CHƯƠNG 3

Tự khúc

I. TỰ LỰC

Bạn đang bước vào giáo đường vào ngày này, ngày đầu tiên trong phần còn lại của cuộc đời mình. Đó không phải là ngày cưới của bạn (rồi bạn sẽ sớm tìm được người bạn đời tâm đầu ý hợp thôi mà), tuy nhiên, bạn cũng đang bước qua ngưỡng mới: Bạn đang có được sự Tự - Lực. Cũng như hàng triệu người khác đã cố kiếm tìm sự phát triển và kiến thức từ những cuốn sách về đề tài này, bạn có một giấc mơ. Tất cả những gì bạn muốn là có được hết thảy - danh tiếng, sự giàu sang, tuổi thọ, gia đình đầy tình yêu thương - và bạn nghe nói Tự - Lực là nơi cho bạn những điều đó. Bạn có thấy cái này không? Nó nói rằng nếu bạn có thể tập trung và kiểm soát tinh thần, bạn có thể kiểm soát cả thế giới. Khả năng kiểm soát chính là điều bạn cần có. Trước hết, lên danh sách tất cả các mục tiêu của bạn. À, gượm đã, đầu tiên hãy lập danh sách tất cả thói quen của bạn đi. Hoặc là danh sách tất cả những nơi bạn muốn đến trước khi bạn qua đời? (mà danh sách này cũng không dùng được lâu đâu nhé - kệ sách đàng kia có bộ tuyển chọn sách suối nguồn tươi trẻ kìa.) Trong bất kỳ trường hợp nào, mọi thứ đều bắt đầu bằng tình yêu đối với chính bản thân và sống đúng với con người thật của mình. Nhưng có trở ngại rồi đây, bạn hoàn toàn không chắc chắn bạn là ai vì, à thế này, bạn vẫn còn cần phải “tìm ra chính mình,” và liệu Tự - Lực sẽ nói cho bạn biết phải tìm ở nơi nào? Nhưng bạn sẽ phải thực hành Tự - Lực thế nào đây khi mà một trong những mục tiêu của nó cũng chính là điều kiện tiên quyết để tạo ra nó?

Vì thế có thể bạn tiếp tục băng qua dãy Tự - Lực để đến khu sách Du lịch, quyến rũ bạn bằng những quyển sách hướng dẫn hình bìa bóng loáng hứa hẹn chuyến đi của đời người. Du lịch ba lô xuyên Đông Nam Á, nhảy dù ở Úc, hoặc làm tình nguyện viên ở châu Phi có lẽ sẽ giúp bạn nhận ra mình là ai. Bạn có khả năng theo đuổi các khóa rèn luyện đắt đỏ chào mời bạn học những lớp thiền để giúp bạn chạm đến bên trong tâm hồn mình không? Mặt khác, bạn có khả năng để không làm điều này không?

Nghệ sĩ vĩ đại Michelangelo từng tuyên bố rằng các tác phẩm điêu khắc của ông đã hiện hữu sẵn trong đá, và tất cả những gì ông phải làm là cạo bỏ những thứ khác đi. Hiểu biết của chúng ta về bản sắc thường tương tự như thế: bên dưới nhiều lớp nên và không nên đang che phủ chúng ta là cái tôi đơn giản, chân thực, vững bền đang chờ đợi để được khám phá. Chúng ta nghĩ về quá trình tìm kiếm chính mình giống như một cuộc khai quật cá nhân. Ta đào sâu, xuống dưới lớp mặt, quẳng đi những thứ không cần thiết và khám phá ra cái tôi vĩnh cửu. Và công cụ giúp ta khai quật được báu vật không gì khác hơn là sự lựa chọn. Những lựa chọn của bạn về quần áo bạn mặc, nước giải khát bạn uống, nơi bạn sinh sống, trường và ngành bạn theo học, và dĩ nhiên, cả nghề nghiệp của bạn nữa, tất cả đều nói lên đôi điều về bạn, và chính công việc của bạn đảm bảo rằng đó là phản ánh chính xác nhất thực sự bạn là ai.

Nhưng thực sự bạn là ai? Mệnh lệnh “Hãy là chính mình!” dường như đã đủ. (Còn gì có thể dễ dàng hơn trở thành người mà bạn đã là như vậy?) Tuy thế, bạn thường bị lóa mắt hoặc có lẽ là chết cóng trước những khái niệm gần giống nhau mà, nếu không cẩn thận, sẽ có thể biến bạn trở thành một người khác. Thật khó mà tiến lên khi mỗi bước phía trước đều có thể khiến ta rời xa cái bản ngã đích thực của mình, và vì thế bạn run sợ. Không còn cảnh những người trẻ tìm được nghề ổn định, lập gia đình, và có con ngay sau khi hoàn thành việc học nữa. Thay vào đó, khoảng thời gian từ 18 đến 25 là tuổi để tìm kiếm bản sắc của riêng mình. Trong khi độ tuổi trung bình cho lần kết hôn đầu tiên ở Mỹ từng được giữ tương đối ổn định cho đến tận thập niên 1970 là 21 cho nữ và 23 cho nam thì giờ đây nó đã tăng nhanh chóng thành 25 cho nữ và 27 cho nam.

Như tạp chí Time công bố vào năm 2005, đã có một tầng lớp mới những người “lỡ cỡ” (twixters) dường như bị mắt kẹt giữa tuổi thiếu niên và tuổi trưởng thành. Trang bìa mô tả họ là “những người trưởng thành sống dựa dẫm vào bố mẹ, nhảy từ việc làm này đến việc làm khác, chơi với nhóm bạn này đến nhóm bạn khác. Không phải họ lười biếng… chỉ là họ không chịu lớn lên.” Và trong khi thuật ngữ “người lỡ cỡ” được đưa ra để dành riêng cho những người Mỹ đang tìm kiếm chính mình thì chính hiện tượng này thực ra đã phổ biến khắp toàn cầu. Ở châu Âu, họ được xem là NEETs (không học vấn, không nghề nghiệp, không được đào tạo), ở Nhật là “những kẻ ăn bám độc thân”, và ở Ý là bamboccioni (những đứa trẻ trưởng thành). Ngay cả ở những nước nghiêng về chủ nghĩa tập thể hơn thì áp lực phải khám phá bản chất thật của chính mình, cùng với những điều không chắc chắn và lưỡng lự thường đi kèm với mục đích to lớn này, đã trở nên ngày càng rõ ràng.

Theo tiêu chuẩn truyền thống, những nhóm này có vẻ trì trệ, nhưng chẳng có lý lẽ cụ thể nào để đo lường sự phát triển hay tiến bộ của một người qua việc kết hôn và sinh con sớm hay muộn. Những thập kỷ vừa qua đã có những biến đổi xã hội lớn lao, mở ra nhiều cơ hội lớn cho những người trước đây gần như không có được sự lựa chọn nào. Vậy thì có ngạc nhiên không khi họ (twixters) phải khám phá và tận dụng sự tự do họ tìm được để qua đó là chính mình? Thật sự thì, chúng ta có ít quan tâm đến họ hơn không, nếu họ không làm thế? Và dù sao, khi đứng ở dãy Tự - Lực, chúng ta cũng có chung một mục tiêu. Nhưng thực sự thì ta đang tìm kiếm điều gì khi ta tìm kiếm chính mình? Và vì sao điều đó quá quan trọng để ta phải tìm kiếm?

II. LÀM VIỆC CỦA BẠN

Việc tìm kiếm câu trả lời có ý nghĩa cho câu hỏi “Tôi là ai?” đã theo đuổi con người xuyên suốt lịch sử. Như đã thấy trong chương trước, với những người thuộc nền văn hóa truyền thống theo chủ nghĩa tập thể, câu trả lời thường nằm trong tầm tay: bản sắc cá nhân luôn gắn liền với nhóm của họ. Cùng với sự nổi lên và lan rộng của chủ nghĩa cá nhân, thì dù là ở nền văn hóa theo kiểu mẫu hay ở những nơi gần như có những cách suy nghĩ hoàn toàn đối lập với trước đây, bản sắc cá nhân đã ngày càng trở thành vấn đề mang tính cá nhân nhiều hơn.

Trọng tâm của những xã hội theo chủ nghĩa cá nhân là ý tưởng rằng dù bạn là gì, xét theo tiêu chí về chủng tộc, giai cấp, tôn giáo và quốc tịch, thì cũng không thể hoàn toàn quyết định được bạn là ai - cái tôi cốt lõi hoặc sự tồn tại thực sự độc lập hoàn toàn trước những ảnh hưởng bên ngoài. Nhưng như ta sẽ thấy sau đây, chính quá trình nhằm xác định chúng ta là ai cũng đã trải qua một sự thay đổi hoàn toàn.

Vì nước Mỹ từ rất lâu đã cho mình là “vùng đất của tự do”, và cũng chính điều này đã thu hút rất nhiều dân nhập cư, nên nghiên cứu lịch sử nước Mỹ chính là một cách rất tốt để hình dung ra khái niệm về bản sắc đã thay đổi như thế nào qua thời gian. Một trong những khái niệm đầu tiên và có ảnh hưởng nhất về chủ nghĩa cá nhân là hệ thống niềm tin mà Max Weber phong là “đạo đức Tin lành”, và được rất nhiều người Mỹ khẩn hoang tin theo. Một trong những biểu tượng sống của trường phái đạo đức này là nhà tiên phong Benjamin Franklin - người mà theo văn hóa dân gian của thế kỷ 18 - đã cùng lúc đóng vai trò của Oprah, Dr. Phil và Warren Buffett. Ông là nhà chính trị, người lãnh đạo kinh doanh, nhà báo được yêu mến và tin cậy ở khắp nơi, tác phẩm “Sách lịch Almanack của Richard nghèo” đã cung cấp cho nước Mỹ rất nhiều câu cách ngôn tiếp lửa cho cuộc đấu tranh của nông dân, thợ thuyền và nghiệp chủ trong suốt thế kỷ 19 và vẫn còn được dùng đến tận ngày nay. Franklin rất thiết thực trong mọi việc: Làm tốt công việc của mình, tiết kiệm chi tiêu, chu cấp cho gia đình, và cuối cùng, mọi thứ sẽ tốt đẹp. Bất kỳ người nào có tất cả những phẩm cách tiêu chuẩn này cũng sẽ có đủ cơ hội để thành công trên thế giới. Là một người độc lập có nghĩa là tự tìm cho mình những cơ hội và rồi tận hưởng kết quả của thành công và sự thịnh vượng mà mình đạt được. Một ngôi nhà to, một khu vườn được chăm sóc cẩn thận, những con vật nuôi béo múp thể hiện đặc ân của Chúa và nhận được sự kính trọng của mọi người.

Dù hệ thống này cho phép mọi người lựa chọn cơ hội của mình nhưng nó không phải là giấy thông hành để làm mọi điều mình muốn. Trong khi người ta có thể có nhiều loại bản sắc cá nhân khác nhau để lựa chọn hơn so với thế kỷ trước nhưng vẫn còn có sự đồng thuận xã hội lớn về việc con người kiểu mẫu phải ra sao. Một người có “tư cách tốt” là người hành xử theo kỳ vọng của cộng đồng. Nếu anh ta cư xử lệch đi như lười biếng hay khoe mẽ, có những quan điểm về chính trị và tôn giáo khác thường, hay vi phạm về giới tính như sống chung trước hôn nhân hay có con ngoài giá thú thì anh ta bị đánh giá là - ôi dào - thiếu tư cách. Cách duy nhất để trở nên nổi trội mà xã hội vẫn chấp nhận là phải hòa nhập, được thể hiện xuất sắc qua việc phấn đấu để cần cù và ngoan đạo hơn, hay tuân theo các quy tắc xã hội hiện tại nghiêm chỉnh hơn hẳn những người xung quanh bạn.

Hậu quả của “bản sắc” của một người vượt xa sự phê bình và chấp thuận của xã hội. Ví dụ như, khi công ty xe hơi Ford đưa ra mức lương 5 USD/ngày công vào năm 1916 (gấp đôi tiền công trung bình vào thời điểm đó), có vài điều kiện kèm theo. Công nhân chỉ đủ tiêu chuẩn làm việc khi họ tuân theo định nghĩa của Ford về “tiêu chuẩn của Mỹ”, bao gồm không rượu chè cờ bạc, nói được tiếng Anh (người mới nhập cư phải theo học lớp “chuẩn hóa Mỹ”) và duy trì vai trò truyền thống gia đình. Phụ nữ không đủ tư cách nhận tiền thưởng, trừ khi còn độc thân và phải tự lo cho gia đình, và nếu một người phụ nữ đã có gia đình đi làm, dù có làm cho Ford đi nữa, thì người chồng cũng không đủ tư cách nhận tiền thưởng. Những quy định này được áp dụng thông qua một ủy ban là Tổ chức Xã hội, đến nhà của người lao động để đảm bảo họ tuân theo đúng quy định. Cho dù giờ đây chúng ta xem điều này là phân biệt đối xử và xâm phạm tự do cá nhân, nhưng vào thời đó, chính sách này được chấp nhận và thậm chí còn được nhiều người khen ngợi.

