CHƯƠNG 2

Người lạ nơi đất khách

I. CUỘC HÔN NHÂN ÐƯỢC BAN PHÚC

Vào một sáng tháng Tám cách đây hơn 40 năm, Kanwar Jit Singh Sethi thức dậy từ lúc tinh mơ để chuẩn bị cho ngày mới. Anh khởi đầu ngày mới bằng một nghi thức tắm rửa; chỉ mặc độc chiếc kachchha , một loại quần ngắn màu trắng có dải rút, theo tục lệ của đạo Sikh, và bước vào phòng tắm của gia đình ở Delhi. Trong một không gian chật hẹp chỉ có ánh sáng hắt vào từ một ô cửa sổ, anh ngồi trên chiếc ghế gỗ thấp, bên dưới đôi chân trần là sàn nhà lát đá lạnh lẽo. Mẹ và bà bước vào phòng tắm và xức dầu thánh vatna cho anh, một loại bột nhão thơm làm từ củ nghệ, gỗ đàn hương, sữa và nước hoa hồng. Sau đó họ đổ đầy một xô nước và vẩy từng vốc nước lên đầu và vai anh.

Mẹ Kanwar Jit gội đầu cho anh, tóc anh rủ xuống đến giữa lưng, bà cũng rửa sạch bộ râu mọc dài đến tận giữa ngực; theo truyền thống của đạo Sikh, người ta chẳng bao giờ cắt tóc cạo râu. Khi mái tóc đã sạch, bà xát mạnh dầu thơm và thắt nút thật chặt, búi tóc lên đầu và vấn râu dưới cằm. Sau khi diện bộ quần áo đẹp nhất, dáng người của Kanwar Jit trông thật ấn tượng: 28 tuổi, nặng 160 pounds (72 kg), cao 6 feet (1,8 m), đầu đội chiếc khăn xếp màu đỏ tươi. Mọi người đều bị lôi cuốn bởi phong thái và cung cách vui tươi, đôi mắt dịu dàng và vẻ thoải mái của anh. Anh bước qua các cánh cửa để tiến vào sân, nơi có gần cả trăm người thân và bạn bè đang tụ tập, để bắt đầu các nghi thức chúc tụng.

Cách đó vài dãy nhà, cô gái 23 tuổi Kuldeep Kaur Anand cũng bắt đầu buổi sáng của mình tương tự như vậy, mặc dù có nhiều điều hoàn toàn đối lập. Với hình dáng nhỏ xíu chỉ cao 5 feet 1 (1,5 m), nặng 85 pounds (39kg), Kanwar Jit thân mật, cởi mở nhiều thế nào thì cô bẽn lẽn nhiều thế ấy, cô không gây tập trung chú ý vào mình, thay vào đó là chăm chú nhìn mọi người. Sau nghi thức tắm rửa, cô khoác chiếc áo sari màu cam, giống chiếc áo mà Mumtaz, nữ diễn viên yêu thích của cô đã mặc trong bộ phim đình đám của năm ấy Brahmachari . Cô chào đón vô số khách mời đang đến, tất cả đều mỉm cười và chúc cô điều tốt đẹp nhất trong tương lai.

Ở cả hai nhà, các hoạt động chúc mừng vẫn tiếp tục diễn ra suốt ngày với những chiếc đĩa gỗ đựng phó-mát và món pakoras rau củ cung cấp chất bổ dưỡng cho tất cả những cuộc hội ngộ và chúc tụng. Đến lúc trời chạng vạng, mỗi nhà bắt đầu chuẩn bị cho lễ Milni , một buổi lễ mà hai gia đình sẽ đến với nhau. Tại nhà Kanwar Jit, ban nhạc đến và chơi bài hát truyền thống bằng shehnai , một loại ống sáo làm bằng cây sậy tượng trưng cho việc mang lại điềm lành. Một con ngựa trắng phủ tấm mền thêu màu nâu cũng được dắt tới; Kanwar Jit sẽ cưỡi con ngựa này đến nhà Kuldeep. Nhưng trước khi khởi hành, chị anh sẽ dùng một sehna phủ lên mặt anh, những quả tua bằng vàng được bện với hoa treo trên chiếc khăn xếp. Sau đó Kanwar Jit leo lên lưng ngựa, với gia đình hộ tống hai bên, anh tiến về đích đến, và ban nhạc đi trước dẫn đường.

Ở nhà mình, Kuldeep đứng ở cửa chính, hát những bài hát ca tụng cùng với gia đình. Mặt cô trùm một chiếc mạng thêu trang trí do mẹ của Kanwar Jit gửi cho. Khi đám rước đến, sáo shehnai thổi um lên và tabla thì đập dồn dập, Kanwar Jit và Kuldeep trao cho nhau những vòng tết bằng hoa hồng và hoa lài. Cùng lúc, mỗi thành viên trong gia đình nồng nhiệt chào đón thành viên tương ứng ở gia đình kia. Mẹ chào đón mẹ, chị với chị, và cứ thế. “Các cặp” của hai gia đình này cũng trao nhau các vòng hoa. Sau đó hai gia đình chúc tụng bằng những bài hát và điệu nhảy mãi đến khi gia đình Kanwar Jit trở về.

Sớm tinh mơ hôm sau, gia đình Kuldeep và Kanwar Jit sẽ đến một ngôi đền gần đấy để làm lễ Anand Karaj , hay là lễ Hôn phối được ban phúc. Kanwar Jit, vẫn đội chiếc khăn xếp màu đỏ và bộ lễ phục màu đen, quỳ trước bệ thờ gỗ trên đó đặt Guru Granth Sahib, thánh kinh của đạo Sikh. Kuldeep, vận một chiếc salwar kameez màu hồng, loại trang phục bao gồm một chiếc quần rộng thùng thình và một chiếc áo choàng dài, quỳ bên cạnh Kanwar Jit, che một tấm mạng mờ có gắn các núm tua bằng vàng trùm từ đầu đến gần thắt lưng. Sau khi hát những bài hát ca tụng và đọc kinh cầu nguyện, ông của Kanwar Jit cột một đầu chiếc khăn trùm dài vào tay đứa cháu trai của mình và đầu kia vào tay Kuldeep. Với kiểu nối kết nhau như thế, hai người đi vòng quanh quyển kinh Guru Granth Sahib bốn lần. Sau mỗi vòng, họ dừng lại để nghe vị Sant , hay cha đạo, đọc lời cầu nguyện cho sự hợp nhất của họ: karma, dharma, niềm tin và phước lành. Sau đó, trong lúc tổ chức lễ mừng, cả hai gia đình ném tiền và các vòng hoa vào chân của hai người. Lúc đó Kanwar Jit nâng chiếc mạng che mặt lên và, lần đầu tiên, anh ta nhìn thấy gương mặt của vợ mình.

II. VẤN ÐỀ NIỀM TIN

Bạn còn nhớ Martin Segliman chứ, nhà tâm thần học đã thực hiện những cuộc thí nghiệm trên chó làm đảo lộn mọi suy nghĩ ấy? Những nghiên cứu đầy thuyết phục của ông đối với cả con người và loài vật, cũng như những nghiên cứu khác mà chúng ta đã biết ở chương trước cho thấy rõ có cảm giác làm chủ được những gì xảy ra với mình là cần thiết đến dường nào. Khi ta không thể duy trì khả năng làm chủ, ta chỉ còn lại cảm giác bất lực, bị tước đoạt, không có khả năng hoạt động. Lần đầu tiên tôi biết về những thí nghiệm này khi theo học với Segliman lúc đang là sinh viên sắp tốt nghiệp tại Đại học Pennsylvania. Những kết quả thu được từ nghiên cứu đó khiến tôi bắt đầu đặt ra câu hỏi, phải chăng những truyền thống của đạo Sikh chúng tôi, thay vì tiếp thêm sức mạnh hay nâng đỡ những người theo đạo, thì thực tế lại có thể gây ra cảm giác bất lực. Là một người theo đạo Sikh, tôi luôn tuân thủ vô số luật lệ: phải mặc gì, phải ăn gì, không được làm điều gì và phải làm bổn phận đối với gia đình. Khi cộng gộp hết những điều này lại, chẳng còn mấy lựa chọn do chính tôi quyết định - người khác lựa chọn thay tôi quá nhiều. Điều này không chỉ đúng với đạo Sikh mà còn đúng với rất nhiều tôn giáo khác. Tôi đặt những câu hỏi của mình cho Seligman, với hy vọng ông có thể làm sáng tỏ thêm rằng, phải chăng những người theo các tôn giáo có thể phải hứng chịu tình trạng bất lực nhiều hơn trong cuộc sống của họ. Nhưng cả ông cũng không chắc vì chẳng có nghiên cứu ở góc độ khoa học nào về đề tài này. Vì thế chúng tôi đã quyết định bắt tay vào nghiên cứu về ảnh hưởng của tôn giáo đối với sức khỏe và hạnh phúc của con người.

Trong hai năm sau đó, bất cứ ai nhìn vào thời gian biểu hoạt động xã hội của tôi đều có thể tưởng rằng tôi đang cố gắng cứu chuộc một cuộc đời tội lỗi. Mỗi tuần, tôi bắt đầu nghiên cứu vào lúc hoàng hôn chiều thứ Sáu, trước hết là cuộc viếng thăm một nhà thờ Hồi giáo, liền đó là đi đến một giáo đường Do thái. Thứ Bảy, tôi đến thêm nhiều giáo đường Do thái và nhà thờ Hồi giáo nữa và Chủ nhật thì lui tới các nhà thờ. Tổng cộng, tôi đã phỏng vấn trên 600 người thuộc chín tôn giáo khác nhau. Những tôn giáo này được chia thành tôn giáo chính thống (fundamentalist) (gồm thần học Calvin, đạo Hồi và Do thái giáo chính thống [9] ), nhóm này đặt ra rất nhiều nguyên tắc ràng buộc hàng ngày đối với những người theo đạo; tôn giáo bảo thủ (conservative) (gồm Công giáo, Tin lành Luther, Phong trào Giám lý và Do thái giáo bảo thủ [10] ); và tôn giáo tự do (liberal) (gồm Thuyết nhất thể và Do thái giáo Cách tân [11] ), nhóm này ít áp đặt những điều ngăn cấm nhất. Thật ra, một số nhánh của tôn giáo theo trường phái tự do thậm chí còn không đòi hỏi các thành viên theo đạo phải tin vào Chúa, và nhóm chiếm tỉ lệ lớn nhất là Thuyết nhất thể phổ độ (Unitarian Universalist), tự mô tả mình là những người theo chủ nghĩa nhân đạo thế tục (secular humanist), và những người theo nhóm này tin vào thuyết địa tâm.

Những người theo đạo được yêu cầu điền vào ba bản điều tra nghiên cứu. Bản đầu tiên bao gồm những câu hỏi về ảnh hưởng của tôn giáo đến đời sống, kể cả mức độ tác động đến việc ăn, uống, mặc, đối tượng giao du và đối tượng kết hôn. Thực tế, thành viên tôn giáo chính thống đạt điểm cao nhất, và thành viên thuộc nhóm tôn giáo tự do đạt điểm thấp nhất ở dạng câu hỏi này. Bản điều tra này cũng hỏi đến việc tham gia các hoạt động tôn giáo (thường xuyên tham dự các buổi giảng đạo hay cầu nguyện như thế nào) và đức tin (“Bạn có tin rằng thiên đường là có thực?” và “Bạn có tin rằng nỗi đau khổ của bạn sẽ được bù đắp?”). Bản điều tra thứ hai đo mức độ lạc quan của từng người bằng cách kiểm tra phản ứng của họ trước một loạt những tình huống giả định về những vui buồn trong cuộc sống. Khi được hỏi sẽ phản ứng như thế nào nếu bị sa thải, người lạc quan sẽ trả lời kiểu như: “Nếu tôi bị sa thải thì phải có nguyên nhân cụ thể và sẽ dễ dàng khắc phục được điều này,” trong khi người bi quan sẽ trả lời đại loại như: “Nếu tôi bị sa thải thì đó là do tôi có điều gì đó không ổn và tôi không bao giờ khắc phục được.” Thực chất, họ đang mô tả mức độ làm chủ mà họ tin là họ có được đối với cuộc đời mình. Cuối cùng, họ điền thông tin vào một bản câu hỏi kiểm tra sức khỏe thông thường để xác định xem họ có triệu chứng suy nhược, phiền muộn nào hay không, như là sụt cân hay thiếu ngủ. Tôi rất đỗi ngạc nhiên, hóa ra những người theo các tôn giáo có tính chính thống hơn lại hy vọng nhiều hơn, lạc quan hơn khi đối diện với nghịch cảnh, và dường như ít nản lòng hơn những người theo các tôn giáo khác. Thực tế, những người dễ bị bi quan và phiền muộn lại là những người theo Thuyết nhất thể, đặc biệt là những người vô thần. Sự hiện diện của quá nhiều nguyên tắc không khiến người ta yếu sức; thay vào đó dường như càng làm họ mạnh mẽ hơn. Họ bị tước đi rất nhiều sự lựa chọn, thế nhưng họ lại nếm trải cảm giác làm chủ cuộc sống chính mình.

