban đầu là sâu sắc, nhưng qua thời gian chúng ta sẽ hồi phục.

Để bù lại cho những thiên kiến này, có lẽ chúng ta nên làm theo hướng dẫn của các chuyên gia như Paul Ekman. Nghĩa là chúng ta nên phân tích và cải thiện những hành động của mình bằng cách gợi lại những kỳ vọng, nhận diện những điều chưa chính xác trong quá khứ, và thực hiện những điều chỉnh cần thiết trong tương lai. Nhưng chúng ta có thể làm như thế nếu đó là tình cảm hay không? Một lần nữa, đến phiên Tim Wilson và các đồng nghiệp của ông lại phức tạp hóa mọi việc. Trước cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2000, Wilson và nhóm làm việc của mình đã tập hợp lại một số cử tri có quan tâm nhiều đến chính trị. Họ hỏi các cử tri này sẽ vui mừng ra sao nếu George W. Bush thắng hoặc nếu Al Gore thắng. Sau hôm Al Gore phát biểu bỏ cuộc, họ liên lạc với các cử tri để hỏi xem cảm xúc của những người này như thế nào. Bốn tháng sau họ lại hỏi các cử tri này đã cảm nhận ra sao (a) trước bầu cử, và (b) khi Al Gore tuyên bố bỏ cuộc. Cả những cử tri ủng hộ Bush lẫn những cử tri ủng hộ Gore đều không nhớ chính xác cảm xúc của mình từ hai lần hỏi đáp trước đó. Họ đã đánh giá quá cao cường độ cảm xúc của họ trước cuộc bầu cử. Và với hành động rút lui sau đó, những người ủng hộ Bush nhớ rằng họ đã vui hơn thực tế, còn những người ủng hộ Gore đã buồn hơn thực tế.

Nhìn bề ngoài thì có vẻ chúng ta nhớ việc chúng ta đã cảm nhận ra sao trong quá khứ cũng không tốt hơn so với việc đoán cảm xúc của mình trong tương lai. Tuy nhiên, như đã thấy trong chương trước, chúng ta cần tin rằng chúng ta là những cá thể nhất quán và có nhận thức, vì thế chúng ta sẽ xây dựng những câu chuyện về cảm xúc và ý kiến sao cho nó có nghĩa. Ví dụ, một cử tri tham gia vào nghiên cứu trên có thể tự nhủ rằng “Vì là một người trung thành với Đảng Dân chủ, mình ắt phải bị hủy hoại khi Gore thua cuộc.” Về cơ bản thì cũng tương tự cách chúng ta đoán cảm xúc sau này (“Dĩ nhiên mình sẽ bị hủy hoại nếu Gore thua”) hoặc đoán trước cảm xúc của người khác (“Bob là một người hết lòng ủng hộ Đảng Tự do, cho nên anh ta sẽ thật sự lúng túng nếu Gore thua”). Câu trả lời có vẻ đúng, nhưng trong thực tế chúng chỉ là những tưởng tượng theo kiểu tiện dụng mà thôi. Đây là cách chúng ta dàn xếp cho ổn thỏa những khía cạnh gồ ghề của phản ứng và những điều mà chúng ta ưu ái, những khía cạnh mà thường có tính không nhất quán.

Thế thì hãy quay lại với câu hỏi: Nếu thậm chí còn không biết tâm trí của mình ra sao thì làm sao ta có thể hình dung ra được điều gì sẽ khiến ta hạnh phúc? Chúng ta có thể làm dịu đi tác động của hệ thống tự động bằng hệ thống cân nhắc và ngược lại, nhưng chúng ta vẫn mắc sai lầm. Có lẽ thay vì đi tìm câu trả lời trong bản thân của mỗi người thì ta nên tìm hiểu xem những người khác đã làm gì trong những tình huống tương tự. Nhà tâm lý học Daniel Gilbert, một chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực nghiên cứu hạnh phúc, viết trong quyển Vấp váp trước Hạnh phúc của mình rằng, “Điều mỉa mai của tình huống khó chịu này là thông tin cần có để đưa ra những dự đoán chính xác cho những viễn cảnh về cảm xúc nằm ngay dưới mũi, thế mà chúng ta dường như chẳng đánh hơi được.” Chúng ta hay nghĩ rằng kinh nghiệm của người khác phần lớn là chẳng liên quan bởi hoàn cảnh của chúng ta và cá tính của chúng ta là có một không hai. Gilbert cũng viết rằng “Chúng ta nghĩ bản thân mình là độc nhất - trí óc chẳng giống bất kỳ ai khác, và vì vậy mà chúng ta thường bỏ qua những bài học đúc kết từ kinh nghiệm cảm xúc của người khác.”

Tục ngữ có câu lịch sử lặp lại; lịch sử của từng người cũng tương tự như vậy. Chúng ta có thể thu thập bài học về cuộc đời của những người khác bằng cách quan sát, chuyện trò và bằng cách xin lời khuyên. Dùng hệ thống tự động để tìm ra ai là người hạnh phúc và dùng hệ thống cân nhắc để đánh giá xem họ đạt được hạnh phúc như thế nào. Theo đuổi hạnh phúc không cần phải nỗ lực một mình. Thực ra đem số phận của chúng ta hòa với số phận của người khác có thể là một cách rất tốt để đương đầu với những khía cạnh đầy thất vọng của sự lựa chọn.

Gần cuối sách Ôi, những nơi mà bạn sẽ đi! , Tiến sĩ Seuss khuyến cáo rằng đôi khi chúng ta chính là phần đối lập của chính mình trong canh bạc cuộc đời. Khi phải chống chọi trước cám dỗ, hay khi cảm thấy nản lòng bởi những quyết định của mình, có thể chúng ta tự hỏi làm thế nào để thắng được bản thân. Có đủ những lý do để khiến ta phải giương cờ đầu hàng, nhưng chúng ta phải kháng cự lại sự thôi thúc đó. Phải lựa chọn là một điều hoàn toàn không thể né tránh được bởi nó có mặt khắp nơi nơi trong thế giới ngày nay. Thế nhưng nước cờ tốt nhất của chúng ta là tiếp tục nghiên cứu mối quan hệ phức tạp giữa chúng ta và sự lựa chọn. Khi đọc những chương tiếp theo, những chương thể hiện thách thức của sự lựa chọn nhiều hơn nữa, hãy nhớ rằng mặc dù đường cong học vấn (learning curve) đôi khi đi xuống và mặc dù chúng ta dễ bị vấp váp, nhưng chúng ta vẫn có thể có tiến bộ bằng tri thức hiểu biết của mình và cùng với đôi chút giúp đỡ từ bạn bè xung quanh.

[17] SAT - Scholastic Aptitude Test and Scholastic Assessment Test.

[18] Ebenezer Scrooge: nhân vật chính trong “A Christmas Carol” của Charles Dickens, keo kiệt, bủn xỉn và nhẫn tâm.

[19] Heuristics: phương pháp giải quyết vấn đề bằng cách đánh giá kinh nghiệm và tìm giải pháp qua thử nghiệm và rút tỉa khuyết điểm. - phương pháp thử và sai.

[20] Nguyên văn “unable to see the forest for the trees”.

[21] Cherry-picking: hành động đưa ra những bằng chứng hoặc dữ liệu thích hợp để khẳng định một cá nhân phù hợp một vị trí nào đó trong khi phớt lờ những bằng chứng và dữ liệu không phù hợp.