Cùng với việc tuân thủ nghiêm ngặt những tiêu chuẩn xã hội, người ta còn phải tuân theo những tiêu chuẩn mới về hiệu quả và hành vi ứng xử trong công việc. Ngày nay, công ty Ford nổi tiếng nhất do một đổi mới khác của nó: dây chuyền lắp ráp. Đó là sự phát triển mới nhất trong quá trình bắt đầu từ cuộc cách mạng công nghiệp ở Anh vào thế kỷ 18: chuyển từ lao động cá thể ở nông trại sang thợ thủ công làm việc ăn lương ở nhà máy, nơi mà người công nhân không hơn gì những bộ phận thay thế của một bộ máy phức tạp. Đặc điểm này được rút ra thành một ngành khoa học qua một chuyên khảo gây ảnh hưởng lớn của Frederick Winslow Taylor vào năm 1911, Những nguyên lý của ngành quản trị khoa học, tán thành việc sử dụng những thủ tục được định ra chính xác và nghiêm ngặt trong mọi khía cạnh công việc của công nhân nhằm đảm bảo hiệu quả tối đa. Sau đây là miêu tả của Taylor về cuộc trò chuyện với ông Schmidt, người phụ trách về gang tại nhà máy thép:

“Những gì tôi muốn biết là anh là người đắt giá hay chỉ là một trong số những kẻ rẻ tiền ở đây. Những gì tôi muốn biết là anh muốn lãnh 1,85 USD mỗi ngày hay hài lòng với số tiền 1,15 USD, giống như những kẻ rẻ tiền kia đang lãnh.”

“Tôi có muốn lãnh 1,85 USD mỗi ngày không á? Tôi có phải là người đắt giá không á? Phải , phải, tôi là người đắt giá đây.”

“À, nếu anh là người đắt giá, ngày mai anh phải làm chính xác lời người đàn ông này nói, từ sáng tới tối. Nếu ông nói anh nhặt mẩu gang và đi thì anh nhặt nó lên và bước đi, và khi ông bảo anh ngồi nghỉ thì anh ngồi xuống. Anh làm đúng như vậy suốt ngày. Và gì nữa, không được cãi lại…. Giờ thì anh tiếp tục công việc vào sáng mai và tới tối tôi sẽ biết anh có phải là người đắt giá hay không.”

Taylor hãnh diện báo cáo tiếp là Schmidt làm theo chỉ dẫn từng li từng tí, và khi làm như thế hiệu quả công việc của ông cũng tăng lên nên tiền công cũng tăng lên 60%. Ông không đề cập Schmidt cảm thấy quy trình mới ra sao; điều này không liên quan đến hiệu quả hoạt động của nhà máy.

Tuy nhiên, ngay cả trước khi Ford và Taylor biến việc tiêu chuẩn hóa như vậy thành quy tắc, thì đã dấy lên những tiếng nói phản đối các xu hướng cố gắng bố trí người vào vị trí không phù hợp. Một người sớm phản đối và có nhiều ảnh hưởng là nhà văn và triết gia Ralph Waldo Emerson, người đã mô tả xã hội của giữa thế kỷ XIX là “một công ty cổ phần, trong đó các thành viên đều thống nhất về việc bảo đảm từng cổ đông có nhiều bánh mì của công ty hơn nữa, bằng cách đầu hàng sự tự do và văn hóa của người ăn.” “Đức tính mà hầu hết mọi người yêu cầu”, ông viết, “là sự tuân lệnh.” Emerson thay vào đó ủng hộ một triết lý - là cấp tiến vào thời đó - về độc lập và tự chủ, từ chối tuân theo các quy tắc của xã hội. Chỉ có bằng cách này, người ta mới có thể khám phá và thể hiện con người thật của mình. “Đằng sau tất cả các lớp màn che này, tôi rất khó phát hiện chính xác con người bạn,” ông viết, “nhưng cứ làm điều bạn muốn, và tôi sẽ biết bạn là ai.” “những lớp màn che” mà Emerson đề cập đến không chỉ che không cho chúng ta thấy toàn cảnh những thứ khác mà chúng còn che không cho chúng ta thấy chính mình, và người ta có thể lập luận rằng khi chúng ta thực hiện những lựa chọn “đích thực”, chúng ta bắt đầu xé toạc những màn che đó.

Không có gì ngạc nhiên khi một số dấu hiệu về sự khởi đầu của phong trào tự-lực đến từ Emerson. “Làm điều bạn muốn!” chắc chắn là loại câu dựa vào đó để tự-lực phát triển mạnh. Nhưng không giống như nhiều “bậc thầy” ngày nay, Emerson đã không tự khoe mẽ hoặc cố gắng kiếm tiền nhanh chóng. Ông là một trong những trí thức hàng đầu vào thời đó, và quan điểm của ông đã mang đến một đối trọng mạnh mẽ với trật tự xã hội thời bấy giờ, một người cùng thời đã mô tả tác phẩm của ông là “Tuyên ngôn Độc lập của giới trí thức”.

Ý kiến cho rằng người ta nên lựa chọn tất cả các khía cạnh trong cuộc đời mình đã đánh trúng tâm lý. Nó thể hiện ngày càng nhiều trong văn hóa phổ thông, chẳng hạn như, trong tác phẩm của Sinclair Lewis, người Mỹ đầu tiên nhận giải Nobel Văn học. Lewis đã phác họa một bức tranh gay gắt về sự tuân thủ và sự trống rỗng của đời sống ở một thị trấn nhỏ vào thời kỳ những năm 1920 trong những cuốn sách như Main Street . Nhân vật chính của tiểu thuyết, Carol Kennicott bị chồng thuyết phục rời thủ phủ St. Paul đến sống ở ngôi làng nhỏ Gopher Prairie, Minnesota, nơi anh ta lớn lên. Cô Carol với tinh thần tự do và suy nghĩ sâu sắc nhận ra cuộc sống nông thôn nghẹt thở trong vòng kiềm tỏa của những quy tắc và yêu cầu tuân thủ, và tin rằng đây là lý do tại sao rất nhiều người khác như cô đã rời bỏ thị trấn nhỏ và không bao giờ quay về.

Nguyên nhân, Carol khẳng định, không phải là do râu ria quê mùa. Mà là chẳng có gì thú vị lắm!

Ðó là một cộng đồng được tiêu chuẩn hóa chẳng có chút sáng tạo, là lời nói và tính cách lề mề, là đầu óc theo những nguyên tắc cứng ngắc do mong muốn tỏ vẻ đáng kính. Ðó là sự thỏa mãn... sự thỏa mãn với cái chết thầm lặng, những người đang khinh bỉ cuộc sống vì nó vận động không ngừng nghỉ. Ðó là sự phủ nhận lại được phong thánh như một đức tính tích cực. Là sự cấm cản có được hạnh phúc. Là sự nô lệ tự tìm kiếm và tự bảo vệ. Là sự đần độn do Thiên Chúa tạo ra.

Những con người nhạt nhẽo, nuốt thức ăn không chút mùi vị và sau đó, thẳng ruột ngựa và vô tâm, ngồi đu đưa trên một chiếc ghế đu đầy gai nhọn với những trang trí vớ vẩn, nghe một bản nhạc với giai điệu đều đều, nói chuyện một cách máy móc về sự xuất sắc của xe ô tô Ford, và coi mình là dòng giống vĩ đại nhất trên thế giới.

Khi miêu tả các thử thách và đau khổ của Carol trong Gopher Prairie - mang ý nghĩa đại diện cho bất kỳ thị trấn nào trong vô số các thị trấn nhỏ trên toàn nước Mỹ - Lewis nhấn mạnh đến cuộc đấu tranh mà bất kỳ ai chọn cách khẳng định độc lập cá nhân đều phải đương đầu, trong bối cảnh văn hóa kiềm chế việc biểu hiện cá tính. Đúng là cô Carol có cách tiếp xúc trịch thượng đối với người nhà quê, nhưng điều đó không làm quan sát của cô ít đi tính chân thật. Ngày nay, Carol và Lewis có thể sẽ bị buộc tội bởi những bên nào đó là đại diện của “các phương tiện truyền thông tự do Vùng Duyên hải phía Đông”, điều này chứng tỏ rằng rằng ngay cả khi từ ngữ chúng ta sử dụng thay đổi, thì nhiều căng thẳng như vậy vẫn tiếp tục tồn tại.

Chất lượng cuộc sống “máy móc” mà công nghiệp hóa cổ vũ đang chứng tỏ là nguồn gây bất mãn đối với nhiều người, và nó đã chín muồi trong bộ phim hài năm 1936, Modern Times (Thời đại tân kỳ) của Charlie Chaplin. Nhân vật huyền thoại do Chaplin thủ vai, Little Tramp (kẻ lang thang), đến làm việc tại một nhà máy có áp dụng tinh thần nguyên tắc Taylor cao độ. Anh ta được chỉ định đứng tại một vị trí cụ thể trên một dây chuyền sản xuất có tốc độ cao và xiết bu lông cho những chi tiết máy đi qua trước mặt với một tốc độ ngày càng tăng. Bàn tay của anh ta quá quen với chuyển động định sẵn đến nỗi sau khi đã rời dây chuyền lắp ráp, anh ta vẫn tiếp tục vặn bất cứ thứ gì từ xa giống như một con vít, nghiêm trọng đến mức vặn cả mũi hoặc nút chiếc áo đang mặc của bất kỳ ai gần đó trong sự kinh ngạc của họ. Khi ở nhà máy, Little Tramp thậm chí không được phép ăn mà không có giám sát; nhân danh hiệu quả công việc, anh ta được cho ăn tại một điểm đặt “máy cho ăn” với những ghim đầy thịt và ngô được xoay đến cho anh ta. Trong cảnh nổi tiếng nhất của bộ phim, công việc trở nên nhiều đến nỗi anh chỉ đơn giản là nằm trên băng chuyền và để bản thân bị kéo vào bên trong cỗ máy của nhà máy. Cơ thể của anh ta trượt cùng các bánh răng và bánh quay, và anh trở thành chiếc răng của bánh răng trong cỗ máy theo đúng nghĩa đen.

Trớ trêu thay, công nghiệp hóa đóng vai trò quan trọng trong việc định hình cái nhìn toàn cảnh về sự lựa chọn mà ngày nay chúng ta cho là hiển nhiên. Đạo đức Tin Lành nhấn mạnh vào tính tằn tiện đã có ý nghĩa thiết thực trong thế kỷ 19, khi thắt chặt tín dụng, cũng như trong suốt cuộc Đại suy thoái, thế nhưng trong các thời kỳ sau Thế chiến thứ II nó ngày càng trở nên không thích hợp với mức tài sản trung bình lớn hơn của các nhân viên. Hơn nữa, các nhà sản xuất có thể sản xuất nhiều hàng hóa hơn so với nhu cầu của mọi người, vì vậy họ phấn đấu để thúc đẩy nhu cầu bằng cách áp dụng cách mạng trong phong cách và quảng cáo, bằng cách đó, chuyển đổi hành động mua hàng từ một nhu cầu thực thuần túy sang cách để tự thể hiện bản thân. Ví dụ như khi bạn mua một chiếc xe hơi, bạn không chỉ vì nhu cầu di chuyển, mà còn để tuyên bố bạn là ai và điều gì quan trọng với bạn. Việc mở rộng song song của các phương tiện truyền thông đại chúng đã đẩy xu hướng xa thêm nữa. Mọi người giờ đây có thể gián tiếp tham gia vào cuộc sống của các ngôi sao điện ảnh quyến rũ và những người trong ngành giải trí như James Dean nổi loạn và Elvis Presley khiêu gợi. Phía sau hàng rào trắng kiểu Stepford đầu thập niên 50, một quan niệm mới rất tươi sáng về thành công đang phát triển, quan niệm rằng vứt bỏ sự pha trộn và nghiêm túc thực hiện vai trò của bạn để đứng tách ra khỏi đám đông bằng cách thể hiện cá tính độc đáo của bạn.

Những nguồn lực kinh tế và văn hóa kết hợp trong cuối thập niên 50 và thập niên 60 đã tạo ra một sự thay đổi rộng rãi trong quan niệm của xã hội về bản sắc cá nhân. Toàn bộ một thế hệ lớn lên trong kỷ nguyên của sự thịnh vượng mà không có nguyên nhân lớn lao nào để thống nhất họ lại theo cách mà thế chiến thứ II đã làm với các thế hệ trước: một môi trường hoàn hảo cho sự nổi dậy của các cá tính độc lập. Những nhà thơ thuộc thế hệ Beat (Beat generation) như Allen Ginsberg và Jack Kerouac thách thức văn hoá chính thống của những năm 50, và con đường của họ dẫn thẳng đến phong trào phản văn hóa hippie của những năm 60. Năm 1964, The Beatles lần đầu tiên xuất hiện trực tiếp trên The Ed Sullivan Show , làm dấy lên tranh cãi về kiểu tóc mop-top bất thường của họ. Hàng trăm ngàn người si mê ban nhạc The Beatles và những người trẻ khác đã bắt đầu xé rào thông qua âm nhạc, để tóc dài, sử dụng ma túy nhẹ, và khám phá tinh thần lập dị. Mặc dù các biểu hiện cực đoan hơn của sự thay đổi hình mẫu trong khái niệm về cái tôi này đã giảm xuống vào cuối những năm 70, nhưng thông điệp của nó vẫn còn tồn tại: độc lập phải vượt lên trên sự tuân thủ, (gần như) luôn luôn là thế! Và nhờ vào sức mạnh toàn cầu hóa của công nghệ phương tiện truyền thông đại chúng và tăng cường hội nhập quốc tế trong lĩnh vực kinh tế, các giá trị cá nhân đã sẵn sàng để xuất khẩu sang phần còn lại của thế giới, và theo cùng là các sản phẩm như Coca-Cola và quần jean Levi, những sản phẩm đã trở thành biểu tượng của những giá trị này.