Cuộc nghiên cứu này đã làm cho tôi vỡ ra là: những điều ngăn cấm không hẳn làm giảm đi cảm giác tự chủ, cũng như việc được tự do suy nghĩ và làm theo ý muốn không hẳn đã làm tăng nó. Lời giải cho điều dường như nghịch lý này nằm ở những câu chuyện kể khác nhau về bản chất của thế giới - và vai trò của chúng ta trong đó - được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chúng ta hết thảy đều muốn và cần phải làm chủ đời mình, nhưng việc chúng ta hiểu được làm chủ là như thế nào thì còn tùy thuộc vào những câu chuyện mà chúng ta được nghe, và niềm tin trong mỗi chúng ta. Một số người trong chúng ta tin rằng chỉ có một cách duy nhất để làm chủ đời mình, đó là thực hiện những lựa chọn cá nhân. Chúng ta phải tìm ra con đường của riêng mình để đi đến hạnh phúc vì không ai sẽ làm (hoặc có thể làm) điều đó thay ta. Một số khác thì tin rằng chỉ có Chúa điều khiển, và chỉ bằng cách hiểu được ý muốn của Người và hành động theo ý muốn đó thì chúng ta mới có thể tìm được hạnh phúc cho đời mình. Chúng ta được biết đến nhiều câu chuyện khác nhau về cuộc đời và sự lựa chọn chính là kết quả của việc chúng ta sinh ra ở đâu, cha mẹ là ai và vô số các yếu tố khác. Vậy thì, khi chuyển từ nền văn hóa này sang nền văn hóa khác, từ đất nước này sang đất nước khác, chúng ta sẽ phải gặp những khác biệt đáng kể về niềm tin của con người trong việc ai nên đưa ra các lựa chọn, người ta trông chờ điều gì ở họ và phán xét các hệ quả như thế nào.

Từ lúc bắt tay vào nghiên cứu chính thức về sự lựa chọn khi còn là một sinh viên sắp tốt nghiệp, tôi đã phỏng vấn, điều tra và tiến hành thí nghiệm với đủ các thành phần trong xã hội: từ già đến trẻ, từ người thường đến người theo đạo, rồi người thuộc các nền văn hóa châu Á, các cựu binh Cộng sản và những người mà gia đình họ đã sống ở Mỹ qua nhiều thế hệ. Trong phần còn lại của chương này, tôi chia sẻ với các bạn nghiên cứu của chính tôi và cũng là những quan sát của ngày càng nhiều nhà nghiên cứu về cách thức mà địa lý, tôn giáo, hệ thống chính trị và nhân khẩu học có thể hoàn toàn hình thành cách người ta nhận diện bản thân và vai trò của họ. Những câu chuyện về cuộc sống mà chúng ta được nghe kể, có nội dung khác nhau tùy theo từng nền văn hóa và từng gia đình, ẩn chứa những hàm ý sâu sắc về việc chúng ta chọn lựa cái gì và tại sao, và chỉ bằng việc học cách để hiểu những câu chuyện này chúng ta mới có thể bắt đầu lý giải những khác biệt đáng kinh ngạc và gây cản trở giữa chúng ta.

III. XÃ HỘI CÁ THỂ VÀ XÃ HỘI TẬP THỂ

Năm 1995, tôi đã sống vài tháng tại Kyoto, Nhật Bản, trong một gia đình địa phương để làm nghiên cứu luận văn tiến sĩ do thầy Shinobu Kitayama, một trong những nhà sáng lập lĩnh vực tâm lý học văn hóa xã hội, hướng dẫn. Tôi biết mình sẽ gặp những khác biệt văn hóa, thậm chí là những hiểu lầm, nhưng những điều này lại thường xảy ra khi tôi ít ngờ tới nhất. Sự việc gây ngạc nhiên nhất có lẽ là khi tôi gọi món trà xanh với đường trong một nhà hàng. Sau một chút im lặng, người phục vụ lịch sự giải thích rằng người ta không uống trà xanh với đường. Tôi đáp lại rằng tôi biết tập quán này nhưng vì tôi thích uống trà ngọt. Đề nghị của tôi được đáp lại bằng một phiên bản giải thích tương tự, thậm chí là có phần lịch sự, nhã nhặn hơn: Người ta không uống trà xanh với đường. Khi hiểu ra, tôi bảo với anh ta rằng, tôi hiểu người Nhật không cho đường vào tách trà xanh của họ chứ, nhưng tôi vẫn cứ thích cho đường vào tách trà xanh của mình . Vì gặp trở ngại, người phục vụ đã đến bên người quản lý và cả hai bắt đầu thảo luận một lúc lâu. Cuối cùng, người quản lý đến bên tôi và nói rằng, “Chúng tôi rất lấy làm tiếc, nhưng chúng tôi không có đường.” Vì không có được tách trà xanh đúng như ý muốn của mình, tôi đành chuyển sang gọi một tách cà phê và đã được người phục vụ mang ra không lâu sau đó. Nằm trên chiếc đĩa lót tách là hai gói đường.

Chiến dịch đòi cho được một tách trà xanh có đường nhưng bị thất bại của tôi là một câu chuyện buồn cười, nhưng đó cũng ngắn gọn cho thấy quan điểm lựa chọn giữa những nền văn hóa khác biệt như thế nào. Theo cách nhìn của người Mỹ, khi một khách hàng trả tiền đưa ra một đề nghị hợp lý theo sở thích của họ, thì người khách đó có quyền được đáp ứng những sở thích này. Tuy nhiên theo cách nhìn của người Nhật, cách dùng trà theo ý thích của tôi là cực kỳ không thích hợp dựa trên những tiêu chuẩn văn hóa đã được công nhận, và anh phục vụ đơn giản là cố ngăn không để tôi phạm một sơ suất tồi tệ như vậy. Mở rộng ra từ tình huống này, ta có thể thấy những khác biệt tương tự về lựa chọn cá nhân hay ảnh hưởng xã hội trong đời sống gia đình, trong công việc và tiềm ẩn cả trong từng khía cạnh khác trong cuộc sống khi so sánh giữa nền văn hóa Mỹ và văn hóa Nhật. Khi mà có vô số khác biệt giữa hai nền văn hóa này, mà đúng ra là giữa hai nền văn hóa bất kỳ, thì có một đặc điểm văn hóa cụ thể đã tỏ ra đặc biệt hữu ích để hiểu được những quan điểm và việc thực hiện lựa chọn khác nhau như thế nào trên toàn cầu: mức độ chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể.

Hãy tự hỏi mình: Khi thực hiện một lựa chọn thì việc đầu tiên và trên hết là bạn sẽ cân nhắc mình muốn điều gì, điều gì sẽ làm mình hạnh phúc, hay là bạn sẽ xem điều gì là tốt nhất cho mình và cho những người xung quanh? Câu hỏi tưởng chừng như đơn giản này lại chính là trọng tâm của những khác biệt to lớn giữa các nền văn hóa và các cá nhân, cả trong phạm vi một quốc gia và giữa các quốc gia với nhau. Dĩ nhiên là hầu hết chúng ta sẽ không quá ích kỷ để nói rằng chúng ta bất chấp tất cả những người khác, hoặc cũng không quá thờ ơ để nói rằng chúng ta hoàn toàn sẽ không màng đến những nhu cầu và mong muốn của bản thân mình - nhưng bỏ qua những cực đoan này, thì có thể vẫn còn rất nhiều khác biệt. Vị trí của chúng ta trong chuỗi khác biệt này chính là kết quả của những gì chúng ta được giáo dục và những quy tắc hành xử của nền văn hóa đã ảnh hưởng như thế nào đến sự lựa chọn của chúng ta - khi quyết định lựa chọn, chúng ta được học là sẽ ưu tiên “tôi” hay ưu tiên “chúng ta”? Dù là theo loạt ưu tiên nào, những cách hành xử theo văn hóa này đều nhằm giúp chúng ta không chỉ định hướng thành công trong cuộc sống, mà còn duy trì một bộ những tiêu chuẩn đánh giá cách thức mà toàn thể xã hội hoạt động hiệu quả nhất.

Những ai trong chúng ta lớn lên ở xã hội thiên về chủ nghĩa cá nhân, như nước Mỹ chẳng hạn, đều được dạy dỗ tập trung chủ yếu vào “tôi” khi chọn lựa. Trong quyển sách Chủ nghĩa cá nhân và Chủ nghĩa tập thể của mình, nhà nghiên cứu tâm lý văn hóa Harry Triandis viết rằng, những người theo chủ nghĩa cá nhân “chủ yếu bị thúc đẩy bởi sở thích, nhu cầu, quyền lợi của mình và những giao kèo của họ với người khác” và “ưu tiên hơn cho những mục tiêu của mình so với mục tiêu của người khác”. Người ta không những chọn lựa dựa trên sở thích cá nhân (tự thân những lựa chọn này cũng đã có ý nghĩa nếu xét đến số lượng khả năng lựa chọn trong cuộc sống và tầm quan trọng của chúng) mà họ còn thấy có thể khẳng định mình thông qua sở thích cá nhân, đặc điểm riêng và hành vi của họ; ví dụ như, “Tôi là một ngôi sao điện ảnh” hay “Đâu đâu người ta cũng nhận ra tôi.” Theo quan điểm này, điều then chốt là người ta phải có khả năng quyết định hướng đi riêng cho đời mình để trở thành một người hoàn chỉnh, và bất kỳ cản trở nào đối với việc này hiển nhiên được xem là bất công.

Chủ nghĩa cá nhân hiện đại có nguồn gốc trực tiếp chủ yếu từ Thời kỳ Khai sáng ở châu Âu vào thế kỷ 17, 18, và bản thân nó cũng chịu ảnh hưởng từ nhiều nguồn khác nhau: các tác phẩm của các nhà triết học Hy Lạp, đặc biệt là Socrates, Plato và Aristotle; cố gắng của René Descartes để tìm ra được mọi nguồn kiến thức từ châm ngôn “Tôi suy nghĩ nghĩa là tôi tồn tại”; thách thức của Đạo Tin lành cải cách trước sự tập trung quyền lực của Nhà thờ Công giáo với quan điểm cho rằng mỗi cá nhân đều có mối liên hệ trực tiếp với Chúa; và những tiến bộ khoa học của những nhân vật như Galileo và Isaac Newton đã đưa ra những con đường để hiểu về thế giới mà không cần viện đến tôn giáo. Những điều này dẫn đến một thế giới quan mới, một quan điểm chối bỏ những truyền thống từ lâu đã điều khiển thế giới theo sức mạnh lý trí. Mỗi người đều sở hữu khả năng khám phá cho bản thân điều gì là đúng và tốt nhất thay vì phải phụ thuộc vào những yếu tố bên ngoài như là vua chúa và các thầy tu.

Những người khai sinh ra nước Mỹ chịu ảnh hưởng nặng nề của triết lý Thời kỳ Khai sáng, cụ thể là những lý luận của John Locke về sự tồn tại những quyền của cá nhân trên toàn cầu, và lần lượt kết hợp những ý tưởng này vào Hiến pháp và Bản Tuyên ngôn Nhân quyền của Hoa Kỳ. Việc ký Tuyên ngôn Độc lập xảy ra cùng lúc với một bước ngoặc khác về chủ nghĩa cá nhân trong lịch sử: đó là tác phẩm Sự thịnh vượng của các Quốc gia của Adam Smith, xuất bản năm 1776, biện luận rằng nếu mỗi cá nhân theo đuổi lợi ích kinh tế cá nhân thì xã hội nói chung sẽ hưởng được lợi ích như thể được điều khiển bởi một “bàn tay vô hình”. Trọng tâm của thuyết chủ nghĩa cá nhân là việc hình thành quan niệm về lựa chọn ở khía cạnh cơ hội - phát huy khả năng của một cá nhân để được sống và làm điều gì mà anh ta hay cô ta khao khát. Tác động tích lũy từ các sự kiện này đến kỳ vọng của con người về vai trò của những lựa chọn trong cuộc sống và những hàm ẩn của nó trong việc hình thành cấu trúc xã hội được hùng biện bởi các triết gia ở thế kỷ 19 và nhà kinh tế học John Stuart Mill, người đã viết: “Thứ duy nhất đáng được mang tên tự do chính là việc theo đuổi những điều tốt đẹp cho bản thân theo cách của mình, miễn là chúng ta không cố tước đoạt nó từ người khác, hay cản trở nỗ lực của người khác khi họ cố gắng đạt những điều tốt đẹp của họ… Nhân loại được lợi nhiều qua việc mọi người chịu đựng nhau để sống theo cách mà có vẻ là tốt đẹp với bản thân họ, hơn là buộc mỗi người sống theo kiểu có vẻ là tốt đẹp so với phần còn lại.”