Chuyến du lịch tốc hành xuyên qua lịch sử này sẽ thả chúng ta xuống nơi nào? Thực sự, đó là một nơi mang lại nhiều hiếu kỳ. Chính tại nơi đây, trong vùng đất của lựa chọn, tôi có thể tìm ra những lựa chọn mà trước đây đã từng không tồn tại hoặc không dành cho những người như tôi. Các biến thể của cấu trúc gia đình truyền thống (vợ và chồng cùng đi làm kiếm thu nhập, không sinh con, người cha ở nhà làm nội trợ, cha hoặc mẹ đơn thân, nhận con nuôi, hôn nhân đồng giới, và v.v. ) ngày càng được chấp nhận nhiều hơn trên toàn cầu, và nơi cư trú của các gia đình này ngày càng trở thành vấn đề để lựa chọn. Đến năm 1970, hai phần ba cư dân của các thành phố lớn của Mỹ là người từ nơi khác đến, cũng như gần một nửa cư dân của các thành phố châu Á. Điều tra dân số gần đây nhất ở Mỹ cho thấy 39 triệu người Mỹ, hay 13% dân số, đã thay đổi nơi cư ngụ chỉ trong vòng một năm qua.

Ngay cả tôn giáo, từng có lúc được xem như có giá trị tuyệt đối giống như màu mắt, thì bây giờ cũng có nhiều nhóm đa dạng; hơn một nửa người Mỹ đã thay đổi đức tin của họ ít nhất một lần, theo một cuộc thăm dò Pew 2009. Nhóm người phát triển nhanh nhất bao gồm những người không theo tôn giáo nào cả. Về vấn đề này, ngay bản thân màu mắt hiện nay cũng có thể thay đổi được, nhờ kính áp tròng màu, và cùng với việc nở rộ của giải phẫu thẩm mỹ, chúng ta có thể thay đổi bộ mặt xuất hiện trên thế giới của mình theo nghĩa đen. Từ người pha chế có bộ tóc nhuộm màu không có trong tự nhiên cho tới các CEO mặc quần jeans, người ta ngày càng được phép, thậm chí là được mong đợi, thể hiện phong cách cá nhân tại nơi làm việc cũng như trong cuộc sống cá nhân của mình. Các cộng đồng trực tuyến như MySpace, Facebook, và Second Life cung cấp cho chúng ta toàn quyền làm chủ những tính cách mà chúng ta thể hiện đến người khác. Không có dấu hiệu nào cho thấy những xu hướng gia tăng lựa chọn về bản sắc này chỉ là tạm thời, mà có thể nói chúng có vẻ sẵn sàng để phát triển trong tương lai.

Trong khi sự tự do lựa chọn không gì sánh được này có thể đang được giải phóng, nó cũng có kèm theo một số yêu cầu nhất định. Như Nikolas Rose, Giáo sư Xã hội học tại Trường Kinh tế London, viết trong cuốn sách của ông Sức mạnh của Tự do, “các cá nhân trong xã hội hiện đại không chỉ đơn thuần ‘tự do lựa chọn’, mà còn bắt buộc phải tự do, hiểu được và thực hành cuộc sống theo dạng lựa chọn. Họ phải hiểu rằng quá khứ và mơ ước trong tương lai của mình là kết quả của những lựa chọn đã làm và những lựa chọn còn phải làm. Những lựa chọn này của họ được xem như là sự nhận thức rõ các đặc điểm của người đưa ra sự lựa chọn - những biểu hiện của cá tính - và phản ánh trở lại về người đã thực hiện chúng.” Vì vậy, để được là chính mình có nghĩa là phải đưa ra những lựa chọn phản ánh đúng nhất cái tôi, và các lựa chọn này - khi dồn lại - là những biểu hiện và sự ban hành của giá trị quý giá nhất: tự do. Là công dân trên vùng đất của lựa chọn, chúng ta đang sống trong nền dân chủ tột cùng, và chúng ta có nghĩa vụ phải lựa chọn không chỉ cho riêng chúng ta mà còn để khẳng định cam kết của chúng ta đối với chính cái khái niệm về tự do. Quyết định cá nhân của chúng ta có một quy mô chính trị.

Khi quỹ đạo quyền lực chuyển sang các lựa chọn cá nhân, thì câu hỏi cá nhân đó là ai - mục tiêu và động lực của ông ta là gì - trở nên rất quan trọng. Nó làm cho sự tu thân trở nên cần thiết đến mức gây bối rối, và nói thẳng ra, là hơi lo sợ. Và khi chân trời của chúng ta mở rộng, số lượng cái tôi khả dĩ cũng nhân lên gấp bội. Khối đá cẩm thạch bao quanh tác phẩm điêu khắc của chúng ta ngày càng lớn hơn, và ta phải cạo bỏ ngày càng nhiều hơn để khám phá hình dạng cần thiết trong khối đá đó. Nói cách khác, quá trình khám phá bản thân trở nên khó khăn hơn tại thời điểm nó là mệnh lệnh cấp thiết. Nếu không có con đường nào trong cuộc sống được đặc quyền tuyên bố là đúng thì cũng không có câu trả lời dễ dàng cho bất cứ ai trong chúng ta, độ khó tăng theo cấp số nhân để biết chính mình, để là chính mình, làm việc ta muốn. Làm thế nào chúng ta tìm thấy bản sắc của mình và lựa chọn phù hợp với nó? Chúng ta hãy cùng khám phá ba thách thức lớn mà chúng ta phải đối mặt trong quá trình này, và có lẽ chúng ta sẽ có được một sự hiểu biết khác về mối quan hệ giữa việc chúng ta là ai và chúng ta lựa chọn điều gì.

III. TÔI, NHƯ MỌI NGƯỜI KHÁC, LÀ RIÊNG, LÀ THỨ NHẤT

Họ nói rằng khi một trong những giác quan của bạn bị tổn thương, các giác quan khác của bạn trở nên nhạy bén hơn. Trong trường hợp của tôi, tôi thấy khá ngạc nhiên là mình đã phát triển được một giác quan thứ sáu: tôi có thể “đọc ra” bạn và đánh giá cá nhân bạn mà chưa hề gặp mặt. Hãy cho phép tôi chứng minh.

Bạn là một người chăm chỉ. Những người khác không phải lúc nào cũng đánh giá như thế về bạn vì bạn không thể đáp ứng mong đợi của mọi người. Tuy nhiên, khi bạn cho một điều gì đó là thực sự quan trọng, bạn sẽ nỗ lực hết mình. Không, bạn không phải luôn luôn thành công theo các tiêu chuẩn đánh giá thông thường, nhưng cũng tạm ổn vì bạn không phải là người đánh giá quá cao những người bình thường nghĩ gì. Bạn tin rằng một số các quy tắc và tiêu chuẩn tồn tại là vì lý do chính đáng, cho nên bạn không tìm mọi cách để chối bỏ các quy tắc và tiêu chuẩn này, nhưng những gì bạn thực sự dựa vào để hành động chính là cái la bàn định hướng mạnh mẽ bên trong bạn. Sức mạnh này không nhất thiết phải lộ ra cho người khác thấy, và họ có thể đánh giá thấp tài xoay xở của bạn, nhưng đôi khi chính bản thân bạn thậm chí cũng bất ngờ về khả năng của mình. Bạn vui thú học hỏi những điều mới, nhưng bạn không nghĩ rằng tất cả việc giáo dục phải diễn ra trong môi trường chính thức hoặc vì một mục đích cụ thể. Bạn muốn có thể giúp đỡ nhiều hơn cho những người kém may mắn, nhưng ngay cả khi bạn không có khả năng, bạn cũng chăm sóc và quan tâm theo cách riêng của bạn. Cuộc đời đôi khi thật nghiệt ngã với bạn, nhưng bạn đã vượt qua và bạn vẫn giữ vững tinh thần. Bạn biết rằng nếu bạn tập trung và tự tin, nỗ lực của bạn sẽ mang lại kết quả. Trong thực tế, một cơ hội đặc biệt sẽ tự nó hiện hữu trong cả cuộc sống riêng tư cũng như công việc của bạn. nếu bạn nắm bắt và theo đuổi đến cùng, bạn sẽ đạt được mục tiêu của mình!

Bây giờ thì nói thực đi. Đó là một hồ sơ đúng về bạn, phải không nào? Có lẽ không hoàn toàn chính xác, nhưng vẫn khá tuyệt vời vì tôi đã viết nó mà không biết đến bạn và thậm chí trước khi bạn chọn cuốn sách này. Nếu bạn kể cho bạn bè và những người thân trong gia đình và cho mỗi người một bản sao, họ cũng có thể hưởng lợi từ tài năng của tôi. Không ư? Bạn sẽ không nhảy bổ ra ngoài và nói với những người thân của bạn rằng tôi là một nhà tiên tri ư? Tại sao lại không?

Mưu mẹo không-thông minh-lắm của tôi chỉ là một hình thức ít phức tạp của các thủ thuật mà các “bà đồng” và thầy bói khác thường xuyên sử dụng thành công. Miễn là khách hàng đừng quá nghi ngờ, và người tiên tri đóng kịch tinh tế, thì những gì nói ra là có thể tin tưởng được. Dưới đây là những gì “giác quan thứ sáu” hướng đến:

1. Mọi người giống nhau hơn họ nghĩ.

2. Những gì mọi người tin tưởng về bản thân, hoặc những điều họ muốn tin vào, không thay đổi nhiều giữa người này và người khác.

3. Mỗi người đều cho rằng mình là duy nhất.

Đánh cược vào ba điều này, nhà tiên tri chơi một canh bạc và thường thành công. Do người ta có thể nói những điều “chung chung” có thể áp dụng cho bất kỳ ai, và do không ai nghĩ rằng mình có bất cứ điểm gì “chung” với người khác, nên người ta không cần bất kỳ quyền hạn ma thuật nào cũng có thể đưa ra một lời tiên đoán mà người nghe cảm thấy chi tiết, chính xác và đúng về mình.

Hãy xem kết quả của một nghiên cứu do Geoffrey Leonardelli và Marilyn Brewer thực hiện, yêu cầu người tham gia ước tính độ phân giải trên một loạt các màn hình video, được cho là một cách để đo lường kiểu nhận biết vô thức của họ. Sau đó, họ được cho biết rằng đa số (khoảng 75 đến 80%) có xu hướng thường xuyên ước tính quá cao độ phân giải trên màn hình, trong khi 20 đến 25 phần trăm còn lại thì lại thường xuyên đánh giá quá thấp.

Bất kể câu trả lời của họ là gì, người ta ngẫu nhiên cho một nửa số người tham gia biết họ đã đánh giá thấp số độ phân giải và cho một nửa còn lại biết họ đã đánh giá quá cao. Người ta không cho họ biết thêm điều gì về hàm ý của việc thuộc nhóm đánh giá quá thấp hoặc quá cao là như thế nào, tất cả những gì họ biết là họ thuộc nhóm đa số hay thuộc nhóm thiểu số. Tuy nhiên, những người biết mình thuộc nhóm đa số bị tổn thương đáng kể đến lòng tự trọng. Có vẻ như bị gộp vào một đám đông, bất kể đám đông đó đại diện cho điều gì, đều có thể gây hại. Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi chúng ta tìm cách xem mình là đặc biệt, là cá nhân nổi trội; đó là một cơ chế tự bảo vệ. Vì vậy, chúng ta thà là tin rằng người phụ nữ trong chiếc áo choàng nhung và khăn đóng lụa, có một số khả năng siêu nhiên thấy được suy nghĩ và tâm hồn chúng ta và thấy được tương lai, còn hơn là tin rằng chúng ta cũng giống như các khách hàng mà cô ta có thể đưa ra cùng một lời tiên đoán khác.

Chuyện chúng ta đầu tư nhiều như thế nào để thuộc nhóm số ít và được biết mình thật sự là ai (hoặc nghĩ mình là ai) là thế đó. Cũng không nên lấy đó làm ngạc nhiên vì bạn đã có thể liên tục nhận được thông điệp rằng những ai đặc biệt, hoặc ít nhất là thuộc nhóm ít người, thì đơn giản là người tốt hơn. Tại sao tất cả các bài diễn văn từ biệt trường trung học của thủ khoa đại diện học sinh hoặc các đơn xin vào học đại học không trích gì khác ngoài những câu thơ trong bài “Con đường không theo” (The Road Not Taken) của Robert Frost: “Tôi đã chọn con đường ít người qua / Và điều đó đã làm nên khác biệt?” Giống người khác quá nhiều, hầu như luôn bắt chước theo lựa chọn của số đông, thì may lắm được xem là thiếu bản sắc, một dạng lười nhác và thiếu tham vọng, nhưng thường thì nó là một dấu hiệu cho thấy rằng người đó không có cá tính để làm bất cứ việc gì. Những người như vậy thường bị gọi là zombie, là ong đực, là chuột lemmut, là cừu - tất cả các thuật ngữ đều ngụ ý rằng họ thiếu một số thành phần cơ bản của con người. Họ cuối cùng có thể biến thành những người tuân thủ bị tẩy não đáng sợ trong phim kinh dị 1984 của George Orwell hay trong bộ phim nổi tiếng Wall-E của Pixar. Trong phim, những “người tuân thủ” (conformist) trong tương lai làm chính xác những gì người ta bảo, chuyển đổi đồng loạt từ trang phục màu xanh giống hệt nhau mà bọn họ đang mặc ít phút trước đây sang trang phục mới màu đỏ nhưng cũng giống hệt nhau, ngay thời điểm họ được nghe thông báo “Màu đỏ đã trở thành thời thượng!” Trong thực tế, ở phim sau, chính những con robot bắt tay con người niềm nở nhưng lại làm họ mờ mắt trong sự ngu dốt của chính mình đã cho họ nhận ra được làm thế nào để làm chủ. Những chốn sầu bi giả tưởng (dystopia) này minh họa nỗi sợ rằng làm theo đám đông cuối cùng có thể phá hủy bản ngã đích thực nằm sâu bên trong bạn.

Chúng ta liên tục cố gắng để thuyết phục chính mình và những người xung quanh rằng chúng ta hoàn toàn khác với phần còn lại. Hiệu ứng đúng với tên gọi “hiệu ứng trên-mức-trung bình” mô tả xu hướng hầu hết mọi người tự đánh giá mình là công nhân chăm chỉ hơn, nhà đầu tư khôn ngoan hơn, người yêu tốt hơn, người kể chuyện thông minh hơn, bạn bè tử tế hơn, và xứng đáng làm cha mẹ hơn. Một loạt các nghiên cứu mở rộng đã cho thấy rằng, trên mọi lĩnh vực, bất kể bàn về khả năng gì, chỉ có rất ít người sẵn lòng tự mô tả mình là “dưới mức trung bình.” 90% số người trong chúng ta tin rằng mình nằm trong top 10% xét toàn diện về trí thông minh và năng lực. Chí ít là, chúng ta cũng tự chúc mừng mình dựa trên những thống kê do chính chúng ta tạo ra. Hiện tượng này đôi khi cũng được gọi là “hiệu ứng Lake Wobegon,” sau khi thị trấn tưởng tượng này được người dẫn chương trình trên radio Garrison Keillor mô tả là nơi mà “tất cả phụ nữ đều rất khỏe mạnh, tất cả đàn ông đều điển trai, và tất cả trẻ em đều trên trung bình.” Trong tâm trí của chúng tôi, có vẻ như tất cả chúng ta đều tự hào là công dân của thị trấn Lake Wobegon.

Ngay cả khi chúng ta làm theo đám đông, chúng ta vẫn tin rằng mình là ngoại lệ vì quyết định của chúng ta được đưa ra do suy nghĩ độc lập chứ không phải do bị lệ thuộc. Nói cách khác, chúng ta nhận thức hành động của mình là ít bị ảnh hưởng bởi đám đông và thói quen hàng ngày; chúng ta là người có nhận thức. Ví dụ, hãy xem xét hai minh họa hàng ngày của hiện tượng này được tiết lộ bởi các nhà nghiên cứu Jonah Berger, Emily Pronin, và Sarah Moulouki, họ gọi nó là hiện tượng tin rằng bản thân đang ở trong tình trạng “một mình giữa bầy cừu.” Trong nghiên cứu đầu tiên, các sinh viên được yêu cầu bỏ phiếu cho vài biện pháp lập pháp được đề xuất và được cung cấp thông tin - để họ cân nhắc - về những vị trí mà đảng Cộng hòa và đảng Dân chủ nhằm vào. Có lẽ chẳng có gì ngạc nhiên khi hầu hết sinh viên bỏ phiếu theo đảng phái của mình, nhưng có một khúc mắc: cá nhân bỏ phiếu tự đánh giá là bị ảnh hưởng bởi giá trị của các biện pháp đề xuất, nhưng họ tin rằng những người cùng bỏ phiếu với họ chỉ đơn thuần tuân theo đảng của họ. Trong nghiên cứu thứ hai, những người sở hữu chiếc máy iPod phổ biến được hỏi về các yếu tố đã ảnh hưởng đến quyết định mua iPod của họ. Chắc chắn là, họ tự đánh giá mình ít chịu các tác động ngoài xã hội khi quyết định mua hàng hơn những người cũng mua iPod giống họ, khẳng định rằng đó là sự lựa chọn riêng của họ vì lý do tiện dụng, chẳng hạn như kích thước nhỏ hoặc dung lượng bộ nhớ lớn, cũng như đánh giá cao thiết kế đẹp.

Các nghiên cứu khác cũng vẫn cho thấy có cùng một khuôn mẫu. Khi hỏi người Mỹ “Bạn giống những người khác đến mức nào?” Và trung bình là họ sẽ trả lời “Không nhiều lắm”. Hãy hỏi cùng một câu hỏi theo cách đảo ngược “Những người khác giống bạn đến mức nào?” Và những đánh giá là giống gia tăng rất đáng kể. Hai câu trả lời lẽ ra phải chính xác giống nhau vì các câu hỏi về bản chất là giống hệt, nhưng chúng ta lại đang cố gắng tự lừa dối mình, cũng giống như khi tất cả chúng ta tuyên bố mình ở trên mức trung bình hoặc hoàn toàn không chịu tác động từ xã hội. Lập lại nhiều lần như thế, mỗi người trong chúng ta đều cho rằng anh ta hay cô ta là người nổi bật. Thế thì điều làm cho chúng ta tin rằng mình độc đáo hơn mọi người khác là gì?

Một phần, nó là do chúng ta tự thỏa mãn: Tôi hiểu rõ bản thân mình đến từng chi tiết. Tôi biết mình nghĩ gì, cảm nhận gì, làm gì mỗi giây kể từ khi thức giấc, và trên cơ sở kiến thức này, tôi có thể tự tin nói rằng không ai khác có thể suy nghĩ, cảm nhận, và làm chính xác như vậy. Nhưng điều tôi quan sát được từ những người khác là gì? Vâng, họ dường như chẳng khác gì nhau mấy, đúng không nào? Họ mua sắm tại cùng các cửa hàng, xem cùng các chương trình truyền hình, nghe cùng loại âm nhạc. Thật dễ dàng cho rằng mọi người giống nhau khi chúng ta chứng kiến họ đều chọn cùng một tùy chọn, nhưng khi chúng ta chọn chính tùy chọn đó cho mình, chúng ta cũng không thiếu những lý do hoàn hảo để giải thích vì sao chúng ta lại ngẫu nhiên làm một việc giống như những người khác; họ vô thức giống nhau, nhưng chúng ta hoàn toàn chủ tâm lựa chọn. Điều này không có nghĩa là tất cả chúng ta là “người tuân thủ” nhưng không tự thừa nhận. Mà nó có nghĩa là chúng ta thường không nhận ra rằng tư tưởng và hành vi của người khác cũng phức tạp và đa dạng như của chính chúng ta. Thay vì một mình giữa bầy cừu, chúng ta là tất cả các cá nhân trong lốt áo cừu.

Trên thực tế, những gì chúng ta muốn là một điều gì đó ít cực đoan hơn sự độc nhất đích thực. Có quá nhiều điều duy nhất sẽ làm ta biến mất. Các nhà nghiên cứu về những người dự đoán độ phân giải thực hiện một thí nghiệm thay đổi trong đó một số người tham gia được cho biết họ thuộc nhóm đa số đánh giá quá cao, những người khác được biết họ thuộc nhóm thiểu số đánh giá quá thấp, và mỗi một người trong số những người còn lại được cho biết rằng điểm số của họ rất độc đáo, các nhà nghiên cứu “không thể xếp loại họ vào nhóm những người đánh giá quá cao hoặc đánh giá quá thấp.” Một lần nữa những người đánh giá quá cao bị suy giảm lòng tự trọng, trong khi những người đánh giá quá thấp lại tăng, nhưng lòng tự trọng của những người được cho biết là họ quá độc đáo đến nỗi không thể xếp loại được thì cũng sụt giảm rất nhiều. Chúng ta cảm thấy tốt nhất khi mình “vừa đúng”, là một phần của một nhóm đặc biệt vừa đủ để ta trở nên khác biệt với đám đông nhưng vẫn còn có thể được chấp nhận.

Tôi và đồng nghiệp Daniel Ames đã nghiên cứu những gì mà mọi người cho là cấp độ độc đáo tối ưu khi phải đối mặt với những lựa chọn cụ thể hơn, những lựa chọn hàng ngày. Chúng tôi đã tiến hành một nghiên cứu trong đó một số người tham gia đã được trao cho một danh sách gồm 40 cái tên cho trẻ con, trong khi những người khác được đưa cho 30 cái cà-vạt, đôi giày, hoặc kính mát. Những món đồ này được tuyển chọn để mỗi người đều thấy có một số món bình thường, một số món độc đáo vừa phải, và một số món khác là rất độc đáo (theo đánh giá trước đây của các chuyên gia). Danh sách thứ nhất, chẳng hạn, bao gồm những cái tên như Michael hoặc Kate, rồi tiếp theo là Aiden hoặc Addison, và cứ thế đến những lựa chọn độc đáo nhất, chẳng hạn như Maddux hoặc Nehemiah. Cà-vạt bắt đầu từ màu đỏ hoặc xanh navy thông thường, rồi đến thêm vào vài đặc điểm độc đáo hơn với những hoa văn như sọc hoặc hình cánh hoa, và sau đó thực sự hoang dã với màu cam in da báo và các màu tấm sáng bóng dễ làm liên tưởng đến sàn nhảy disco.

Sau khi duyệt qua danh sách tên gọi hoặc các món đồ, người tham gia được yêu cầu đánh giá mức độ độc đáo của mỗi hạng mục, họ thích nó nhiều đến thế nào, và họ nghĩ rằng những người khác sẽ thích nó nhiều đến thế nào. Cũng giống như các nghiên cứu đã đề cập trước đây, tất cả mọi người đều tin rằng mình độc đáo hơn hơn những người khác và tuyên bố họ khoan dung hơn đối với sự độc đáo. Thực tế, những câu trả lời của họ giống nhau một cách đáng kể. Ở cả bốn loại, người ta đánh giá món đồ độc đáo vừa phải tích cực hơn, nhưng khi đến những món đồ vô cùng độc đáo, họ đã phản ứng tiêu cực. Hóa ra là trong tất cả các mối liên hệ tích cực mà văn hóa tiêu dùng phương Tây gắn với “sự độc đáo”, mọi người đều có giới hạn cá nhân rõ ràng về mức độ độc đáo vừa đủ để làm cho một đối tượng trở nên hấp dẫn. “Tôi nghĩ rằng đặt cho trẻ con một cái tên nghe là lạ cũng không sao, miễn là nó dễ phát âm và có thể dễ dàng trở thành một biệt danh... nhưng trong này có một số cái tên đúng là kỳ quái,” một người tham gia giải thích. Một đối tượng tham gia rành về thời trang sau khi xem qua danh sách cà-vạt đã nói rằng: “Khi bạn mặc đồ vét, cà-vạt là phần để thể hiện gu thời trang và cá tính của bạn - nhưng có một số cà-vạt ở đây tôi nghĩ rằng có quá nhiều cá tính và không đủ gu thời trang. Một cái cà-vạt quá phá cách trông không ổn.”

Chúng ta có thể đánh giá cao và khao khát có được một mức độ độc đáo nhất định, nhưng chúng ta cũng tin rằng điều quan trọng không kém là mọi người hiểu được sự lựa chọn của chúng ta. Cuối cùng thì, ranh giới giữa việc tạo ra một phong cách cà-vạt tinh tế, độc đáo và một phong cách thời trang không phù hợp là rất mong manh, và trên thực tế hầu hết chúng ta thà chọn giải pháp an toàn hơn một chút còn hơn là thử thách quan điểm của mọi người về việc một cái cà-vạt chấp nhận được phải bao gồm những điều kiện gì. Chúng ta muốn nổi bật trong số đông, nhưng thường không phải theo cách biến ta thành một phần của một thiểu số sáng chói và cô đơn. Đôi khi, chúng ta có thể không chọn cái cà-vạt mà mình thực sự muốn đeo vì sợ rằng sẽ dính líu đến những người khác.

“Khi bạn nói dối về bản thân, có phải là nó dường như chỉ dao động quanh điểm giữa của đường cong hình chuông không?”

Tất cả chúng ta đang cố tìm một vị trí mình cảm thấy thoải mái nhất trên đường cong hình chuông. Nếu phải bẻ cong sự thật để đạt được điều đó, hãy cứ làm như thế. Như John Donne đã quan sát 400 năm trước đây: “Không ai là một hòn đảo, chỉ toàn vẹn riêng mình, mỗi người là một mảnh của lục địa, một bộ phận của phần chính.” Chúng ta cần một vị trí tốt trong bối cảnh xã hội loài người, mà nói một cách khác, chúng ta phải phát triển để đứng vững trong mối quan hệ với những người xung quanh, để đứng vững nơi ta ở. Chúng ta muốn mình là một phần của nhóm nào, muốn nhóm của mình lớn mạnh ra sao? Chúng ta có lẽ phải chu du vài lần để đến được nơi hợp với mình, nhưng như người ta thường nói, chu du là một cách tuyệt vời để tìm ra chính mình.

IV. SỰ KIÊN ÐỊNH ÐÚNG ÐẮN

Bà Dianne được sinh ra trong một gia đình giàu có, bảo thủ vào năm 1916 và lớn lên trong điều kiện tương đối thoải mái, khác hẳn cuộc khủng hoảng lịch sử xảy ra vào thời đó. Cha bà là một luật sư chuyên về doanh nghiệp và mẹ bà là con gái của một vị chủ ngân hàng lỗi lạc, vì vậy mặc dù Dianne đến tuổi trưởng thành vào lúc đỉnh điểm của cuộc Đại suy thoái, gia đình bà vẫn có những đảm bảo tài chính cần thiết để bà có được một nền giáo dục tốt. Cha mẹ đã chọn cho bà theo học một trường mới được thành lập và cũng rất có danh tiếng, Đại học Benninton, một trường nữ nằm ở ngoại ô Vermont. Họ xem giáo dục ở đây là một cách để phát triển hơn nữa những gì bà đã được dạy dỗ và giúp bà hoàn thiện sứ mệnh là một phụ nữ trẻ được trọng vọng và có giáo dục, một người có kiến thức về các tác phẩm cổ điển, có khả năng nói về chúng một cách dễ dàng duyên dáng, và là người có đạo đức và cư xử một cách có giáo dục. Nhưng khi Dianne là sinh viên năm thứ nhất vào năm 1934, bà đã không nhận được một nền giáo dục chính thống - về xã hội cũng như học thuật - mà nó hoàn toàn khác với những gì bà đã học trong thời thơ ấu.