Cách suy nghĩ này hằn sâu đến nỗi chúng ta ít khi dừng lại để cân nhắc rằng đây không hẳn là lý tưởng chung của cả thế giới - có thể không phải lúc nào chúng ta cũng muốn lựa chọn, hay có một số người lại thích được người khác lựa chọn thay cho mình hơn. Nhưng thực ra sự hình thành chủ nghĩa cá nhân là tương đối mới và chỉ dẫn dắt cách suy nghĩ của một phần nhỏ dân số thế giới mà thôi. Giờ chúng ta sẽ chuyển sang một phần cũng giàu truyền thống như vậy, đó là chủ nghĩa tập thể và xem nó ảnh hưởng như thế nào đến quan điểm về sự lựa chọn của con người trên phần lớn địa cầu.

Thành viên của các xã hội tập thể, như Nhật Bản, được dạy phải đặt “chúng ta” lên trên khi chọn lựa, và căn bản là họ chủ yếu định mình theo nhóm của họ, như là gia đình, đồng nghiệp, thôn xóm hay quốc gia. Theo ngôn từ của Harry Triandis, họ “căn bản làm việc vì những nguyên tắc của tập thể và trách nhiệm do tập thể đề ra” và “sẵn sàng ưu tiên cho các mục tiêu của tập thể hơn là các mục tiêu cá nhân của họ,” đặt lên cao nhất “sự liên kết của họ với các thành viên khác trong tập thể.” Thay vì mọi người chăm chăm tìm kiếm vị trí số một, người ta lại tin rằng cá nhân chỉ hạnh phúc khi các nhu cầu của nhóm được đáp ứng. Ví dụ như câu nói của người Nhật makeru ga kachi (nghĩa đen là “thua nghĩa là chiến thắng”) muốn thể hiện quan điểm rằng chiếm chỗ của người khác thì không đáng ao ước/khao khát bằng duy trì hòa bình và hòa hợp. Những tác động của thế giới quan của người theo chủ nghĩa tập thể vượt xa hơn việc quyết định ai sẽ chọn lựa. Thay vì tự khẳng định mình bằng những bản sắc, người theo chủ nghĩa tập thể hiểu “bản sắc” của mình qua mối liên hệ của họ với nhóm. Khi ấy, những người sống trong xã hội như thế sẽ nỗ lực để thích ứng và duy trì sự hòa hợp với những người trong cùng nhóm.

Chủ nghĩa tập thể là kiểu sống phổ biến hơn trong suốt quá trình lịch sử, có thể nói là như vậy. Xã hội sớm nhất là săn bắn - hái lượm có tính tập thể cao là điều bắt buộc, bởi việc tìm kiếm từ cơ hội này sang cơ hội khác gia tăng cơ hội sinh tồn cho mọi người, và giá trị được đặt vào tập thể đã lớn lên sau khi loài người chuyển sang lấy nông nghiệp làm một phương cách sinh sống. Khi dân số tăng và các tổ chức thống nhất như gia đình và bộ tộc trước đây trở nên yếu đi, thì những tổ chức khác như tôn giáo đã lấp vào chỗ khuyết đó, tạo cho con người ta một cảm giác lệ thuộc và vì mục đích chung.

Trong khi giá trị của chủ nghĩa cá nhân chỉ được củng cố chủ yếu vào Thời kỳ Khai sáng thì có rất nhiều hình thái chủ nghĩa tập thể nổi lên qua các thời kỳ. Hình thức tập thể đầu tiên có thể trực tiếp truy nguyên là một nền văn hóa nhấn mạnh vào trách nhiệm và số mệnh đã được hình thành dần dần ở châu Á - về cơ bản là hoàn toàn không phụ thuộc vào phương Tây - cách đây hàng nghìn năm và vẫn còn ảnh hưởng đến tận ngày hôm nay. Đạo Hindu và những tôn giáo khác nối tiếp theo, bao gồm đạo Phật, đạo Sikh và đạo Giai-na, đã đặt ra tầm quan trọng của các dạng đạo Phật, xác định bổn phận của từng cá nhân là bổn phận theo đẳng cấp hay tôn giáo, và cũng là nghiệp chướng của người đó, và luật Nhân quả thậm chí còn cao hơn cả cái chết. Một ảnh hưởng đáng chú ý khác là đạo Khổng, một hệ thống các tín điều bao gồm các thông lệ văn hóa đã có từ trước, bắt nguồn từ Trung Quốc nhưng sau đó lan rộng sang các nước Đông Nam Á và Nhật Bản. Trong Luận ngữ , Khổng tử đã viết: “Trên đời có hai luật chính là mệnh trời và bổn phận. Con yêu cha mẹ, đó là mệnh trời vì không thể xóa điều đó khỏi lòng đứa con. Bề tôi thờ vua, đó là bổn phận; bất luận thời nào, ở đâu, cũng bị sự thống trị của vua không sao tránh khỏi được.” [12] Mục tiêu tối thượng chính là làm cho những mối quan hệ không thể nào tránh khỏi này càng dung hòa với nhau càng tốt. Hình thái chủ nghĩa tập thể này vẫn tồn tại nhiều nhất ở phương Đông ngày nay; trong những nền văn hóa này, các cá nhân có khuynh hướng hiểu cuộc sống của họ theo hướng liên quan đến trách nhiệm nhiều hơn và ít thiên về những sở thích cá nhân hơn.

Dòng lớn thứ hai của chủ nghĩa tập thể xuất hiện ở châu Âu vào thế kỷ 19, bằng nhiều cách để phản ứng lại chủ nghĩa cá nhân. Các nhà lý luận chính trị như Karl Marx đả kích những thể chế tư bản của thời đại, tranh luận rằng việc tập trung vào lợi ích tư hữu sẽ khiến tồn tại mãi một hệ thống mà trong đó một số ít tầng lớp cấp cao sẽ được hưởng lợi trên công sức của đa số tầng lớp nhân dân lao động. Họ kêu gọi con người phát triển “ý thức giai cấp”, liên kết với những người lao động khác và đứng lên thành lập một trật tự xã hội mới trong đó mọi người đều bình đẳng trong thực tiễn lẫn trên nguyên tắc, và sự kêu gọi khôi phục này thường nhận được một sự ủng hộ đáng kể. Ngược lại với chủ nghĩa cá nhân, tư tưởng vì dân này tập trung vào việc đảm bảo mỗi một và tất cả mọi người đều có quyền với một phần tài nguyên của cải nào đó thay vì tối đa hóa toàn bộ số lượng cơ hội có thể có. Tác động đáng kể nhất của triết lý này đối với thế giới đã xảy ra khi cánh Cộng sản Bôn-sê-vích lên nắm quyền ở Nga sau cuộc Cách mạng tháng Mười năm 1917, và sau đó đã dẫn đến việc hình thành Liên bang Xô viết và cho ra đời một mô hình nhà nước khác thay thế mô hình cũ đối với các quốc gia mới vừa thành lập trên thế giới.

Thế thì trong thế giới hiện đại, đâu là ranh giới giữa chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể? Geert Hofstede, một trong những nhà nghiên cứu nổi tiếng nhất về lĩnh vực này, có lẽ đã sáng tạo ra một hệ thống xếp loại toàn diện nhất về mức độ chủ nghĩa cá nhân ở một quốc gia, dựa trên những kết quả của công trình nghiên cứu của ông về các nhân viên của các chi nhánh IBM trên toàn thế giới. Không chút ngạc nhiên, nước Mỹ luôn luôn là quốc gia có nhiều người theo chủ nghĩa cá nhân nhất, với tỷ lệ 91/100. Úc (90) và Anh (89) xếp ngay sát sau đó, trong khi các nước Tây Âu chủ yếu nằm ở mức từ 60 đến 80. Di chuyển sang khu vực Đông Âu, các vị trí xếp hạng bắt đầu nghiêng nhiều hơn về hướng chủ nghĩa tập thể, với Nga là 39. Châu Á nhìn chung cũng có khuynh hướng nghiêng về chủ nghĩa tập thể, với con số ở các quốc gia vào khoảng 20, bao gồm cả Trung quốc, mặc dù Nhật Bản và Ấn Độ có phần cao hơn với tỷ lệ tương ứng là 46 và 48. Các nước Trung và Nam Mỹ có khuynh hướng xếp hạng cao hơn hẳn ở khía cạnh chủ nghĩa tập thể, thông thường là từ 10 đến 40, trong đó Ecuador là quốc gia được xếp vào nước có chủ nghĩa tập thể cao nhất, với mức 6 trên 100. Châu Phi chỉ là nghiên cứu dự phòng, mặc dù một nhóm các quốc gia ở Đông và Tây Phi được ước tính là có tỷ lệ giữa 20 và 30. Các nghiên cứu tiếp theo đó cũng cho một kết quả tương tự trên khắp thế giới, với những người theo chủ nghĩa cá nhân có khuynh hướng tán thành những câu phát biểu như, “Tôi thường ‘làm việc của chính tôi’”, hay “Người ta nên sống một cuộc sống không phụ thuộc vào người khác”, trong khi đó những người theo chủ nghĩa tập thể thì lại khẳng định, “Duy trì sự hòa hợp trong đội nhóm của mình là điều rất quan trọng”, hay “Trẻ em nên được dạy đặt trách nhiệm lên trên việc hưởng thụ.”

Điều quan trọng là phải lưu ý rằng điểm số của một quốc gia theo những thước đo như thế này thì cũng không khác gì điểm số trung bình của những công dân của quốc gia đó. Điểm số trung bình của những công dân này không đơn thuần phụ thuộc vào nền văn hóa đang thịnh hành và có thể bao trùm cả một quy mô đáng kể. Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến nền văn hóa của một quốc gia hay một cộng đồng thì cũng có thể ảnh hưởng đến cả cá nhân nữa. Sự thịnh vượng cũng gắn liền với chủ nghĩa cá nhân ở mọi cấp độ, cho dù chúng ta so sánh các quốc gia thông qua chỉ số GDP, hay so sánh những người Mỹ thuộc tầng lớp lao động chân tay và trên-trung-lưu dựa vào thu nhập hằng năm của họ đi nữa. Mật độ dân số cao hơn thì gắn liền với chủ nghĩa tập thể, vì sống trong một phạm vi gần với người khác đòi hỏi nhiều điều giới hạn trong cách ứng xử để giữ được hòa bình. Mặt khác, việc tiếp xúc nhiều hơn với các nền văn hóa khác và các cấp độ giáo dục cao hơn đều gắn liền với chủ nghĩa cá nhân, do đó mà khu vực thành phố không nhất thiết phải có nhiều người theo chủ nghĩa tập thể hơn ở khu vực nông thôn. Càng lớn tuổi, người ta càng có xu hướng hơi nghiêng về chủ nghĩa tập thể vì họ phát triển nhiều mối quan hệ với người khác hơn, về cả số lượng lẫn sự bền chắc trong những mối quan hệ đó, và cũng quan trọng như vậy, qua thời gian họ dần định hình được các quan điểm của mình hơn, nghĩa là họ ít bị ảnh hưởng hơn bởi những thay đổi văn hóa chung chung so với lớp trẻ. Tất cả những yếu tố này, không đề cập đến cá tính và những trải nghiệm tình cờ trong cuộc sống, sẽ kết hợp và tương tác với nhau để quyết định vị trí của từng cá nhân trên phạm vi chủ nghĩa cá nhân - chủ nghĩa tập thể.