Trường Đại học Bennington được thành lập dựa trên triết lý thực nghiệm giáo dục nhấn mạnh vào ý tưởng tự lực của Emerson. Cộng đồng đại học được thiết kế để mọi người sống tự lập nhưng biết rõ và quan tâm đến nhau. Các giảng viên trẻ (khi trường được thành lập vào năm 1932, không có giáo viên nào trên 50 tuổi) và đều có tư tưởng tự do. Quan hệ của họ với các sinh viên có xu hướng hòa hợp và thân mật chứ không theo tôn ti trật tự. Đối thoại cởi mở được khuyến khích, và thông tin phản hồi hai chiều giữa sinh viên và các giáo sư được duy trì liên tục thông qua việc tham vấn. Sinh viên thậm chí còn được tham gia quản trị cộng đồng đại học, như tên gọi của nó, bằng cách tham dự ban quản lý sinh viên - giảng viên dựa trên phiếu bầu của đa số mặc dù đội ngũ giảng viên đông người hơn. Trong chế độ giáo dục mới lạ này, có quá nhiều điểm khác biệt so với các trường theo cơ cấu truyền thống như Vassar, khi mà các lãnh đạo sinh viên được ngưỡng mộ nhất thường được xem là tấm gương sống của triết lý chính trị tự do.

Dẫu rằng môi trường này thoạt đầu làm bà hoang mang, nhưng rồi Dianne cảm thấy phấn chấn khi thoát khỏi những bó buộc mà bà phải học theo từ nhỏ. Bà bắt đầu đặt câu hỏi về thế giới theo cách khôn ngoan hơn nhiều và bà quen được một nhóm bạn mới cũng làm như thế. Năm đầu tiên bà vào học là năm bầu cử, và khuôn viên trường nhộn nhịp với những cuộc thảo luận sôi nổi liên tục về Chính sách Kinh tế mới (New Deal) [14] và các vấn đề chính trị khác trong ngày. Nhìn chung các sinh viên thường cho là Roosevelt (ứng cử viên đảng Dân chủ) đúng, và Dianne đã dần bị thuyết phục bởi các lập luận sôi nổi về chính sách xã hội tự do hơn. Không cần phải nói là cha mẹ bà đã bối rối thế nào khi bà đưa ra những ý tưởng đó trong bữa ăn tối của gia đình. Cha bà, người chắc chắn có ý định bỏ phiếu cho ứng cử viên đảng Cộng hòa Alf Landon và coi bất cứ ai có quan điểm tự do là “hoàn toàn điên rồ”, đã cáo buộc bà quá ngây thơ. Trước sự ngạc nhiên của mọi người, thậm chí của chính bà, Dianne “đốp” lại ngay rằng chính kinh nghiệm sống của cha bà mới là “cực kỳ hạn chế.” Lần đầu tiên trong đời, bà làm mọi người trong nhà căng thẳng, và bà bắt đầu cảm thấy rằng cha mẹ đã nhìn bà rất lo ngại và thậm chí có lẽ là mất lòng tin. Những người bạn thân nhất hồi học trung học - những người bạn học đã trở về từ trường Vassar và trường Sarah Lawrence trong tư thế đĩnh đạc - dường như nghi ngờ bà. Tại sao mọi chuyện quá khác so với những gì họ biết trước đây? Bà quyết định chỉ có một lời giải thích duy nhất: Bà đi theo con đường riêng của mình, không theo con đường mà cha mẹ bà đã vạch ra mà theo một lối bà tự tạo cho mình. Kết quả có thể vui buồn lẫn lộn, nhưng bà vẫn tự hào về thành tựu của mình.

Dianne không phải là sinh viên duy nhất trải qua việc chuyển đổi rõ rệt và vĩnh viễn về ý thức hệ như thế trong những năm theo học đại học. Theodore Newcomb đã tiến hành phỏng vấn trên quy mô lớn với gần 400 phụ nữ đã từng theo học tại trường Đại học Bennington từ năm 1936 đến năm 1939. Cũng như Dianne, những sinh viên này nói chung thường xuất thân từ gia đình giàu có, bảo thủ, “có giáo dục”, và nhiều người trong số họ cũng trải qua việc thay đổi trong quan điểm chính trị trong thời gian học ở Bennington. Ví dụ, mặc dù cuộc bầu cử tổng thống năm 1936 là một trong những cuộc bầu cử chênh lệch nhất trong lịch sử - Roosevelt đã thắng phiếu phổ thông áp đảo 60% và thắng tất cả (chỉ trừ tám phiếu) phiếu đại cử tri - nhưng 66% các bậc cha mẹ có con học tại trường Bennington đã bỏ phiếu cho Landon. Sinh viên năm nhất năm đó cũng bỏ phiếu theo kiểu tương tự, 62% cũng đánh dấu phiếu bầu cho Landon. Tuy nhiên, sinh viên học ở Bennington càng lâu càng ít bỏ phiếu cho đảng Cộng hòa, 43% sinh viên năm hai và chỉ 15% sinh viên trên năm hai và sinh viên năm cuối đã bỏ phiếu cho Landon.

Còn hơn thế nữa, bản chất chính trị mới được hình thành ở trường đại học của các sinh viên vẫn bền vững trong suốt phần đời còn lại của họ. Điều này thể hiện trong hai cuộc nghiên cứu theo dõi sau đó 25 năm và 50 năm tiếp theo. Các sinh viên tốt nghiệp trường Bennington tiếp tục ủng hộ hơn các đồng nghiệp của họ đối với các sự kiện tự do như phong trào nữ quyền, phong trào dân quyền, và ít ủng hộ đối với các sự kiện bảo thủ như cuộc Chiến tranh Việt Nam. Họ có xu hướng dành trọn thời gian cho chồng và bạn bè - những người cùng quan điểm chính trị với họ, và họ tiếp tục truyền lại nó cho con cháu mình.

Có hai cách khác nhau để giải thích cho việc các phụ nữ ở Bennington đã chuyển đổi quan điểm chính trị và vẫn giữ vững các quan điểm tự do của họ sau này. Theo cách hiểu thứ nhất, đây là một ví dụ hoàn hảo của hành động đích thực, với việc những người phụ nữ đã phát triển vượt xa những giá trị mà họ nhận được từ gia đình và cộng đồng để đi tìm vị trí đích thực của họ trên thế giới. Thậm chí vào ngày nay, đại học vẫn còn được xem là phương tiện tuyệt vời để tìm ra hoặc trở thành con người thật của mình, vì nó mang đến việc thoát khỏi ảnh hưởng của cha mẹ và sự khởi đầu mới với các bạn mới cùng lớp. Theo cách hiểu kia, người ta có thể nói rằng quan điểm của họ thay đổi chỉ là vì họ chuyển sang việc xác định quan điểm bởi một tập hợp những hệ thống tác động khác: trong trường hợp này, hệ thống tác động là cộng đồng Bennington. Tóm lại, không thể là một sự trùng hợp ngẫu nhiên khi thái độ mới của họ giống với quy tắc hiện tại của trường Đại học đến như vậy.

Cả hai phiên bản giải thích đều chứa đựng sự thật trong đó, và có thể thấy được điều này qua ngôn từ của nữ sinh trường Bennington. Như một người nói, “Trở thành người cấp tiến có nghĩa là suy nghĩ cho chính mình và, nói một cách bóng bẩy, là đang chế giễu gia đình tôi. Nhưng nó cũng mang ý nghĩa chứng minh sự tương đồng về trí tuệ với các giảng viên và sinh viên mà tôi muốn trở thành nhất.” Một nhận xét khác: “Tôi chẳng mất nhiều thời gian để nhận ra rằng quan điểm tự do cực kỳ có giá trị... Đầu tiên tôi trở thành người có quan điểm tự do bởi vì nó cực kỳ có giá trị. Tôi vẫn giữ nguyên quan điểm này vì những vấn đề xung quanh trung tâm chủ nghĩa tự do của tôi là quan trọng.” Tuy nhiên, những gì đáng chú ý nhất chính là sức mạnh vững bền của những quan điểm mới của họ. Ngoài những câu hỏi làm thế nào họ bắt đầu có được những quan điểm đó, ta còn phải hỏi điều gì đã khiến cho những quan điểm này được vững chắc, và thậm chí còn mạnh hơn theo thời gian?

Khi còn trẻ, chúng ta bắt đầu quá trình phân loại thế giới quanh mình theo tiêu chí sở thích: “Con thích ăn kem. Con không thích cải brussel. Con thích đá banh. Con không thích bài tập về nhà. Con thích cướp biển, và con muốn lớn lên làm cướp biển.” Quá trình trở nên phức tạp hơn theo thời gian, nhưng vẫn còn dựa trên điều cơ bản như lúc đầu: “Tôi có xu hướng là người hướng nội. Tôi là người dám mạo hiểm. Tôi thích đi du lịch nhưng tôi thiếu kiên nhẫn và không thể chịu được những phiền toái của an ninh sân bay.” Những gì mà chúng ta đang có được là khả năng nói về mình và nói cho mọi người biết,” Tôi là một người thuộc dạng _____,” và nhận được sự đồng ý rằng chúng ta đã đánh giá chính xác. Rốt cuộc là, chúng ta muốn làm cho mình có ý nghĩa và tạo ra một hình ảnh gắn liền với việc chúng ta là ai.

Nhưng vì chúng ta là những sinh vật phức tạp trải qua rất nhiều sự phát triển và biến đổi trong cuộc đời mình, cho nên làm cho những gì tích lũy được trong quá khứ trở nên có ý nghĩa có thể là việc đầy thử thách. Chúng ta phải “lội qua một hồ rộng” - nghĩa là vất vả giữa vô vàn dữ liệu về - ký ức, hành động và cách cư xử, và bằng cách nào đó tuyển chọn ra bất cứ điều gì thể hiện được bản chất của chính mình. Khi đang làm như vậy, tự nhiên chúng ta sẽ nhìn thấy có các mâu thuẫn. Chắc chắn là có nhiều lần chúng ta làm điều gì đó vì chúng ta muốn làm như vậy, nhưng cũng có rất nhiều lần khác chúng ta làm những điều chỉ do hoàn cảnh bắt buộc. Chẳng hạn, cách cư xử của chúng ta tại nơi làm việc - cách chúng ta ăn mặc, cách nói chuyện với ông chủ - thường rất nghiêm túc và dè dặt hơn so với khi chúng ta ở nhà hoặc với bạn bè. Chúng ta phải sàng lọc qua một mớ hỗn độn những mâu thuẫn và mơ hồ đó để nhận biết được vì sao chúng ta đã chọn cách mình đã làm, và sau đó quyết định sẽ hành động thế nào trong tương lai.

Trong bài thơ “Tự khúc” , nhà thơ Walt Whitman, người chịu ảnh hưởng của Emerson, đã nắm bắt được tình thế tiến thoái lưỡng nan này và đưa ra lời giải quyết dứt khoát bằng cách vặn lại đầy chất thơ: “Tôi mâu thuẫn với chính mình chăng? Tốt thôi, vậy thì cứ mâu thuẫn. (Tôi rộng lớn. Tôi chứa đựng đám đông.)” Tuy nhiên, hầu hết chúng ta lại không thể dễ dàng dung hòa được “đám đông” trong con người mình như thế. Đặc biệt, các vấn đề phát sinh khi chúng ta trải nghiệm mâu thuẫn giữa các khía cạnh khác nhau trong bản thân mình, hoặc giữa niềm tin và hành động, như trong trường hợp của cô học sinh trường Bennington, người tự cho rằng mình bảo thủ nhưng lại cảm thấy ngày càng đồng tình hơn với các bạn học theo phe tự do của mình khi thảo luận các vấn đề chính trị. Cô ấy có thể rút ra điều gì trong tình huống đặc biệt này? Cô sẽ hành động phi lý và không thể hiểu nổi, hoặc có lẽ đầu hàng trước áp lực xã hội và tán thành những ý kiến mà cô thực sự không tin tưởng? Chấp nhận cách nào trong hai cách trên cũng đều đe dọa đến một vài yếu tố then chốt cấu thành ý nghĩa về bản sắc của cô, trong vai trò là một người biết điều và đáng tin cậy. Trải nghiệm khó chịu bị kẹt giữa hai mâu thuẫn này được gọi là “mâu thuẫn về nhận thức” (cognitive dissonance), và nó có thể dẫn đến lo lắng, cảm giác có lỗi và xấu hổ.

Để hoạt động thành công, cần phải giải quyết sự mâu thuẫn về nhận thức. Hãy nhớ lại câu chuyện ngụ ngôn của Aesop về con cáo và chùm nho. Sau khi cố gắng trong vô vọng để với tới chùm nho, cáo bỏ cuộc, lảng đi và lẩm bẩm: “Nho còn xanh lắm”. “Sự thay lòng” của con cáo là một ví dụ hoàn hảo của một chiến lược chung mà chúng ta sử dụng theo bản năng để làm giảm sự bất ổn. Khi chúng ta gặp phải mâu thuẫn giữa niềm tin và hành động của mình, chúng ta không thể quay ngược thời gian và lấy lại những gì mình đã làm, vì vậy chúng ta điều chỉnh niềm tin để chúng phù hợp với hành động của chúng ta. Nếu giả sử câu chuyện được kể khác đi, và con cáo đã xoay xở để có được chùm nho, để rồi phát hiện ra là nho còn quá chua, nó sẽ tự nhủ rằng nó thích nho chua để tránh cảm giác những nỗ lực của nó đã bị lãng phí.

Nhu cầu phải tránh sự mâu thuẫn về nhận thức và tạo ra một câu chuyện nhất quán về việc mình là ai có thể dẫn mọi người đến việc tiếp thu các giá trị và thái độ mà ban đầu họ chấp nhận vì các lý do khác. Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng, chẳng hạn như, khi yêu cầu mọi người viết về một điều mà cá nhân họ không tin - ví dụ như, ủng hộ việc tăng thuế mà họ phản đối - sẽ làm cho họ sau này trở nên ủng hộ hơn với những quan điểm mà họ đã tranh cãi. Đối với các sinh viên Bennington, làm giảm sự bất hòa có lẽ đồng nghĩa với quyết định rằng quan điểm tự do phổ biến thực sự tập trung vào các vấn đề xứng đáng, hoặc thậm chí là họ đã luôn luôn giữ quan điểm cá nhân như thế và giờ đây mới có cơ hội thể hiện chúng. Bằng cách thay đổi quan niệm về bản sắc của chúng ta, các ảnh hưởng bên ngoài có thể có tác động lâu dài.

Tương tự như thế, một khi chúng ta đã phát triển một bản sắc rõ ràng cho chính bản thân, chúng ta ưu tiên tránh sự mâu thuẫn bằng việc đưa ra những lựa chọn nhằm củng cố bản sắc. Phụ nữ ở Bennington, ví dụ, kết hôn với những người chồng có quan điểm tự do và chơi với nhóm bạn có quan điểm tự do, nhưng kiểu mẫu như thế cũng có thể thấy được trong bất kỳ nhóm nào: bảo thủ, tôn giáo, thân thiện với môi trường, vân vân. Tất nhiên, chúng ta làm thế không chỉ đơn thuần để tránh sự mâu thuẫn, mà còn để đáp ứng nhu cầu của chúng ta khi tìm kiếm và kết bạn với những người cũng tương tự như mình. Kết quả cuối cùng của những tương tác được tự do lựa chọn này là bản sắc của chúng ta có xu hướng được hình thành theo thời gian và dễ dàng được nhận biết hơn bởi những người xung quanh ta.

Sự cần thiết phải nhất quán có thể dẫn đến tình thế tiến thoái lưỡng nan khi chúng ta cố gắng xác định cách sống tốt nhất. Một mặt, chúng ta chắc chắn không muốn là người hay thay đổi cả trong suy nghĩ của chính mình lẫn trong con mắt của người khác. Khi ai đó nói với chúng ta, “Tôi thậm chí không nhận ra bạn nữa,” thì những ngụ ý tiêu cực đã rõ ràng: Cư xử theo cách không phù hợp với bản sắc mà người khác đã phát triển để nhận ra và yêu mến bạn khiến bạn trở thành người xa lạ hoặc không đáng tin cậy. Mặt khác, thế giới là một nơi không ngừng thay đổi, và khi quá nhất quán, chúng ta có nguy cơ trở nên thiếu linh hoạt và bị lạc hậu. Một ví dụ rất nổi tiếng về sự căng thẳng này xuất hiện trong chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2004. Ứng cử viên John Kerry đã rơi vào thế bất lợi bởi những lời buộc tội là hay thay đổi, trong khi George W. Bush được nhiều người ngưỡng mộ vì theo đuổi sự việc đến cùng. Tuy nhiên, trong thời gian tại chức, Tổng thống Bush lại bị chỉ trích là nói như vẹt những câu khẩu hiệu mà không để ý đến “tình hình thực tế tại nơi phát biểu”. Trong bữa ăn tối thường niên với giới truyền thông tại Nhà Trắng (White House Correspondents Dinner) năm 2006, diễn viên hài Stephen Colbert đã “ca ngợi” Bush khi nói, “Điều vĩ đại nhất về người đàn ông này là ông rất ổn định. Bạn biết rõ nơi ông đứng. Vào thứ Tư, ông vẫn tin vào chính điều mà ông đã tin vào thứ Hai, bất kể điều gì đã xảy ra vào thứ Ba”. Có vẻ như bạn bị nguyền rủa nếu bạn thay đổi, và cũng bị nguyền rủa nếu bạn không thay đổi. Điều đó khiến cho việc tìm được sự cân bằng thích hợp giữa tính nhất quán và tính linh hoạt trở nên rất khó khăn.

Một phản ứng chung, có lẽ là không lý tưởng lắm, cho tình thế tiến thoái lưỡng nan này có thể được tìm thấy trong một nghiên cứu do tôi thực hiện cùng Rachel Wells, một trong những nghiên cứu sinh tiến sĩ của tôi. Chúng tôi theo dõi hàng trăm sinh viên năm cuối sắp tốt nghiệp bắt đầu tìm kiếm công việc nghiêm túc đầu tiên, một sự lựa chọn lớn sẽ ảnh hưởng đáng kể đến kinh nghiệm và bản sắc sau này của họ. Trong phạm vi của nghiên cứu đó, chúng tôi yêu cầu họ mô tả những gì họ đang tìm kiếm ở công việc lý tưởng của mình trong ba lần riêng biệt trong khoảng từ sáu đến chín tháng, thời gian từ lúc tìm kiếm ban đầu cho dến khi tìm được công việc. Trong mỗi lần, chúng tôi yêu cầu họ xếp hạng 13 thuộc tính của công việc, bao gồm “thu nhập cao”, “cơ hội thăng tiến”, “công việc ổn định”, “có cơ hội sáng tạo”, và “được tự do quyết định,” xếp theo tầm quan trọng giảm dần. Chúng tôi chỉ tìm hiểu những người vừa tốt nghiệp, nhưng tất cả mọi người, bất kể đang ở vị trí nào, cũng đều phải cân nhắc đến những thuộc tính quan trọng này để đánh đổi điều mình muốn. Một công việc làm thỏa mãn cá nhân bạn có quan trọng hơn một công việc cho phép bạn chu cấp tốt hơn cho gia đình không? Có đáng để hy sinh một chỗ làm ổn định để đổi lấy một cơ hội giàu lên nhanh chóng? Việc chúng ta là ai có ảnh hưởng mạnh mẽ đến câu trả lời cho những câu hỏi này, và sau này, những lựa chọn đó của chúng ta sẽ ảnh hưởng đến việc chúng ta sẽ trở thành người như thế nào.

Ở giai đoạn đầu của quá trình tìm việc, các sinh viên có xu hướng đánh giá cao các thuộc tính như “có cơ hội sáng tạo” và “được tự do quyết định” - nói cách khác, là các thuộc tính lý tưởng nhằm đáp ứng những mong muốn của cá nhân hơn là để kiếm thu nhập. Nhiều tháng trôi qua, và các sinh viên mới tốt nghiệp đã đi từ bắt đầu tìm hiểu kỹ thị trường và gửi hồ sơ xin việc đến lên kế hoạch phỏng vấn và cố gắng để xác định được vị trí nào thực sự để ngỏ cho họ. Lựa chọn của họ thu hẹp lại, và khi họ bị buộc phải so sánh những ưu và nhược điểm của công việc thực sự, xếp hạng ưu tiên của họ đã thay đổi: Họ bắt đầu đánh giá các khía cạnh thực tế như “có khả năng thăng tiến” cao hơn. “Tôi vừa mới hoàn tất việc đầu tư rất nhiều thời gian và tiền bạc để có một bằng cấp cao, và rõ ràng là một số vị trí sẽ giúp tôi tiến xa hơn những người khác”, một người tham gia nói, “Tôi muốn tận dụng tối đa khoản đầu tư đó.” Trong lần xếp hạng thứ ba, sau khi đưa ra quyết định cuối cùng về công việc sẽ chọn, các sinh viên lại đánh giá vấn đề thu nhập là ưu tiên hàng đầu.

Khi chúng tôi hỏi các sinh viên rằng những lần trước đó họ đã xếp hạng các thuộc tính như thế nào, thì thay vì công nhận là những ưu tiên của họ đã thay đổi theo thời gian, họ lại nhầm lẫn trả lời rằng họ cảm thấy các tiêu chí chọn việc của mình không hề thay đổi. Đó không chỉ là do họ không thể nhớ nổi những ưu tiên lúc ban đầu, mà còn là bởi họ luôn tích cực tự sáng tạo lại quá khứ của mình. “Không”, một người tham gia vừa được tuyển dụng nói, “Tôi luôn nghĩ đến một việc làm ổn định, và với các khoản vay thời sinh viên mà giờ tôi phải trả, thì chấp nhận lời mời làm việc với mức lương cao hơn đúng là có ý nghĩa hơn rất nhiều”.

Sự sẵn lòng thay đổi ưu tiên của người tìm việc cho phép họ điều chỉnh kỳ vọng để đáp ứng lựa chọn thực tế của họ, nhưng nó cũng tạo ra mâu thuẫn giữa các ưu tiên ban đầu và ưu tiên sau này của họ. Họ càng có khả năng giải quyết thành công mâu thuẫn nhiều chừng nào, bằng cách tạo ra một câu chuyện giả tạo nhưng nhất quán về tiêu chuẩn của họ về loại công việc có ý nghĩa cả đời, thì họ càng thấy ổn hơn. Những người nhớ lại ưu tiên trong quá khứ của họ kém chính xác thì hạnh phúc hơn với công việc mà họ chấp nhận. Những ảo giác này có tác dụng bảo vệ để họ không phải nhận ra mâu thuẫn của mình, cho phép họ lựa chọn dựa trên các ưu tiên mới nhất của họ chứ không phải cảm thấy bắt buộc theo những ưu tiên mà họ đã vạch ra trước đó trong quá trình tìm việc.

Một cách khác để giải quyết xung đột, mà thực tế và bền vững hơn trong dài hạn, là cố gắng kiên định ở một mức độ cao hơn, chẳng hạn như tìm kiếm sự thật, tiêu chuẩn đạo đức, hoặc giữ vững một lý tưởng nào đó. Nếu chính những hành động của chúng ta lại mâu thuẫn với nhau, vậy thì tốt thôi, chúng cứ mâu thuẫn với nhau đi. Như Stephen Colbert sẽ cho bạn biết, chẳng phải là không nhất quán khi nói một điều vào thứ Hai và nói khác đi vào thứ Tư nếu bạn có thêm những kiến thức mới vào thứ Ba hoặc nếu tình hình tự nó đã thay đổi. Trong thực tế, nếu cứ khăng khăng vào một điều gì đó thì có nghĩa là bạn đã thực hiện những gì mà Emerson gọi là “một sự nhất quán ngu ngốc,” là “đối tượng sợ hãi của những kẻ tầm thường.” Có cái nhìn toàn cục giúp ta dung hòa đám đông trong ta, miễn là chúng ta cũng cẩn thận bày tỏ rõ phạm vi rộng lớn của các nguyên tắc cá nhân này ra thế giới. Để được là chính mình trong khi vẫn giữ khả năng thích nghi, chúng ta, hoặc là phải biện minh rằng quyết định thay đổi là nhất quán với bản sắc của mình, hoặc phải thừa nhận rằng chính bản sắc của chúng ta có thể dễ thay đổi nhưng vẫn đáng tin cậy. Điều thách thức ở đây là phải thấy rằng cho dù con người chúng ta không phải lúc nào cũng giống như hiện tại, nhưng chúng ta vẫn luôn luôn có thể nhận ra bản thân mình.

V. BẠN CÓ THẤY NHỮNG GÌ TÔI NHÌN THẤY?

Vào ngày 28 Tháng Bảy năm 2008, tôi thức giấc trước khi ánh bình minh ló dạng (chính xác là 4 giờ sáng), vẫy một chiếc taxi và thẳng tiến đến các cửa hàng bán lẻ của Apple trên đại lộ Fifth Avenue ở Manhattan. Tôi hòa cùng đám đông xếp hàng để mua cho ông xã món quà sinh nhật mà anh đã mơ ước từ bấy lâu nay: chiếc điện thoại iPhone 3G mới. Anh ấy đã dành nhiều ngày để tìm hiểu về iPhone ở cửa hàng và cả trên mạng để quyết định chính xác cái anh muốn, và anh đã bắt tôi phải học thuộc lòng các đặc tính của nó trong trường hợp đến phiên tôi mua mà anh ấy chưa tới kịp. Trong khi đứng hàng giờ chờ đợi, tôi nhai đi nhai lại các đặc điểm: 8 GB, gọi không giới hạn vào ban đêm và cuối tuần, màu đen, 8 GB, gọi không giới hạn vào ban đêm và cuối tuần, màu đen. Khi gần đến lượt tôi mua hàng thì ông xã của tôi đến. Tại quầy, trước sự kinh ngạc của tôi, anh đã nói, “Anh đổi ý rồi. Anh sẽ chọn cái màu trắng.”

“Em nhớ anh nói với em là màu trắng dễ bị bẩn và màu đen sành điệu hơn,” tôi đáp lại.

Anh ấy trả lời, “Nhưng mà ai cũng chọn cái màu đen. Anh không thể vác đi lòng vòng cái thứ mà ai ai cũng có.” Anh biết mình muốn cái nào, lý do vì sao anh lại muốn cái đó, và cũng biết rằng tự mình ra quyết định. Thế mà, ngay phút cuối, anh đã thay đổi sở thích bởi vì, đơn giản mà nói, anh không muốn là một kẻ bắt chước mù quáng.