VI. CÂU CHUYỆN VỀ HAI ÐÁM CƯỚI

Thế thì tại sao bố mẹ tôi lại để người khác quyết định ai sẽ là người cùng sống với mình suốt quãng đời còn lại? Có lẽ chúng ta có thể tìm thấy lời giải đáp cho câu hỏi này bằng cách sử dụng các khái niệm về chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể. Nếu bạn nhìn vào những câu chuyện kể về hôn nhân vì tình yêu và hôn nhân do sắp đặt, thì dường như rõ ràng là về cơ bản, một cuộc hôn nhân vì tình yêu là một điều khao khát thuộc về chủ nghĩa cá nhân, trong khi một cuộc hôn nhân do sắp đặt lại là tinh túy của chủ nghĩa tập thể. Hãy xem những câu chuyện kể này thể hiện ra sao và những thông điệp khác nhau mà chúng chuyển tải.

Hãy nghĩ đến câu chuyện thần tiên về nàng Lọ Lem, cô gái trẻ tốt bụng và đáng yêu bị người mẹ kế và hai chị em kế xấu xa bắt phải làm việc như một người hầu. Được sự trợ giúp của bà tiên đỡ đầu, nàng đã đến được vũ hội hoàng gia dù bị mẹ kế ngăn cấm, và gây sững sờ khi nàng đến trong một cỗ xe ngựa, diện một chiếc váy dạ hội tuyệt đẹp và đi đôi giày thủy tinh lộng lẫy. Nàng cũng đã đánh cắp được trái tim của chính hoàng tử - chàng đã phải lòng nàng ngay từ cái nhìn đầu tiên - nhưng nàng phải rời khỏi nơi ấy trước khi phép màu biến nàng từ một cô hầu gái thành một tiểu thư xinh đẹp hết tác dụng vào lúc nửa đêm. Mặc cho gia đình của người mẹ kế ra sức phá hoại tình yêu của nàng, nhưng sau cùng nàng vẫn thành công trong việc chứng minh rằng nàng chính là chủ nhân của đôi giày thủy tinh và kết hôn cùng hoàng tử, và câu chuyện kết thúc bằng lời tuyên bố họ “sống hạnh phúc mãi mãi về sau”.

Bây giờ tôi sẽ chia sẻ với bạn một câu chuyện hoàn toàn khác, về một nàng công chúa thật sự sống cách đây rất rất lâu. Vào thế kỷ mười lăm, một cô gái xinh đẹp 14 tuổi đã được chọn làm người vợ thứ ba của vị hoàng đế đầy uy quyền của đế quốc Mô-gôn (Mughal) là Shah Jahan. Người ta kể rằng cả hai đã yêu nhau ngay từ cái nhìn đầu tiên nhưng phải đợi những năm năm để cho hôn lễ của họ được tôn phong. Câu chuyện thực sự bắt đầu sau khi cuộc sống của họ được hòa quyện thành một. Hoàng hậu Mumtaz Mahal (nghĩa là “Người được yêu quý nhất Cung điện”) tháp tùng phu quân đi bất kỳ nơi đâu ông đến và cả những cuộc chinh phạt trên khắp đế chế Mughal, và bà đã sinh ra 13 đứa con trong suốt chặng đường đó.

Các nhà chép sử của triều đình đã ghi lại đầy đủ cuộc hôn nhân thân thiết và tràn đầy yêu thương của họ. Hoàng hậu Mumtaz không chỉ đóng vai trò là một người vợ và một người đồng hành, mà cũng thường xuyên là một người cố vấn đầy tin cậy và có ảnh hưởng nhân từ đối với vị phu quân đầy uy quyền của bà. Bà được mọi người xem là một người vợ hoàn hảo và được các thi sĩ ca tụng về sự khôn ngoan, sắc đẹp và lòng nhân từ ngay cả khi bà còn sống. Khi bà qua đời lúc đang mang thai đứa con thứ 14, người ta đồn rằng hoàng đế đã hứa bên giường bệnh của bà rằng ông sẽ xây một lăng mộ để tưởng nhớ cuộc sống đầy yêu thương mà họ đã trải qua. Sau cái chết của bà, và sau một quãng thời gian đau khổ, tang tóc, Shah Jahan bắt đầu tiến hành thiết kế lăng mộ và các khu vườn để thừa nhận sắc đẹp và cuộc đời phi thường của vị hôn thê vừa mất của mình. Kết quả là lăng Taj Mahal vẫn còn đứng đó ở Agra, Ấn Độ, là một trong Bảy Kỳ quan Thế giới và là bằng chứng cho một cuộc hôn nhân huyền thoại.

Mỗi câu chuyện kể này đều miêu tả tập quán hôn nhân cơ bản của con người theo những cách lý tưởng nhất, thế nhưng các giá trị thể hiện trong từng trường hợp lại đại diện cho hai câu chuyện kể ở hai nền văn hóa hoàn toàn khác biệt nhau về mặt lựa chọn. Câu chuyện cô bé Lọ Lem kể rằng nhân vật chính và người yêu của nàng luôn theo đuổi sự lựa chọn bất chấp tất cả những phản đối, bất chấp những ràng buộc về giai cấp và sự chống đối của gia đình. Thông điệp ngầm của câu chuyện này là nhân vật nam chính và nhân vật nữ chính sẽ đấu tranh để giành chiến thắng cho khao khát của trái tim mình, và câu chuyện kết thúc khi sự lựa chọn của họ thắng thế: vào ngày họ thành hôn. Câu chuyện chỉ tập trung vào việc ai sẽ chọn lựa và sự lựa chọn đó được thực hiện như thế nào. Chúng ta không nghe kể là hai nhân vật này sẽ “sống hạnh phúc mãi mãi về sau” như thế nào, vì nó sẽ diễn ra như vậy - mọi thứ sẽ trơn tru vì Lọ Lem và chàng hoàng tử đã chọn lựa nhau vì tình yêu. Tuy nhiên, câu chuyện của Mumtaz Mahal và Shah Jahan lại là một ví dụ ngược lại. Ngay từ lúc đầu, các bậc chức trách đã quyết định cả hai sẽ lấy nhau. Thay vào đó, câu chuyện đề cập đến kết quả của quyết định này và ca tụng sự phát triển của một tình yêu vĩ đại từ một cuộc hôn nhân sắp đặt. Người ta cho rằng không những có thể để ai đó tìm cho bạn một người “hoàn hảo”, mà hơn thế nữa, cả hai nhân vật sẽ không có khả năng tìm được cho mình một người như thế ngay cả khi cả hai đều khao khát điều đó. Hạnh phúc tột bực không phải đến từ việc thực hiện sự lựa chọn mà từ việc làm tròn bổn phận, trách nhiệm của mình. Mỗi câu chuyện đều mang một thông điệp khác biệt về điều người ta nên mong chờ ở hôn nhân, nhưng khác biệt như thế nào đến nỗi chúng ta phải kể những câu chuyện khác nhau như vậy?

Cuộc hôn nhân của bố mẹ tôi là một cuộc hôn nhân được sắp đặt thông thường, không thuộc dạng kèn trống ầm ĩ, thế nhưng cuộc hôn nhân này cũng theo cùng một kịch bản. Mọi sự bắt đầu khi hai người bà của tôi, là vợ của hai anh em họ, một ngày nọ gặp nhau trong một buổi tiệc trà để bàn bạc về khả năng tạo ra mối quan hệ thông gia giữa hai bên. Các tiêu chí về một đám tốt được đưa ra bàn bạc gồm rất nhiều yếu tố khác nhau về môn đăng hộ đối, không chỉ giữa cô dâu và chú rể tương lai, mà còn giữa hai bên gia đình tương ứng. Trên thực tế, tất cả mọi chuyện đều đã sẵn sàng: Cả hai đều xuất thân từ cùng một giai cấp và sống gần nhau. Bố tôi được cho là có khả năng về tài chính đảm bảo nuôi được mẹ tôi, gia đình ông sẽ đối xử tốt với bà, và ông có thể hòa thuận với các anh em của mẹ tôi. Về phần mẹ tôi, bà được xem là được giáo dục tốt, và việc bà có một người anh trai hiện đang sống ở Mỹ chỉ có thể coi là một điểm cộng thêm. Cái suy nghĩ rằng bố mẹ tôi có thể di cư sang Mỹ sau khi kết hôn được xem là một dấu hiệu đầy triển vọng, không chỉ đối với tương lai tài chính của bố mẹ tôi mà còn với mọi người còn ở lại Ấn Độ. Thế là, sau nhiều lần bàn bạc với các thành viên khác nhau trong gia đình, mọi người đã đồng ý cho Kanwar Jit Singh Seth kết hôn với Kuldeep Kaur Anand. Đó là một cuộc hôn nhân mà trên mọi khía cạnh, đều có thể xem như là sự hòa hợp của những điểm khác biệt, hơn là sự bất chấp những khác biệt đó, và chính việc đánh giá dựa trên nền tảng chung này đã dẫn đến sự hợp nhất của bố mẹ tôi.

Như bạn đã biết, bố mẹ tôi gặp nhau lần đầu tiên vào ngày cưới, và họ thực sự đã định cư ở Mỹ. Họ không phải là Shah Jahan và Mumtaz Mahal, nhưng họ đã làm tròn bổn phận vợ chồng với nhau, có hai mặt con và nhìn chung là hòa hợp bên nhau. Chính là trong cuộc sống quen thuộc hàng ngày, chứ không phải trong hôm hôn lễ với đầy đủ các lễ nghi, mà sự kết hợp của họ tự bộc lộ ra: ở việc bố tôi đưa mẹ đi làm mỗi ngày, hay ở bên mẹ khi bà chuẩn bị các bữa ăn trong bếp, chia sẻ suy nghĩ của ông hoặc kể lại những chuyện đã xảy ra vào ngày hôm đó. Đó không phải là một cuộc hôn nhân với kết quả là có thể tạo ra bất kỳ câu chuyện hoàng cung lý thú nào hay những lăng mộ vĩ đại, nhưng đó lại là hiện thân hàng ngày của lý tưởng về một cuộc hôn nhân được sắp đặt mà câu chuyện của Mumtaz Mahal và Shah Jahan đã cô đọng lại.

Và mặc dù nhiều độc giả hiện đại có thể không tưởng tượng nổi quan niệm về một cuộc hôn nhân được sắp đặt, nhưng kế hoạch hôn nhân của bố mẹ tôi không phải là một sự kiện bất thường hay một tập quán chỉ có ở mỗi Ấn Độ, mà là một phần trong một lối sống đã phổ biến khắp thế giới từ 5.000 năm nay. Từ Trung quốc xa xưa, đến Hy Lạp cổ đại và cả những bộ tộc Do Thái, hôn nhân về nguyên tắc hoàn toàn là việc của cả gia đình. Một người đàn ông và một người đàn bà được kết hợp hôn nhân với nhau là để củng cố và duy trì các mối liên kết giữa hai gia đình (nghĩa là bất cứ điều gì làm cho những người xa lạ trong các bộ tộc lân cận trở thành thân thuộc theo luật pháp để thắt chặt quan hệ chính trị giữa hai quốc gia), vì những lợi ích kinh tế trong việc phân chia lao động giữa hai người và con cái của họ, cũng như để đảm bảo sự duy trì nòi giống và lối sống. Nói cách khác, sự kết hợp này dựa trên những mục tiêu chung. Vợ chồng không chỉ bị ràng buộc bổn phận, trách nhiệm với nhau mà còn với cả những họ hàng còn lại. Quan niệm về trách nhiệm gia đình thậm chí còn nặng nề đến nỗi kéo dài đến cả sau cuộc sống; sách Đệ nhị Luật (Deuteronomy) trong Kinh Do Thái nêu rằng nếu anh trai của một người qua đời, thì người đó có trách nhiệm phải cưới và chu cấp cho vợ của anh mình, và một phiên bản tương tự với truyền thống này thậm chí vẫn còn được áp dụng ở Ấn Độ ngày nay. Điều này nhấn mạnh bổn phận trong và qua hôn nhân phần lớn là do việc từng thành viên trong gia đình cần phải ra sức kiếm sống.