Thực ra, thôi thúc “không muốn là một kẻ bắt chước mù quáng” đã được nghiên cứu và dẫn chứng rất nhiều. Ví dụ ưa thích nhất của tôi là nghiên cứu do Dan Ariely và Jonathan Levav tiến hành tại một nhà hàng có quầy bar nổi tiếng ở một thị trấn nhỏ. Họ đã cho một người phục vụ đến các bàn có từ hai người trở lên và đưa một thực đơn mô tả ngắn gọn về bốn loại bia khác nhau được sản xuất tại một nhà máy bia địa phương. Mỗi thực khách được chọn uống thử miễn phí một ly bia có dung tích 4 ounce [15] . Ở phân nửa số bàn, người phục vụ ghi yêu cầu của từng thực khách theo thứ tự, giống như cách thông thường ở các nhà hàng; ở nửa số bàn còn lại, anh ta yêu cầu từng người đánh dấu loại bia mình chọn vào một tấm thẻ và không bàn luận gì với bất kỳ ai khác trong bàn. Trong khi ở cách điền vào tấm thẻ, việc mỗi bàn có từ hai đến ba người chọn cùng một loại bia là khá phổ biến, thì ở cách ghi yêu cầu theo thứ tự, ít có sự trùng lặp hơn sau khi người ta nghe thấy lựa chọn của những người chung bàn. Điều này có nghĩa là, thực khách yêu cầu theo thứ tự chọn lựa đa dạng hơn, thông thường là chọn tất cả các loại bia trong thực đơn, và không có loại bia nào nhiều vượt trội hơn các loại khác. Có vẻ như khách hàng hoàn toàn hài lòng, chẳng phải thế ư? Mọi người có được đúng cái mình yêu cầu và không ai cảm thấy bị ép phải thử cùng một loại bia.

Nhưng sau đó, khi được yêu cầu đánh giá về sản phẩm thử, thì hóa ra là bất kể đã chọn loại bia nào, những người chọn theo thứ tự đều cảm thấy ít hài lòng với lựa chọn của mình; thay vào đó, họ cho biết giá mà họ đã chọn một loại bia khác. Trái lại, khi được chọn riêng biệt, thực khách cho biết họ cảm thấy vui vẻ hơn với lựa chọn của mình, dù là họ có nhiều khả năng uống cùng một loại bia với những người chung bàn. Đáng chú ý nhất là, theo cách lựa chọn theo thứ tự, mỗi bàn chỉ có một người cảm thấy hài lòng như ở trường hợp chọn lựa riêng biệt: đó là người được chọn đầu tiên.

Người chọn đầu tiên không có nghĩa vụ gì khác ngoài việc thành thật với chính mình, nhưng cứ mỗi thực khách tiếp sau đó, những người định chọn cùng loại bia ấy, lại rơi vào một tình huống nan giải. Lẽ ra họ chỉ việc đơn giản nói rằng: “Hay nhỉ, tôi cũng định chọn loại đó!” hay gạt lòng tự trọng sang một bên để yêu cầu cùng loại bia đó, nhưng khao khát khẳng định sự độc lập của mình đã khiến họ giải quyết bằng cách chọn loại B. Một khi đã có ai đó khác lấy mất lựa chọn số một của họ thì việc yêu cầu loại bia mà họ muốn uống nhất trở nên kém quan trọng hơn việc thể hiện rằng, xin cám ơn, họ có thể tự chọn một loại bia cho riêng mình.

Cuộc thí nghiệm này cho thấy khi chúng ta hình thành và thể hiện bản sắc của mình, chúng ta muốn người khác phải nhìn nhận chúng ta như tự ta nhìn nhận chính bản thân mình. Chúng ta muốn tìm điểm tương đồng, chứ không phải là một kẻ bắt chước mù quáng. Nhu cầu này mạnh mẽ đến nỗi chúng ta có thể xử sự theo cách mâu thuẫn với cả những khao khát thực sự của mình chỉ nhằm tránh tạo ra ấn tượng “sai” mà thôi. Trước mặt mọi người, chúng ta muốn tỏ ra là người rất thú vị nhưng không gây chú ý quá mức, thông minh nhưng không tự phụ, dễ chịu nhưng không phục tùng. Có lẽ tất cả chúng ta đều nghĩ bản thân mình là hiện thân của những điều tốt nhất của các đặc tính này, nhưng chúng ta sẽ bắt tay vào việc thể hiện ở ngoài xã hội như thế nào?

Chúng ta không thể tránh được sự thật là bất kỳ lựa chọn nào của chúng ta cũng có thể được xem là lời tuyên bố chúng ta là ai, nhưng một số lựa chọn lại làm nổi bật điều đó hơn những lựa chọn khác. Loại nhạc mà chúng ta bật trên dàn âm thanh nổi có lẽ nói về bản thân chúng ta hơn là nhãn hiệu của dàn âm thanh, vì việc chọn loại nhạc để nghe được cho là một quyết định thuần túy theo sở thích cá nhân. Một lựa chọn càng ít vụ lợi thì càng thể hiện bản sắc người lựa chọn, đây chính là lý do vì sao chúng ta đặc biệt chú ý đến những phạm trù như âm nhạc và thời trang, những phạm trù chẳng phục vụ cho mục đích thực dụng. Lấy thẳng một danh sách các bài hát từ một trang blog âm nhạc thời thượng hay từ một người bạn nào đó, hoặc bắt chước y chang những bộ quần áo từ các bộ phim hay các tạp chí, có nghĩa là công bố với thế giới rằng chúng ta chẳng có đầu óc của riêng mình. Trái lại, sử dụng đúng loại kem đánh răng mà một diễn viên được ưa thích đang dùng thì có thể dễ dàng được cho là do sản phẩm có những tính năng kiểm soát mảng bám vượt trội.

Cho dù là có ý thức hay không, chúng ta có khuynh hướng sắp xếp cuộc sống của mình sao cho nó thể hiện được bản sắc càng chính xác càng tốt. Lối sống hé lộ giá trị của chúng ta, hay ít ra là những gì mà chúng ta muốn người khác nhận biết là giá trị của chúng ta. Những người dành thời gian tình nguyện làm việc ở các quầy phát chẩn hay những nơi quyên góp quần áo cũ thì được xem là những người có lòng vị tha, những người chạy ma-ra-tông thì được xem là có kỷ luật cao và năng nổ, và những ai tự sơn lại phòng khách và bọc lại những món đồ nội thất cổ thì được xem là khéo tay và sáng tạo. Khi đưa ra những lựa chọn hàng ngày, chúng ta không chỉ liên tục tính đến việc những lựa chọn nào là thích hợp nhất để thể hiện chúng ta là ai, chúng ta muốn gì, mà còn cả việc những lựa chọn này sẽ được mọi người hiểu như thế nào. Chúng ta tìm những dấu hiệu trong môi trường xã hội xung quanh để tìm hiểu xem người khác nghĩ gì về điều này điều nọ, mà điều này có thể yêu cầu phải nhạy cảm đối với những chi tiết có tính cục bộ nhất và cập nhật nhất về ý nghĩa của một lựa chọn cụ thể nào đó.

Để quan sát điều này trong thực tiễn, hãy xem xét một nghiên cứu được tiến hành trên những sinh viên sắp tốt nghiệp của Đại học Stanford do Jonah Berger và Chip Heath thực hiện. Họ cho những người tham gia thí nghiệm đến tận cửa từng khu ký túc xá của trường Stanford, hô hào các sinh viên đóng góp chút ít để ủng hộ việc chống ung thư của Quỹ Lance Armstrong và đeo những dải băng tay màu vàng để thể hiện sự ủng hộ. Một tuần sau, họ lại tiếp tục đi một vòng để bán những dải băng tay, lần này là ở khu ký túc xá “mọt sách” nổi tiếng khắp đại học vì những sinh viên ở đây chỉ biết chúi mũi vào việc học. Một tuần sau nữa, những người làm thí nghiệm bắt đầu ghi nhận số lượng những sinh viên vẫn còn mang dải băng tay. Họ thấy 32% sinh viên ở khu ký túc xá kế bên ký túc xá “mọt sách”, hai nhóm sinh viên này dùng chung khu phòng ăn, đã không mang dải băng tay ngay khi nhóm “mọt sách” bắt đầu mang nó, so với chỉ 6% số sinh viên ở các khu ký túc xá xa hơn. Đột nhiên, việc mang dải băng với thông điệp “Tôi đấu tranh chống ung thư và/hay vì Lance Armstrong” đã chuyển thành “Tôi đấu tranh chống sự tương tác xã hội và/hay vì học Klingon với mục đích giải trí”. Cũng cùng những dải băng vàng đó được mang bởi những người ủng hộ Quỹ Lance Armstrong thuộc đủ mọi thành phần trên thế giới, đối với những người quan sát thông thường bên ngoài thì chẳng có chút hàm ý mọt sách gì, thế nhưng với những sinh viên ở cạnh ký túc xá “mọt sách”, việc mang dải băng này hầu như ngay tức khắc trở thành một lựa chọn đáng ngờ.

Thay đổi hành vi đơn thuần để giữ thể diện dường như có thể mâu thuẫn với nhu cầu được là chính mình và nhất quán, nhưng trong nhiều trường hợp đây thực sự là kết quả của các nhu cầu này. Xét cho cùng, để giải quyết căng thẳng giữa nhu cầu nổi bật trong đám đông và nhu cầu trở nên cô lập, đòi hỏi chúng ta phải tìm ra được chỗ đứng thích hợp của mình trên thế giới. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta không được chấp nhận ở nơi mà chúng ta cảm thấy mình thuộc về? Nếu người khác coi chúng ta như một “kẻ chơi trội” hoặc “kẻ hoang tưởng” thì sẽ là một điều đau khổ. Tệ hơn nữa, sẽ ra sao nếu họ đúng? Khi những gì chúng ta tự suy nghĩ về mình khác với những gì người khác nhìn nhận chúng ta thì những hệ quả xã hội và sự ngờ vực chính mình sau đó cũng có thể khiến tính đồng nhất của chúng ta bị mất ổn định giống như khi có những mâu thuẫn giữa nhận thức và hành động của chúng ta.

Vì chúng ta coi việc thống nhất nhận thức của bản thân với nhận thức của người khác về mình là rất quan trọng, nên chúng ta thường xuyên tìm kiếm dấu hiệu từ hành vi của người khác để đoán xem họ thực sự nghĩ gì về chúng ta. Nhưng mặc cho toàn bộ thời gian và công sức mà bạn đã bỏ ra để nghĩ ngợi về những gì mà X, Y và Z nghĩ về bạn, thì khả năng là bạn sẽ có một cảm nhận rõ hơn về những gì mà X, Y và Z nghĩ về nhau. Điều này chẳng ngạc nhiên khi mà X sẵn lòng bày tỏ với bạn những gì anh ta nghĩ về Y và Z hơn là những gì mà anh ta nghĩ về bạn. Cũng như vậy, chúng ta vẫn giỏi hơn trong việc đọc được ngôn ngữ cơ thể và biểu lộ của nét mặt của người khác khi mà những tín hiệu đó không trực tiếp dành cho chúng ta mà cho một bên thứ ba.

Chúng ta khá giỏi trong việc biết mọi người nói chung nghĩ như thế nào về chúng ta - ví dụ, chúng ta được người khác cho là nhút nhát hay cởi mở, thô lỗ hay có ý tứ - nhưng để biết được bất kỳ người nào nghĩ gì về chúng ta thì sao? Chúng ta cũng chỉ có thể nhờ vào may rủi mà thôi. Thường thì phụ nữ có thể nhận thấy liệu một người đàn ông có cảm tình với họ hay không (nhưng điều ngược lại thì không chắc), và tất cả chúng ta đều có thể nói rằng liệu những người xung quanh có thấy những câu nói đùa của chúng ta là khôi hài hay không. Ngoài ra, rất nhiều nghiên cứu đã phát hiện ra rằng thường có những cách biệt rất lớn giữa cách chúng ta nhìn nhận bản thân và cách người khác nhìn nhận chúng ta. Nếu cuối cùng chúng ta biết được những gì mà người khác nghĩ về mình ngay từ đầu thì nó có thể như là một sự thức tỉnh phũ phàng. Thách thức cuối cùng của việc hình thành một bản sắc nằm ở việc giải quyết những sai biệt này mà không phải thực hiện những lựa chọn mà bản thân chúng ta thực sự không muốn, đơn thuần là để giữ thể diện.

Để hiểu quá trình thống nhất giữa bản thân và thế giới hoạt động ra sao, chúng ta hãy nhìn vào một trong những nguồn thông tin phổ biến nhất, toàn diện nhất và rõ ràng nhất về những gì người khác nghĩ về chúng ta. Trong suốt hơn 20 năm qua hay gần như thế, có một hệ thống đánh giá kết quả làm việc của nhân viên được biết đến với tên gọi là hệ thống phản hồi 360-độ hay hệ thống phản hồi do nhiều người đánh giá - được gọi như vậy bởi vì hệ thống này nói chung bao gồm từ bốn đến tám đánh giá ẩn danh do các quản lý hay nhân viên báo cáo, do các cộng sự và khách hàng thực hiện - đã được sử dụng ở dạng này hoặc dạng khác trong ước chừng 90% các công ty có tên ở tạp chí Forbes 500. Hệ thống đo lường các kỹ năng khác nhau, như kỹ năng lãnh đạo và xử lý mâu thuẫn, cũng như những đặc điểm tính cách bao quát hơn, và nó thường bao gồm một bản tự đánh giá để xác định xem sự tự nhận thức của một người phù hợp ra sao với hành vi của họ theo quan sát của người khác. Những công cụ đánh giá này được dùng để xét khen thưởng và thăng chức, nhưng chúng cũng là công cụ tốt nhất giúp chúng ta biết được phần nào đó những gì mà thế giới thực sự nghĩ về chúng ta.