Điều đó cũng không có nghĩa là người ta phải đến với nhau chỉ vì nhu cầu sinh tồn. Tình yêu lãng mạn là một trong những trải nghiệm phổ biến nhất của nhân loại, và thực tế là bất kỳ nền văn minh nào từng được cho là có tồn tại đều trải nghiệm qua sức mạnh của nó. Một số ngôn ngữ tiêu biểu được biết đến sớm nhất, chữ hình nêm của người Sume khắc trên những bản đất sét, là những bài thơ tình; trong một bài thơ, tác giả đã gọi người mình yêu là “em yêu của anh, cây nho trĩu quả của anh, mật ngọt của anh.” Sách nhã ca (Bài ca hay nhất trong các bài ca - Song of Songs) trong Kinh Do Thái bắt đầu bằng “Em đã đánh cắp trái tim anh chỉ bằng mỗi cái liếc mắt”, trước khi tiếp đến những ngôn ngữ không chỉ thể hiện sự cháy bỏng mà còn gợi tình nữa. Truyện thần thoại, hay những câu chuyện kể về thần thánh, của mọi nền văn minh cổ xưa vĩ đại đều có đầy những nam thần và nữ thần hiện thân cho tình yêu, như nữ thần tình yêu của Hy Lạp là Aphrodite, và hai vị thần Osiris và Isis của Ai Cập, và trong đạo Hindu là Shiva và Parvati. Trong những sử thi kinh điển, tình yêu khiến người ta gây ra chiến tranh, phiêu lưu vào lòng đất và vượt qua đủ mọi kiểu trở ngại.

Quá nhiều áng văn thơ đã được viết ra, quá nhiều máu đã đổ nhân danh tình yêu! Thế nhưng tình yêu thúc đẩy các anh hùng đi đến những chiến công lẫy lừng lại rất thường hay hiện hữu bên ngoài hôn nhân. Khi Andreas Capellanus, tác giả sống ở thế kỷ 12 của luận thuyết được biết đến với tên gọi Nghệ thuật của Ái tình thầm kín , đã viết “Hôn nhân không phải là lời xin lỗi thật sự vì đã không yêu”, nghĩa là ông đang biện hộ cho tình yêu lãng mạn giữa các ông chồng và các bà vợ - chứ không phải chỉ giữa những người cưới nhau. Nói cách khác, ông gợi ý là hãy yêu vợ hoặc chồng của người hàng xóm một khi bạn đã không yêu vợ hoặc chồng mình. Truyền thống mà ông đã khơi gợi lên này khuyến khích giới quý tộc châu Âu ngoại tình một cách mãnh liệt - dù trước đó thường là vẫn trinh bạch - với quý ngài, quý công nương khác để có thể trải nghiệm tình cảm mà những cuộc hôn nhân mang động cơ chính trị hiếm khi mang lại cho họ. Thậm chí có nơi còn tin rằng tình yêu trong hôn nhân chỉ khiến sinh ra trở ngại cho sự thành công của nó. Ví dụ ở Trung Quốc, người ta không thể không nghe đến việc cha mẹ buộc phải hủy hôn nếu tình yêu mà cặp đôi mới cưới dành cho nhau bắt đầu can thiệp vào trách nhiệm, nghĩa vụ của hai người đối với gia đình.

Vậy thì khi nào và bằng cách nào tình yêu và hôn nhân trở nên ràng buộc nhau? Chẳng có thời khắc chính xác nào khi xã hội hoán đổi dây cương từ việc làm tròn trách nhiệm sang tình yêu, nhưng một trong những mô tả xa xưa nhất về tình yêu trong hôn nhân được tìm thấy ở một trong những câu nói vẫn còn được sử dụng phổ biến là: “Có nhau và bên nhau kể từ đây, lúc tốt đẹp cũng như lúc tồi tệ, trong giàu sang cũng như trong nghèo hèn, lúc khỏe mạnh cũng như khi đau ốm, để yêu thương và nâng niu cho đến khi cái chết chia lìa.” Có thể bạn nhận ra câu nói này ở hầu hết các hôn lễ của tín đồ Cơ đốc hay nghi lễ dân sự mà bạn đã tham dự hay đã xem trên phim ảnh, truyền hình. Nó được trích từ Kinh Cầu nguyện (Book of Common Prayer), phiên bản đầu tiên được Giáo hội Anh phát hành vào năm 1549 - gần nửa thế kỷ trước khi những người yêu nhau trong vở kịch nổi tiếng nhất của Shakespeare là Romeo và Juliet trở nên bất diệt với khái niệm “cho đến khi cái chết chia lìa chúng ta”. Cho đến nay vẫn chưa có một câu chuyện tương tự về những người yêu nhau thề sống chết theo đuổi tình yêu bất chấp mọi cản trở nào đủ hay để khuấy động trái tim và khiến mắt phải rơi lệ cả.

Quan điểm hôn nhân vì tình yêu có liên hệ rất chặt chẽ với sự phát triển của chủ nghĩa cá nhân trong xã hội Tây Âu: bản thân Kinh Cầu nguyện (Book of Common Prayer) là sản phẩm của Phong trào Cải cách Tân giáo ở Anh. Nó chứa đựng các bài cầu nguyện từ các nghi lễ tôn giáo khác nhau, kể cả lời thề kết hôn, lần đầu tiên viết bằng tiếng Anh, tiêu biểu cho sự cắt đứt với nhà thờ Công giáo ở Rome và xuất hiện khái niệm cực kỳ quan trọng là số phận và quan hệ với Chúa thực sự có thể do cá nhân quyết định. Phong trào cải cách chỉ là một trong những chuyển biến xã hội lớn lao ở châu Âu trong các thế kỷ giữa lần đầu tiên thốt ra câu “có được và giữ lấy” (“to have and to hold”) và thời đại ngày nay. Việc suy tính đến nhu cầu về gia đình tập thể trở nên ngày càng kém cấp thiết đối với dân thành thị và sự phát triển của tầng lớp trung lưu. Thay vì phải nhờ đến bà con họ hàng, người ta giờ đã có thể tự lo nơi ăn chốn ở ngay sau khi kết hôn. Hạnh phúc cá nhân giờ đây đã tìm được một chỗ đứng trong biên giới hôn nhân và có tình yêu cũng không còn là điều kỳ lạ với một cuộc hôn nhân thành công. Vì thế, vào năm 1955, Frank Sinatra đã hát, ”Tình yêu và hôn nhân, tình yêu và hôn nhân, gắn liền với nhau như con ngựa và xe kéo, chẳng thể nào có cái này mà không có cái kia,” ông đã phát triển một cái nhìn khá là mới mẻ, một quan điểm gần như chưa từng tồn tại trong 5.000 năm văn minh của loài người. Do đó, một mặt ta có những nguyên tắc cổ xưa về hôn nhân được sắp đặt nhằm hoàn thành lợi ích chung, mặt khác là phiên bản hiện đại trong đó hai người có lẽ sẽ ràng buộc với nhau suốt đời trên cơ sở yêu thương lẫn nhau. Khi so sánh cả hai với nhau, ta có nên hỏi cái nào là tốt hơn hay không?

Usha Gupta và Pushpa Singh ở trường Đại học Rajasthan cho rằng đó là một câu hỏi đáng để khám phá. Họ tuyển chọn 50 cặp vợ chồng ở thành phố Jaipur, một nửa trong số đó là hôn nhân sắp đặt, nửa còn lại là hôn nhân vì tình yêu. Các cặp vợ chồng đã sống với nhau trong những quãng thời gian khác nhau kéo dài từ 1 đến 20 năm. Có phải nửa này sẽ hưởng hạnh phúc hôn nhân nhiều hơn nửa kia? Mỗi cá nhân điền vào “Thang đo chỉ số tình yêu Rubin” nhằm xét xem anh/cô có đồng ý với những tuyên bố kiểu như “tôi cảm thấy có thể tin tưởng ở chồng/vợ tôi gần như trong mọi việc” hay “nếu chẳng bao giờ được ở với (chồng/vợ) nữa, tôi sẽ cảm thấy cực kỳ đau khổ”. Sau đó những người nghiên cứu so sánh các bảng trả lời, không những trên khía cạnh “hôn nhân tình yêu - hôn nhân sắp đặt” mà còn dựa vào quãng thời gian các cặp đã sống với nhau. Các cặp kết hôn vì tình yêu và sống với nhau chưa đến một năm trung bình đạt 70 điểm (91 điểm tối đa), nhưng con số này giảm đều theo thời gian. Những cặp kết hôn vì tình yêu sống với nhau mười năm trở lên chỉ đạt trung bình 40 điểm. Trái lại, những cặp hôn nhân sắp đặt ban đầu ít có tình yêu hơn, trung bình chỉ 58 điểm, nhưng cảm xúc của họ tăng lên theo thời gian đến trung bình 68 điểm với những cặp đã chung sống từ mười năm trở lên.

Có khả năng là hôn nhân do tình yêu khởi đầu nóng bỏng và dần nguội lạnh, trong khi hôn nhân sắp đặt khởi đầu lạnh và dần nóng bỏng… hoặc ít nhất là ấm lên? Điều này thật có ý nghĩa, phải không nào? Trong cuộc hôn nhân sắp đặt, hai người được mang đến bên nhau dựa trên những giá trị và mục đích chung và người ta cho là qua thời gian, họ sẽ dần thích nhau, cũng giống như cách phát triển quan hệ giữa bạn cùng phòng, đối tác kinh doanh hoặc bạn thân vậy. Trái lại, cuộc hôn nhân vì tình yêu chủ yếu dựa trên cảm giác yêu thương: Người ta thường nói đến sự hấp dẫn tức thời đưa họ đến với nhau, tia sáng mà họ cho là dấu hiệu cho thấy họ là của nhau. Nhưng theo ngôn từ của George Bernard Shaw, hôn nhân vì tình yêu đưa hai người đến với nhau “do ảnh hưởng của những đam mê bạo lực nhất, điên cuồng nhất, hão huyền nhất và cũng chóng tàn nhất. Người ta yêu cầu họ phải thề rằng họ sẽ giữ tình trạng đầy kích động, bất thường, gây kiệt sức này mãi cho đến khi cái chết chia lìa họ.” Thực tế, cả nghiên cứu điều tra lẫn đo lường trực tiếp hoạt động của não bộ cho thấy rằng khi đã sống chung với nhau 20 năm, 90% các cặp đã mất hết toàn bộ cảm giác đam mê lúc đầu.

Vậy thì, sao lại không giao mọi việc cho người trong nhà, hoặc có thể là bạn bè, và tin tưởng họ sẽ đưa đến cho bạn người bạn đời thích hợp? Trừ phi bạn lớn lên ở một nền văn hóa mà hôn nhân sắp đặt vẫn được xem như là một quy phạm xã hội, còn không thì điều này nghe có vẻ điên rồ. Thậm chí nếu bạn đăng ký kết bạn trên eHarmony và cho phép máy tính ghép bạn vào “một nhóm những người độc thân thích hợp với nhau nhất, đã được sàng lọc kỹ càng bằng phương pháp 29 tính cách : máy dự báo trên căn cứ khoa học để có được quan hệ lâu bền”, thì bạn cũng chẳng bao giờ cho phép máy tính biến buổi hẹn hò đầu tiên thành một giao kèo ràng buộc. Bất luận là gia đình và bè bạn hiểu bạn rõ đến đâu, dường như là quá liều lĩnh khi ủy nhiệm cho người khác một quyết định làm thay đổi cả cuộc đời bạn. Tuy nhiên, đó chính xác là cách mà rất nhiều người trên khắp thế giới làm theo. Họ tin vào giá trị của những sắp đặt được gia đình chấp thuận, thậm chí cho rằng chấp nhận kết hôn theo cách này là dấu hiệu của một người có nhân phẩm tốt. Nếu bạn là một người như vậy, và tôi đi bên bạn và nói rằng, “quy tắc thay đổi rồi, hãy tiến lên và tự tìm người bạn đời cho mình, không cần ai chỉ đạo hoặc giúp đỡ nữa,” bạn có lẽ sẽ xem tôi là một kẻ quấy rối. Rốt cuộc thì tôi là ai mà nghi ngờ truyền thống, mà gieo hạt giống nghi ngờ và, rất có thể là, không hài lòng? Tôi là ai mà giục bạn làm tan nát trái tim bố mẹ, sỉ nhục họ vì vượt quá giới hạn? Ngay cả khi tình cảm gia đình và danh dự không bị đe dọa, bạn có lẽ vẫn thích những người lớn tuổi có kinh nghiệm và khôn ngoan chỉ bảo, nhất là khi họ đã gìn giữ hôn nhân của họ qua hàng thập kỷ.

Thật sự thì, với câu hỏi “loại hôn nhân nào sẽ mang lại hạnh phúc nhiều hơn?”, có lẽ chỉ có thể trả lời theo kiểu lặp lại: “loại mang lại hạnh phúc”. Khi mà kết quả nghiên cứu của Gupta và Singh không rõ ràng, họ có lẽ không thể đưa ra bất kỳ câu trả lời nào cho những cặp ở Rajasthan, huống hồ là cả thế giới. Những tập tục văn hóa về hôn nhân thì quá mạnh và hằn sâu đến nỗi ngay cả những sai lệch nhỏ so với tập tục của bạn có lẽ cũng đủ để làm hỏng việc cả về phương diện cá nhân lẫn xã hội. Nếu hôn nhân sắp đặt không phải là tập tục của bạn, thì đám cưới của bố mẹ tôi, nếu nghĩ theo hướng tốt nhất, là một điều kỳ lạ, còn nghĩ theo hướng xấu nhất, là một sự sỉ nhục đến phẩm giá và quyền tự do cá nhân. Tuy nhiên, ở Ấn Độ, hơn 90% các cuộc hôn nhân là do sắp đặt và gần như chẳng có ai xem đó là bi kịch cả. Người ta nói rằng, khi những nền văn hóa tập thể như Ấn Độ ngày càng chuyển sang cá thể hơn, chúng ta sẽ thấy những tập quán về hôn nhân sắp đặt đảm nhận những yếu tố của chủ nghĩa cá thể, vì thế phiên bản ngày nay của hôn nhân sắp đặt có vẻ giống với sắp đặt thời gian tìm hiểu nhau hơn. Ngày nay, chuyện một người trẻ có một hoặc hai cuộc xem mặt “nặng ký” với người hôn phối tiềm năng trước khi quyết định sẽ chọn ai đã trở nên ngày càng phổ biến. Tuy vậy, vẫn còn hơn 75% sinh viên Ấn Độ - so với con số tương ứng của Mỹ là 14% - nói rằng họ sẽ cưới một người mà họ không yêu nhưng người ấy có đủ các phẩm cách tốt đẹp.

Trình tự hàng ngày về xây dựng nhà cửa, nuôi dạy con cái, và chăm sóc lẫn nhau trông có vẻ như nhau cho dù là hai người đến với nhau vì tình yêu hay do sắp đặt. Và dĩ nhiên là, trong cả hai trường hợp, sẽ có người nói mình hạnh phúc, người khác thì lại nói không. Họ có thể dùng những ngôn từ giống nhau để mô tả trải nghiệm và cảm giác của mình, nhưng định nghĩa của họ về hạnh phúc và các tiêu chí để đánh giá thế nào là một cuộc hôn nhân thành công vẫn dựa trên những quan niệm được truyền lại từ cha mẹ và từ nền văn hóa. Trong quan hệ hôn nhân sắp đặt, hạnh phúc hôn nhân chủ yếu có được từ việc hoàn thành nghĩa vụ, trong khi trong hôn nhân vì tình yêu, tiêu chuẩn chính là độ mãnh liệt và thời gian duy trì cảm giác đam mê kết nối hai con người. Cho dù người ta có cố tình nhận ra điều này hay không, thì những cảm giác của họ và hậu quả của những cảm giác đó vẫn phát sinh từ những gì mà họ mong đợi ở cuộc sống hôn nhân. Mỗi câu chuyện về đám cưới hạnh phúc đều đi kèm với nó là những kỳ vọng và những thước đo riêng cho sự vẹn toàn của cuộc hôn nhân đó. Cuối cùng thì, những câu chuyện này không phải để chỉ ta con đường tiến đến hôn nhân mà cho ta toàn bộ kịch bản cho một màn trình diễn có thể sẽ kéo dài một tháng, một năm hoặc 50 năm. Vài người trong chúng ta sẽ ứng biến, vài người sẽ xé bỏ đi một nửa, nhưng rồi sô diễn vẫn sẽ và phải trình diễn thôi [13] .

V. CỦA TÔI, CỦA BẠN VÀ CỦA CHÚNG TA

Nền tảng văn hóa của chúng ta không chỉ ảnh hưởng đến cách chúng ta kết hôn mà còn ảnh hưởng đến cả cách chúng ta lựa chọn trong gần như tất cả mọi lĩnh vực của cuộc sống. Ngay từ nhỏ, những người theo chủ nghĩa cá nhân đã được dạy về tầm quan trọng đặc biệt của lựa chọn cá nhân. Thậm chí chỉ một cuộc dạo quanh cửa hàng tạp hóa cũng là một dịp để dạy những bài học về chọn lựa, đặc biệt ở Mỹ, nơi mà các cửa hàng đều đặn đưa ra hàng trăm sự lựa chọn. Ngay khi biết nói, hoặc có lẽ là ngay khi có thể chỉ trỏ một cách chính xác, trẻ con đã được hỏi “Con thích cái nào trong số này?”. Có thể phụ huynh sẽ thu hẹp số lượng lựa chọn và giải thích sự khác nhau giữa loại ngũ cốc này với loại kia, hoặc món đồ chơi này với món kia, nhưng đứa trẻ sẽ được khích lệ thể hiện sở thích của nó. Sau một thời gian, đứa trẻ sẽ dần học cách lựa chọn khó hơn, và khi đã “chín muồi” ở độ tuổi lên bốn, đứa trẻ đã hoàn toàn có thể đồng thời hiểu và trả lời câu hỏi dễ gây nản chí là “Con muốn trở thành ai khi trưởng thành?”. Kể từ đây, trẻ con học được một điều là chúng nên nhận biết được mình thích hay không thích cái gì, điều gì sẽ làm chúng vui và điều gì làm chúng không vui. Bởi vì niềm vui của chúng thì mong manh, cho nên những ý kiến riêng của chúng thực sự quan trọng, và chúng phải suy ra được làm thế nào để đánh giá kết quả từ những lựa chọn của mình.

Trái lại, những người theo chủ nghĩa tập thể lại nhấn mạnh nhiều hơn vào bổn phận. Trẻ con thường được bảo rằng “Nếu là con ngoan thì phải vâng lời cha mẹ”, và cha mẹ không cần thiết phải giải thích gì cả. Từ việc ăn đến việc mặc, chơi món đồ chơi nào cho đến việc học cái gì, thì việc bạn có bổn phận phải làm gì mới là điều quan trọng nhất. Khi lớn lên, thay vì hỏi bạn muốn gì thì người ta lại hỏi bạn rằng “Con sẽ thực hiện mong muốn và nguyện vọng của cha mẹ ra sao? Con sẽ làm gì để họ tự hào về con?”. Mọi người cho là cha mẹ, hay nói chung là người lớn, sẽ chỉ bạn cách sống đúng đắn, sao cho bạn có thể tránh khỏi những sai lầm tai hại. Có những lựa chọn “đúng” và lựa chọn “sai”, và nhờ nghe theo lời người lớn trong gia đình mà bạn sẽ học được cách chọn lựa đúng đắn, thậm chí là từ bỏ lựa chọn nếu điều đó là thích đáng.

Chúng ta đã thấy những cách tiếp cận khác nhau này có thể ảnh hưởng như thế nào đến ý kiến của chúng ta về hôn nhân. Hãy thử làm một bài tập để khám phá xem chúng còn có thể ảnh hưởng gì khác đến cuộc sống hàng ngày của chúng ta. Hãy lấy một tờ giấy, mặt trước viết ra hết tất cả mọi mặt của cuộc sống mà bạn thích lựa chọn. Mặt sau, viết ra hết tất cả các mặt mà bạn không thích phải lựa chọn, hay thích có ai đó lựa chọn cho bạn hơn. Suy nghĩ thêm vài phút nữa để đảm bảo rằng bạn không bỏ sót điều gì. Bạn cảm thấy hài lòng hay chưa? Ok, bây giờ so sánh hai mặt. Bạn có để ý thấy được bất kỳ khuôn mẫu nào trong những thứ mà bạn đã nêu ra trong mỗi danh sách hay không? Loại quyết định nào bạn cảm thấy chắc chắn không muốn người khác lựa chọn cho mình nhất? Và loại lựa chọn nào bạn cảm thấy thích để cho người khác chọn giúp hơn?

Trong thời gian ở Kyoto, tôi đã yêu cầu 100 sinh viên đại học người Mỹ và Nhật làm bài tập này, trang trước của các sinh viên Mỹ thường là lấp đầy những câu trả lời như “công việc của tôi”, “nơi tôi sống” và “tôi sẽ bỏ phiếu cho ai”. Thật ra, có nhiều danh sách dài đến nỗi buộc các sinh viên phải viết chen chúc câu trả lời ra cả mép giấy. Ngược lại, ở mặt sau, không hề ngoại lệ, hoặc là hoàn toàn để trống hoặc là chỉ có một điều mà thôi, và đa phần là “khi tôi chết” hoặc là “khi những người thân yêu của tôi qua đời”. Nói cách khác, những sinh viên Mỹ thể hiện một khao khát gần như không giới hạn trước sự lựa chọn cho từng ngóc ngách trong đời sống của họ. Các sinh viên Nhật lại cho thấy một khuôn mẫu rất khác ở các kết quả thí nghiệm, với kết quả là không một ai mong muốn lúc nào hay gần như lúc nào cũng được lựa chọn. Thực tế, trung bình họ nêu số lĩnh vực mà họ không muốn lựa chọn nhiều gấp đôi số lĩnh vực mà họ muốn lựa chọn. Họ thường muốn ai đó quyết định cho họ, ví dụ như trong việc ăn gì, mặc gì khi họ thức dậy vào mỗi sáng, hay làm gì ở nơi làm việc. So sánh câu trả lời ở hai bên, số lĩnh vực trong cuộc sống mà sinh viên Mỹ khao khát được tự mình chọn lựa nhiều gấp bốn lần so với sinh viên Nhật.

Đây là những sinh viên đại học, nhưng rõ ràng ngay từ độ tuổi rất sớm chúng ta đã hấp thu những quan điểm khác nhau về lựa chọn từ thế giới quanh ta và theo đó mà hành xử. Khi còn là nghiên cứu sinh ở Đại học Stanford, tôi đã cộng tác với giáo viên hướng dẫn của mình, Mark Lepper, về một loạt các nghiên cứu nhằm làm rõ những khác biệt này. Nghiên cứu đầu tiên được thực hiện tại một trường tiểu học ở Japantown, San Francisco. Một phòng học nhỏ được bày ra gồm một cái bàn và hai chiếc ghế. Người thí nghiệm ngồi ở một ghế, tạm gọi là cô Smith. Trên bàn để sáu cây bút quang đủ màu, và sáu đống thẻ đảo chữ, mỗi loại được phân theo từng chủ đề khác nhau (gia đình, động vật, San Francisco, thực phẩm, tiệc tùng hay nhà cửa) và bao gồm một mớ chữ cái lộn xộn có thể được sắp lại để tạo thành một từ có liên quan đến chủ đề đó. Ví dụ, một thẻ với nhãn “động vật” bao gồm các mẫu tự như I-H-C-M, có thể được sắp xếp lại để tạo thành từ “chim”. Từng em một, từ bảy đến chín tuổi, phân nửa là người Mỹ gốc Á - con cái của những người dân nhập cư gốc Nhật hoặc Trung Quốc, và nói tiếng mẹ đẻ ở nhà - và phân nửa là người Mỹ gốc Anh, bước vào phòng và ngồi đối diện với cô Smith.

Mỗi em đều được phân chia ngẫu nhiên vào một trong ba nhóm. Nhóm đầu tiên được cô Smith đưa cho các thẻ chữ, những cây bút màu và kèm theo lời dặn “Đây là sáu bộ thẻ trò chơi đố chữ mà các em có thể chọn. Các em thích chơi bộ nào? Đó là tùy các em.” Sau khi chọn một chủ đề của bộ chữ (giả dụ là chủ đề “động vật”), thì mỗi em cũng sẽ chọn một cây bút màu để viết câu trả lời (giả dụ là màu xanh). Nhóm thứ hai cũng được cho xem sáu bộ chữ và sáu cây bút màu, nhưng khi các em đang ngẫm nghĩ lựa chọn thì cô Smith nói, “Cô muốn các em làm với bộ chữ chủ đề động vật và viết câu trả lời của mình bằng cây bút màu xanh.” Nhóm thứ ba cũng bị cắt ngang khi chúng đang ngắm nghía các bộ chữ và những cây bút màu, nhưng lần này cô Smith xem qua một chồng giấy và tuyên bố rằng, “Cô đã yêu cầu mẹ các em điền vào mẫu trước. Mẫu này cho thấy là mẹ các em muốn các em làm với bộ chữ có chủ đề động vật và viết câu trả lời của mình bằng cây bút màu xanh.” Trên thực tế, chẳng ai đi hỏi các bà mẹ rằng họ ưu tiên lựa chọn nào cả. Thay vì vậy, khi cô Smith lựa chọn cho các em, cô ta đã lấy cùng bộ chữ và cây bút màu mà các em học trò trước đó của nhóm đầu tiên đã tự do chọn lựa. Cách làm này đảm bảo các em ở cả ba nhóm đều làm cùng một việc để có thể dễ dàng so sánh kết quả thực hiện và phản ứng ở các em. Sau khi các em đã hoàn thành xong công việc với bộ chữ thì người ta để chúng lại một mình trong phòng trong vài phút, trong thời gian đó chúng có thể tiếp tục chơi với bộ chữ này hoặc chọn khám phá những trò chơi chữ khác trong phòng, như trò chơi ô chữ và trò chơi tìm chữ. Trong khi lũ trẻ đang chơi, một người thí nghiệm khác kín đáo quan sát và ghi lại cách cư xử của chúng.