Vì hệ thống này ngày càng được sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực doanh nghiệp nên năm 2000, tôi đã đứng đầu việc thiết kế và thực hiện một phương pháp mới cố định cho chương trình Thạc sỹ Kinh doanh tại trường Kinh doanh Columbia, trong đó tất cả các sinh viên vào học sẽ được nhận một phản hồi 360-độ từ những cộng sự và/hoặc khách hàng trước đây, cũng như từ những sinh viên cùng lớp. Mỗi năm kết quả lại vẫn cứ như nhau: Hơn 90% sinh viên nhận thấy có sự khác biệt đáng kể giữa việc họ tự nhìn nhận bản thân với việc người khác diễn giải hành động của họ ra sao, một vấn đề mà họ luôn luôn cảm thấy bất ngờ khi biết được. Nhiều người nghĩ mình được nhiều người mến và là người coi trọng tinh thần đồng đội thì lại bị xem là thực ra ở mức trung bình và rất khó hợp tác. Những người nghĩ mình là lãnh đạo thì mặc dù người khác cho là họ thông minh, nhưng gần như không ai cho là họ có năng khiếu quản trị. Những người có khuynh hướng bộc lộ cảm xúc sôi nổi (mà họ tin là hợp lý) thì hoàn toàn sầu não khi biết rằng người khác gán cho họ là mất ổn định về mặt tình cảm. Và còn gì nữa, họ còn ngạc nhiên hơn bởi cách đánh giá về họ của những người khác thì khác biệt nhau rất lớn, cả về mặt tích cực lẫn tiêu cực. Nói cách khác, mặc dù có thể có một thống nhất chung về việc một ai đó bị cho là “rất khó hợp tác”, thì vẫn có một khác biệt về mức độ người ta nhận thấy và đánh giá đặc điểm này.

Tại sao lại có sự không kết nối như vậy? Tôi nói với các sinh viên phiền muộn của mình rằng mặc dù họ nhận thức được ý định đằng sau hành động của mình và vì thế cảm thấy những gì mình làm là hợp lý, nhưng người khác chỉ phản ứng dựa vào những điều họ thấy mà thôi. Nó giống như gõ lên bàn giai điệu của một bài hát quen thuộc và bảo ai đó đoán tên giai điệu này. Chúng ta có thể nghe giai điệu đó trong đầu, vì vậy có thể nhận ra bài “Chúc mừng sinh nhật” rõ như ban ngày, nhưng người khác thì chỉ nghe được tiếng cộp-cộp-cộp-cộp-cộp-cộp, dễ bị nhầm với âm thanh dạo đầu của bài quốc ca “The Star-Spangled Banner”. Hơn nữa, người khác không phán xét hành động của bạn trong hư không mà diễn giải nó qua lăng kính kinh nghiệm của chính bản thân họ, nếu không như vậy thì cũng là qua những định kiến chung về một mẫu người nào đó trông có vẻ giống bạn nhất.

Bài học về những đánh giá 360-độ không phải để nói rằng những phán xét của người khác quá đa dạng đến nỗi không thể coi đó là nghiêm túc. Hàng ngày, cách chúng ta cư xử phụ thuộc vào cách hiểu của người khác và, vì thế, cũng phụ thuộc cả vào những cách hiểu sai lệch. Và trừ phi chúng ta muốn từ bỏ xã hội loài người, lui về ẩn náu nơi rừng rậm, chúng ta cần phải đồng nhất, càng nhiều càng tốt, nhận thức của chúng ta với nhận thức của bè bạn, đồng nghiệp và hàng trăm người xa lạ mà chúng ta gặp gỡ, giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày.

Ý kiến của người khác về chúng ta có thể được xem như là một bài kiểm tra hiện thực hữu ích; như chúng ta đã thấy từ trước, chúng ta có khuynh hướng thể hiện “hiệu ứng thị trấn Hồ Wobegon” [16] . Thậm chí là cho dù không có quá trình phản hồi 360-độ, chúng ta vẫn thu được những lợi ích tương tự thông qua sự tự nhận thức. Chúng ta cần lưu tâm đến cách phản ứng của người khác trước hành động của mình và, nếu được, nói thẳng với họ việc chúng ta tình cờ biết được ra sao. (Khả năng nhận phản ứng phản hồi trực tiếp và đa dạng là đặc điểm khiến cho những đánh giá 360-độ có tác động mạnh mẽ như vậy.) Một khi đã biết người khác nghĩ gì về mình, lúc đó chúng ta có thể chọn cách để phản ứng lại.

Nếu biết mình không vĩ đại như vẫn nghĩ, chúng ta có thể quyết định thay đổi cách cư xử để phù hợp với việc chúng ta muốn được nhìn nhận ra sao. Người quản lý khi phát hiện ra các đồng nghiệp đánh giá mình là người cao ngạo và thiếu ân cần thì có thể tác động đến ý kiến của những đồng nghiệp này một cách tích cực nếu ông ta ngưng ngắt lời mọi người trong các buổi họp - dù cho ông có nghĩ rằng việc này là cần thiết cho hiệu quả sản xuất. Hoặc giả, có thể ông ta không thay đổi cách cư xử nhưng thay vào đó là tìm lời giải thích hợp lý vì sao ông ta lại cắt ngang như vậy. Có lẽ chẳng bao giờ có thể giải quyết triệt để những khác biệt giữa cách chúng ta nghĩ về mình và cách người khác nghĩ về chúng ta, nhưng chắc chắn chúng ta có thể làm rất nhiều để thu hẹp khoảng cách.

Tuy nhiên, chúng ta phải cẩn thận không đầu hàng trước cám dỗ nhằm gây ảnh hưởng để người khác nghĩ về mình tốt đẹp hơn con người thật của mình. Một cuộc nghiên cứu do Daniel Ames và các đồng nghiệp thực hiện ở môi trường công sở đã cho thấy những ai cố làm nổi bật quá công khai địa vị và tiếng tăm của mình thì bị coi là phá vỡ cộng đồng và dần sẽ dẫn đến kém hiệu quả. Nếu bạn quen thuộc với phiên bản Mỹ của chương trình truyền hình Văn phòng thì có thể bạn sẽ nghĩ ngay đến nhân vật Andy Bernard - với những cố gắng gây ảnh hưởng đến người khác thông qua “lập trình ngôn ngữ thần kinh” của anh ta và những lời nhắc nhở liên tục rằng anh ta đã chăm sóc Cornell - như là một phiên bản đầy bất hạnh của kiểu hành vi cư xử này. Về lâu dài, có thể chúng ta sẽ được đối xử tốt hơn bằng cách phấn đấu cho sự chính xác.

Ở khía cạnh cá nhân, chắc chắn là không vui thú gì khi phát hiện ra rằng bạn bị cho là thộn khi bạn vẫn nghĩ mình là một Oscar Wilde thứ hai, hay tính tình bần tiện khi bạn vẫn nghĩ mình ngọt ngào, nhưng khi được đánh giá ở một trạng thái quá tích cực cũng không hẳn sẽ đem lại cho chúng ta bất kỳ đặc ân nào. Nghiên cứu cho thấy người ta thích giao tiếp với những ai đánh giá về họ tương đương với những gì mà người đó tự đánh giá về bản thân, cho dù đó có là những đánh giá tiêu cực đi nữa, và những ai tự cho mình là khó gần sẽ càng cư xử khó gần hơn nữa để xua đi cái ý nghĩ mà người khác cho rằng họ dễ gần. Rất nhiều nghiên cứu thậm chí còn cho thấy rằng các cặp vợ chồng cảm thấy ít hài lòng và ít thân thiết hơn khi người kia nhìn họ tốt đẹp hơn họ nhìn nhận bản thân.

Ai cũng muốn được đánh giá cao và được ngưỡng mộ, cả điều tốt lẫn điều xấu. Rốt cuộc, mong muốn người khác hiểu về chúng ta như cách chúng ta hiểu về mình có thể còn mạnh mẽ hơn cả mong muốn được suy tôn. Khi biết được người khác nhìn nhận mình ra sao thì, hơn bất kỳ điều gì, chúng ta muốn nhận ra được chính bản thân mình.

VI. XIN CÁM ƠN

Những thách thức mà chúng ta phải đối diện khi đi tìm cái tôi đích thực và khi chọn lựa để hài hòa với nó là rất lớn. Người ta có thể nói rằng chúng ta đang cố gắng đạt đến trạng thái hằng định nội môi - cân bằng môi trường bên trong - (homeostasis) thông qua vòng phản hồi giữa bản sắc và sự lựa chọn: Nếu tôi là người như thế này thì tôi phải chọn thế kia; nếu tôi chọn thế kia nghĩa là tôi phải là người như thế này. Theo lý tưởng, khi chúng ta già hơn, chúng ta nên ngày càng ít đưa ra những điều chỉnh để mang lại sự đồng nhất giữa việc chúng ta nhìn nhận bản thân ra sao, người khác nhìn chúng ta ra sao và chúng ta chọn ra sao. Trong thực tiễn, tôi không chắc lắm về “nghĩa vụ” chọn lựa - trở lại trường hợp của Nikolas Rose - có bao giờ trở nên dễ dàng không và có lẽ nó đặt một sức ép không hợp lý lắm lên chúng ta. Khám phá cái tôi đích thực đòi hỏi một mức độ tách biệt và hướng nội mà đơn giản là không gây hấp dẫn với phần lớn chúng ta. Và có bao nhiêu người đã sẵn sàng lui về ở ẩn trong một túp lều trong rừng để sống sót với những nguyên tắc của Emerson? Thế nhưng chúng ta vẫn bị xâm chiếm bởi cái lý tưởng “mình là một hình tượng” - kiệt tác của chúng ta, liền lạc và hoàn chỉnh. Lẽ nào không có cách tốt hơn để hiểu được sự lựa chọn tạo nên bản sắc ra sao chăng?

Như đã thấy ở chương trước, các hệ thống mạng xã hội của Mỹ đã thay đổi trong quá khứ cùng với sự phát triển của lựa chọn, và chúng ta có thể trông mong rằng chúng sẽ tiếp tục thay đổi khi những lựa chọn của chúng ta tiếp tục phát triển. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa chúng ta sẽ trở thành những sinh vật phi xã hội mà không có chút ý thức nào về tính cộng đồng. Những thách thức mà chúng ta đối diện khi bàn đến vấn đề bản sắc và lựa chọn vẫn tồn tại chính vì chọn lựa không chỉ là một hoạt động cá nhân mà còn là một hoạt động xã hội, một sự thương lượng, dàn xếp giữa rất nhiều thành phần luôn thay đổi. Sự lựa chọn đòi hỏi chúng ta suy nghĩ sâu sắc hơn về việc chúng ta là ai, cả trong chính bản thân mình lẫn trong mắt người khác.

Nếu chúng ta để hình tượng về một bản ngã hoàn hảo sang một bên thì chúng ta có thể thấy bản sắc là một quá trình vận động hơn là một vật thể tĩnh. Việc chúng ta quyết định gọt đẽo hay chạm khắc, sẽ xác định rõ chúng ta là ai. Chúng ta là những nhà điêu khắc, tìm kiếm chính mình trong quá trình phát triển của chọn lựa, chứ không đơn thuần là những kết quả của sự lựa chọn. Khi chúng ta thay đổi cách suy nghĩ của mình để đi theo một quá trình dễ thay đổi hơn, thì lựa chọn sẽ không còn là một nguồn lực hủy diệt, một nỗ lực phá vỡ những gì mà chúng ta không muốn mình trở thành nữa, mà là một sự tiếp tục, một hành động tự do sáng tạo. Khi đó, nghĩa vụ của chúng ta là tìm ra lựa chọn có ý nghĩa cho ngày hôm nay, đáp ứng được các nhu cầu của chúng ta ở bối cảnh xã hội trước mắt. Những lựa chọn của chúng ta luôn gắn liền với những lựa chọn của người khác, và chúng ta được biết đến qua những lựa chọn trước đây và hiện nay, chứ không phải qua cái tôi “hoàn hảo” trong tưởng tượng của bản thân. Tiểu thuyết gia Flannery O’Connor đã nói rằng, “Tôi viết để khám phá những gì mình biết.” Chúng ta có thể lấy một trang từ quyển sách của cô và nói rằng, “Tôi chọn để khám phá tôi là ai.”

[14] Chính sách Kinh tế mới (tiếng Anh là New Deal) là tên gọi của một tổ hợp các đạo luật, chính sách, giải pháp nhằm đưa Hoa Kỳ thoát ra khỏi cuộc Đại suy thoái Kinh tế 1929-1933. Chính sách Kinh tế mới gắn liền với tên tuổi của vị tổng thống thứ 32 của Hoa Kỳ, Franklin Delano Roosevelt. ND

[15] Ounce hay fluid ounce: một đơn vị đo dung tích, 1 ounce = 0,02841 l, như vậy 4 ounce vào khoảng 0,115 l hay 115 ml - ND.

[16] Lake Wogebon effect: một địa danh giả tưởng ở Minnesota. “Hiệu ứng thị trấn Hồ Wogebon” ý muốn nói đến khuynh hướng tự nhiên của con người là đánh giá quá cao những khả năng của mình.