Những khác nhau nho nhỏ như vậy trong cách tiến hành cuộc thí nghiệm lại đem đến những khác biệt đầy bất ngờ ở mức độ tốt xấu trong kết quả thực hiện trò chơi đố chữ của các em. Những em người Mỹ gốc Anh được phép tự chọn bộ chữ và bút màu đã tìm được số chữ nhiều gấp bốn lần so với nhóm mà cô Smith chọn cho, và nhiều gấp hai lần rưỡi so với trường hợp giả định mẹ của các em chọn. Những em này cũng dành thời gian chơi với bộ chữ trong lúc được chơi tự do nhiều hơn gấp ba lần so với hai nhóm kia. Nói cách khác, các em người Mỹ gốc Anh làm tốt hơn và lâu hơn khi chúng có thể thực hiện lựa chọn cá nhân. Ngay khi bất kỳ ai khác bảo chúng làm gì thì kết quả thực hiện và động cơ tiếp theo đó bị giảm xuống một cách đáng kể.

Đem so sánh, các em người Mỹ gốc Á thể hiện tốt nhất và có động cơ thúc đẩy nhất khi chúng tin rằng mẹ đã chọn cho chúng. Những em này tìm ra nhiều chữ hơn 30% so với những em được phép tự chọn cho mình, và nhiều hơn gấp đôi so với những em được cô Smith chọn cho. Khi các em người Mỹ gốc Á được phép chơi tự do sau khi giải đáp các ô chữ, thì những em tin là được mẹ chọn cho đã dành thêm 50% thời gian để chơi với ô chữ so với những em tự chọn, và dài hơn gấp ba lần so với những em được cô Smith chọn giúp.

Thực tế, có một số em người Mỹ gốc Anh tỏ ra ngượng ngùng thấy rõ với ý nghĩ là người ta đã tham khảo qua mẹ chúng trong cuộc thí nghiệm này. Mary đã có một phản ứng đặc biệt đáng nhớ. Sau khi đọc những lời chỉ dẫn của mình, cô bé đã phản ứng bằng một nỗi sợ hãi mà chỉ ở trẻ em bảy tuổi mới có thể thể hiện một cách tự do như vậy: “Cô hỏi mẹ con sao?” Ngược với phản ứng này là Natsumi, một cô bé gốc Nhật đã nghĩ rằng mẹ đã chọn cho em. Khi cô Smith rời khỏi phòng, Natsumi tiến đến bên cô, giật giật váy và nói rằng, “Cô có thể báo cho mẹ con biết rằng con đã làm đúng như lời mẹ dặn không ạ?”

Đối với các em người Mỹ gốc Á thì có một động lực thúc đẩy cực kỳ đặc biệt khi sự lựa chọn được thực hiện bởi các bà mẹ - thậm chí còn nhiều hơn khi chính các em tự lựa chọn cho mình - bởi vì mối quan hệ của các em với mẹ thể hiện một phần lớn trong bản sắc của các em. Để cho mẹ lựa chọn các bộ chữ không làm đe dọa đến cảm giác làm chủ của các em bởi vì những sở thích chọn lựa của người mẹ là một nhân tố quan trọng trong việc quyết định những sở thích chọn lựa của các em: Trên thực tế những sở thích này chỉ là một. Ngược lại, trẻ em người Mỹ gốc Anh tự thấy mình có khả năng tự trị nhiều hơn - dù chúng cũng yêu mẹ mình không kém - và muốn thực hiện những sở thích của mình một cách độc lập, điều này đã gây ra mâu thuẫn khi người ta ra áp đặt cho chúng những lựa chọn. Khi sự lựa chọn được thực hiện bởi cô Smith, một người lạ, cả hai nhóm trẻ em đều cảm thấy có sự áp đặt và đã phản ứng theo hướng tiêu cực.

Quá trình tạo ảnh hưởng đến cá tính riêng của một người không chỉ giới hạn ở các bà mẹ hay người nhà nói chung, mà có thể diễn ra ở bất kỳ nhóm nào miễn những người trong nhóm hiểu được ý nghĩa của những mục tiêu và đặc điểm được chia sẻ, như được thể hiện ở một trong các nghiên cứu khác của tôi với Mark Lepper. Chúng tôi yêu cầu các học sinh lớp Năm cả gốc Anh lẫn gốc Á làm một bài kiểm tra toán học, sau đó một tuần thì đưa chúng trở lại lớp và dạy cho chúng cách chơi một trò chơi vi tính có tên Space Quest (Chinh phục không gian) , trò chơi này được viết ra nhằm hỗ trợ việc học môn Toán bằng cách giao cho người chơi nhiệm vụ cứu Trái Đất khỏi sự tấn công của phi thuyền ngoài hành tinh được điều khiển bằng máy tính.

Trước khi trò chơi bắt đầu, mỗi học sinh được chọn một cái tên và một hình mẫu bất kỳ cho phi thuyền của chúng và phi thuyền của người ngoài hành tinh, sau đó chúng tôi thăm dò ý kiến cả lớp xem tên và hình mẫu nào sẽ là tốt nhất. Cũng như trong thí nghiệm trước, quy trình lựa chọn sẽ khác nhau ở các học sinh được phân vào các nhóm khác nhau. Học sinh ở nhóm đầu tiên được chọn bất kỳ phi thuyền nào mà chúng muốn trên màn hình. Nhóm thứ hai thấy một loạt các lựa chọn được tô đậm lên và trên màn hình xuất hiện thông điệp rằng chúng sẽ được chỉ định những lựa chọn này vì lựa chọn đó là phổ biến nhất trong cả lớp. Nhóm cuối cùng cũng lại nhìn thấy những lựa chọn đã được chọn sẵn cho chúng, nhưng lần này thông điệp lại là đây là lựa chọn của các em lớp Ba ở một trường khác. Cũng như trong thí nghiệm trước, các em học sinh ở nhóm hai và nhóm ba thực sự nhận được những lựa chọn giống với những gì mà nhóm đầu tiên đã được tự do lựa chọn.

Một tuần sau khi các học sinh chơi trò Space Quest , chúng tôi trở lại và trao cho chúng một bài kiểm tra Toán tiếp theo để tìm hiểu xem chúng đã học được bao nhiêu kể từ bài kiểm tra trước. Mặc dù những lựa chọn về tên và hình ảnh của phi thuyền của học sinh lẫn của người ngoài hành tinh chỉ đơn thuần mang tính tô điểm và chẳng có ảnh hưởng gì đến thực tế trò chơi, nhưng vẫn có những tác động đáng kể. Cũng như trong thí nghiệm trước, các học sinh Mỹ gốc Anh được lợi từ việc tự do lựa chọn, vọt lên 18% (gần như vượt 2 bậc) từ bài kiểm tra đầu tiên đến bài kiểm tra thứ hai, và thực tế là chẳng thể hiện sự tiến bộ nào trong điểm số khi bất kỳ ai khác lựa chọn cho chúng. Trong khi, các học sinh người Mỹ gốc Á lại ghi điểm số cao nhất khi việc lựa chọn của chúng nằm trong tay các bạn cùng lớp (trùng khớp với mức 18% của các học sinh người Mỹ gốc Anh), thực hiện tốt hơn 11% khi chúng tự thực hiện sự lựa chọn, và chẳng tiến bộ gì khi sự lựa chọn này được những người lạ chọn thay. Chúng tôi cũng quan sát thấy những tác động có thể so sánh được về việc nói chung các học sinh yêu thích môn Toán hơn.

Hai nhóm học sinh này có hai quan niệm khác nhau về lựa chọn và vai trò của lựa chọn trong cuộc sống của chúng. Các em học sinh người Mỹ gốc Anh nhìn vào tình huống và nghĩ rằng, “Mình đang chơi game, thế nên mình phải được chọn chơi chiếc phi thuyền nào chứ không phải ai khác.” Trong khi đó, các học sinh người Mỹ gốc Á lại thích có cảm giác đoàn kết và vì mục đích chung qua việc biết rằng tên phi thuyền của chúng cũng tương tự với những bạn cùng lớp: “Tất cả chúng ta đều học chung lớp, thế nên dĩ nhiên là chúng ta sẽ phải cùng một phi thuyền.” Những quan niệm như vậy đầu tiên được học qua gia đình và nền văn hóa, nhưng vì chúng ta cứ thường xuyên và khăng khăng viện đến chúng, nên chúng đã trở thành bản năng thứ hai. Chúng bám rễ sâu đến nỗi chúng ta thường không thể nhận ra mức độ khác nhau giữa thế giới quan của chúng ta và của những người khác, cũng như những khác biệt này có thể ảnh hưởng đến tương tác của chúng ta ra sao. Những niềm tin này đóng vai trò chủ yếu không chỉ trong việc hình thành thái độ của chúng ta mà còn trong việc hình thành những kết quả ở thế giới thực - trong trường hợp này là thành tích ở trường. Thế thì chuyện gì xảy ra khi những người được kể những câu chuyện về lựa chọn hoàn toàn khác nhau lại tập hợp lại dưới cùng một mái nhà và được bảo rằng vận mệnh của họ sẽ lên hoặc xuống tùy vào cách họ cùng nhau làm việc có thống nhất hay không?

Càng ngày, chúng ta càng tạo ra nhiều tổ chức toàn cầu liên kết các nhóm nhân viên khác nhau ở khắp nơi trên thế giới, và đồng thời cố gắng thực hiện những chính sách và quy tắc thực hành được chuẩn hóa để đảm bảo mức độ hiệu quả cao nhất. Tuy nhiên, trong quá trình này, những tổ chức như vậy có thể vô tình chạm trán với những khác biệt về văn hóa tồn tại trong mong muốn của những người công nhân. Chúng ta hãy xem những cuộc chiến mà tập đoàn Sealed Air (được biết đến nhiều nhất trong vai trò những nhà cải cách của Bubble Wrap) đã phải đối mặt khi tập đoàn này tổ chức lại cơ cấu ở các nhà máy sản xuất của mình vào thập niên 80, chuyển từ cơ cấu dây chuyền lắp ráp truyền thống sang tổ chức công nhân theo từng nhóm nhỏ. Thay vì nghe theo mệnh lệnh của quản đốc thì các nhóm nhỏ này được trao cho nhiệm vụ tự mình thiết lập và đáp ứng các mục tiêu sản xuất. Tại nhà máy đầu tiên, nơi đang thí điểm việc thành lập nhóm như trên, đã có những kết quả cực kỳ khích lệ. Các nhân viên không chỉ cảm thấy vui vẻ, mà họ còn lập kỷ lục về chất lượng lẫn số lượng của các nguyên vật liệu được sản xuất ra.

Vui mừng với kết quả như thế, các nhà quản trị của Sealed Air đã cho áp dụng cơ cấu mới này tại nhà máy thứ hai, với hy vọng cũng tái lập được thành quả gần như là thần kỳ trong việc làm cho nhân viên trở nên vui vẻ hơn và năng suất cao hơn. Tuy nhiên, tại nhà máy này, rất nhiều nhân viên là dân nhập cư từ Lào và Campuchia, và họ cảm thấy sự tự do mới toanh trong công việc gây ra nhiều lúng túng, đảo lộn chứ chẳng thoải mái gì. “Nhiều người trong nhóm nhìn tôi như thể tôi là gã giám đốc sản xuất tồi nhất thế giới,” giám đốc nhà máy nhớ lại, vì khi cố gắng trao quyền cho các nhân viên, mỗi khi họ đến hỏi ông phải làm gì thì ông lại đưa câu hỏi đó ra cho mọi người xung quanh và nói rằng, “Các anh nghĩ cách tốt nhất để làm việc này là gì?” Trong khi các nhân viên Mỹ gốc Anh ở nhà máy đầu tiên đã chào đón cơ hội được thể hiện ý kiến của mình thì các nhân viên châu Á tại nhà máy thứ hai lại thắc mắc tại sao ông giám đốc của họ lại không làm công việc quản lý của ông ta .

Trước kết quả như vậy, Sealed Air đã bắt đầu ngay từ đầu tại nhà máy mới và dần dần từng bước thực hiện mô hình nhóm. Bằng việc tiến triển chầm chậm, các nhà quản lý hy vọng rằng công nhân sẽ dần quen với việc tự đưa ra quyết định, và rõ ràng là làm như thế sẽ không đe dọa đến sự hòa hợp tập thể. Các quản đốc cũng tin rằng khi các công nhân thấy những quyết định của họ đã thay đổi tích cực, chứ không phải là tiêu cực, thì họ sẽ tiếp tục đưa ra nhiều quyết định hơn nữa. Cuối cùng các nhà quản lý đã khuyến khích những cuộc họp không chính thức giữa những người cùng làm việc, để cho họ có thể thoải mái chia sẻ ý kiến với nhau, bằng cách đó đặt nền tảng cho sự hợp tác chung sau này. Nhà máy có thể chuyển sang hệ thống đội nhóm chỉ sau khi đã bỏ ra một quãng thời gian và nỗ lực đáng kể hơn để tìm ra những cách tiếp cận văn hóa có thể chấp nhận được, nhằm giúp các nhân viên của nhà máy hoạt động theo kiểu tự trị. Không nghi ngờ, ban quản trị của Sealed Air đã thông tỏ rằng văn hóa có thể gây tác động sâu sắc đến cách chúng ta hiểu về vị trí của mình trên thế giới. Như tôi sẽ chỉ ra tiếp theo đây, nó thậm chí có thể tác động đến cách chúng ta nhìn chính thế giới.

VI. TRONG MẮT CỦA NGƯỜI QUAN SÁT

Hãy ngắm nghía bức tranh dưới đây trong khoảng thời gian không quá năm giây.

Sau đó hãy mô tả thành tiếng về bức tranh này mà không nhìn nó. Làm đi nào, tôi sẽ đợi.

Bạn đã thấy gì và bạn đã nói gì? Có phải bạn tập trung vào ba chú cá to, những cá thể nổi bật nhất trong tầm nhìn? Hay bạn đã cố mô tả cảnh vật một cách khái quát hơn, cũng chú ý nhiều và kỹ đến thực vật, đá, bong bóng và những sinh vật nhỏ bé trên phông nền? Hóa ra là những câu trả lời của bạn cho câu hỏi thậm chí là đơn giản và không rắc rối này cũng phụ thuộc vào việc bạn có thế giới quan theo chủ nghĩa cá nhân hay chủ nghĩa tập thể nữa kìa.

Khi những người Mỹ và Nhật tham gia vào việc trả lời câu hỏi này, một phần trong cuộc nghiên cứu của hai nhà tâm lý học Richard Nisbett và Takahiko Masuda, thì người Mỹ chú ý đến chú cá to nhiều hơn, “nhân vật chính” của bức tranh, trong khi người Nhật lại mô tả bức tranh toàn diện hơn. Những mô tả khác nhau của họ thể hiện những khác biệt trong nhận thức, đặc biệt là của những ai mà họ tin rằng là những đại diện quyền lực. Theo quan điểm của người Mỹ, chú cá to là diễn viên chủ đạo của bức tranh, tác động đến mọi thứ khác xung quanh chúng. Thế nhưng, với người Nhật, môi trường mới là thứ thống trị, tương tác và gây ảnh hưởng đến các nhân vật.

Nét khác biệt này còn thể hiện rõ rệt hơn khi tiếp theo đó, người ta thay đổi một vài yếu tố ở bức tranh ban đầu cho những người tham gia thí nghiệm xem và hỏi họ rằng điểm nào họ vẫn còn nhận ra và điểm nào đã thay đổi. Khi được hỏi đến những khác biệt ở những yếu tố phông nền thì người Nhật đã làm tốt hơn người Mỹ. Mặt khác, mặc dù người Mỹ có khuynh hướng không để ý đến những thay đổi không liên quan đến chú cá lớn nhưng họ lại giỏi nhận ra những chú cá lớn này cho dù chúng xuất hiện ở bất cứ đâu, trong khi người Nhật lại khó nhận ra chúng nếu chúng bị dời khỏi môi trường gốc ban đầu và được đặt vào một bối cảnh khác. Những kết quả này gợi ra rằng văn hóa là một yếu tố quan trọng trong việc hình thành ý kiến của chúng ta về việc ai hay cái gì thể hiện khả năng làm chủ trong một tình huống cụ thể nào đó. Khi những nền tảng cơ sở khác nhau này được áp dụng vào những tình huống thực tế cuộc sống hơn là vào những hình ảnh trừu tượng trong bể cá, chúng có thể dẫn đến việc những hoàn cảnh khách quan hoàn toàn giống hay tương tự như vậy được các thành viên có nền tảng văn hóa khác nhau hiểu theo những cách khác nhau, và điều này lại ảnh hưởng đến cách mà người ta chọn lựa.

Có lẽ bạn còn nhớ khi còn nhỏ đã đọc cuốn truyện Cỗ máy nhỏ thần kỳ hoặc bạn đã từng đọc cho con cái mình nghe. Cỗ máy nhỏ đã chuyển bại thành thắng bằng câu nói “mình - nghĩ - mình - làm được - mình - nghĩ - mình - làm được,” chứng tỏ rằng ngay cả một cỗ máy nhỏ nhất cũng có thể đến được ngọn núi cao nhất nếu mà nó có ý chí và quyết tâm làm điều đó. Từ câu cách ngôn của Benjamin Franklin, “Chúa giúp những ai biết tự giúp mình” đến khẩu hiệu nổi tiếng của Barack Obama, “Vâng, chúng ta có thể!” và đến hàng đống câu chuyện về những người đàn ông và những phụ nữ thành đạt nhờ tự đứng trên đôi chân của chính mình được đưa ra làm cảm hứng cho mọi người, nền văn hóa chủ nghĩa cá nhân đã tự tạo ra và truyền bá những câu chuyện kể đầy sức thuyết phục về sức mạnh thay đổi thế giới từ hành động của mỗi cá nhân: Nếu mọi người chọn như thế này, họ có thể nắm vững vận mệnh của họ và đạt được mọi thứ. Chúng ta được chỉ bảo hướng sự tập trung không phải vào câu hỏi liệu chúng ta có thể vượt qua những chướng ngại và rào cản không mà vào câu hỏi chúng ta sẽ làm điều đó như thế nào .

Trái lại, các nền văn hóa tập thể lại khuyến khích mọi người nghĩ về sự làm chủ theo cách tổng quát hơn. Trong một đoạn trích có lẽ là nổi tiếng nhất của kinh Hindu, sách Bhagavad Gita, thần Krishna nói với anh hùng Arjuna, “Ngươi chỉ làm chủ được những gì mình làm, không bao giờ làm chủ được kết quả của hành động. Ngươi đừng bao giờ hành động chỉ vì thứ được tưởng thưởng, cũng như đừng bao giờ từ bỏ không hành động.” Do thế giới bị tác động bởi không chỉ riêng những mục đích cá nhân mà còn bối cảnh xã hội và số phận nên mọi người phải đảm bảo hành xử theo đạo đức, chứ không nên chỉ bám chặt vào một mục đích nào đó. Một thừa nhận tương tự về giới hạn của khả năng con người trong việc tạo ra ảnh hưởng đến thế giới có thể thấy rõ qua cụm từ của người Ả rập in sha’ Allah (Nếu đó là ý của Chúa Trời) mà người Hồi giáo thường hay gắn nó vào những phát biểu về tương lai, chẳng hạn, “Hẹn gặp bạn vào ngày mai, nếu đó là ý của Chúa Trời” và qua cách nói của người Nhật shikata ga nai (không thể cứu vãn được), được dùng rất nhiều khi người ta phải đương đầu với nghịch cảnh hoặc nhiệm vụ khó khăn. Cá nhân tất nhiên không hề bất lực, nhưng cũng chỉ là một diễn viên của vở kịch đời người mà thôi.

Một cách để nhìn thấy kết quả của những câu chuyện kể khác nhau này là nhìn vào cách chúng ta hiểu về thành công và thất bại. Chúng ta kể những chuyện gì về anh hùng và tội đồ? Một phân tích về những bài phát biểu khi nhận giải thưởng của các nhà vô địch Olympic năm 2000 và 2002 do các nhà nghiên cứu bao gồm Shinobu Kitayama và Hazel Markus thực hiện cho thấy rằng người Mỹ có khuynh hướng lý giải thành công dưới dạng khả năng và nỗ lực cá nhân; ví dụ, “Tôi nghĩ tôi đã tập trung cao độ. Đây là lúc cho cả thế giới biết tôi có thể làm được những gì,… Tôi chỉ nói, “Không, đây phải là đêm của tôi”. Các vận động viên Nhật Bản có lẽ hay quy thành công của mình cho những người đã hỗ trợ họ, nói những điều như “Đây là huấn luyện viên giỏi nhất thế giới, nhà quản lý giỏi nhất thế giới, và tất cả mọi người đã ủng hộ tôi - tất cả những điều này gộp lại và biến thành huy chương vàng… tôi không thể một mình đoạt huy chương vàng được.” Ở khía cạnh khác, một nghiên cứu do đồng nghiệp Michael Morris và cộng sự thực hiện đã so sánh cách báo chí Mỹ và Nhật Bản viết về các xì-căng-đan tài chính, chẳng hạn vụ bê bối giao dịch cổ phiếu trái phép của Nick Leeson, người đã thực hiện các giao dịch trái phép gây ra khoản nợ lên đến 1,4 tỉ USD là nguyên nhân gây sụp đổ ngân hàng Barings vào năm 1995 hay Toshihide Iguchi, người sở hữu các giao dịch trái phép gây tổn hại cho ngân hàng Daiwa 1,1 tỉ USD trong cùng năm. Những người nghiên cứu thấy rằng báo chí Mỹ có vẻ nghiêng về giải thích xì-căng-đan là do cá nhân giao dịch cổ phiếu trái phép trong khi báo chí Nhật Bản nghiêng về các yếu tố thuộc thể chế, chẳng hạn những nhà quản trị đã bỏ sót tình trạng đói nghèo. Dù cho rằng thành quả là đáng để khen thưởng hay chê trách, những người thuộc xã hội cá thể đều gán trách nhiệm cho một cá nhân trong khi những người theo tập thể lại xem thành quả là sự gắn kết chặt chẽ giữa hệ thống và bối cảnh xã hội.

Những ý kiến này về quan niệm làm chủ của một cá nhân có liên quan trực tiếp đến cách chúng ta hiểu được những lựa chọn hàng ngày của mình. Trong suốt thời gian ở Nhật Bản, tôi yêu cầu các sinh viên Mỹ và Nhật sống ở đó lên danh sách tất cả những lựa chọn trong ngày hôm trước của họ, tính từ thời điểm họ thức dậy vào buổi sáng cho đến thời điểm họ đi ngủ vào buổi tối. Những sinh viên này học chung lớp, vì thế họ gần như có chung lịch học. Những sinh viên người Mỹ cũng đến đó chỉ mới một tháng, nên có lẽ họ không biết hết các loại hoạt động và những quyền chọn lựa dành sẵn cho họ. Thế nên, mọi người cho rằng những sinh viên người Nhật nói họ có nhiều lựa chọn hơn. Nhưng trái lại chính những sinh viên người Mỹ nhận thấy chính họ có nhiều hơn gần 50% các lựa chọn. Không giống như người Nhật, người Mỹ liệt kê cả những chuyện như đánh răng, đặt đồng hồ báo thức cách quãng vào những lựa chọn của họ. Hơn nữa, dẫu rằng người Mỹ liệt kê rất nhiều những lựa chọn vụn vặt, họ vẫn đánh giá những lựa chọn của mình về tổng thể là quan trọng hơn khi so sánh với người Nhật.

Những gì bạn thấy quyết định cách bạn hiểu thế giới, và đến lượt mình, cách hiểu này lại ảnh hưởng đến những gì bạn mong đợi ở thế giới này và bạn mong rằng đời bạn sẽ diễn ra như thế nào. Tôi vẫn kiên trì với những tìm hiểu của riêng mình, những nghiên cứu khác đã cho thấy rằng người châu Á nhìn chung không những cho là họ ít có khả năng gây ảnh hưởng đến người khác mà họ còn nhìn nhận số mệnh trong cuộc đời có vai trò lớn hơn nhiều khi so sánh với cách nhìn nhận của người phương Tây. Hậu quả của những khác biệt trong nhận thức về lựa chọn này là gì? Phải chăng người ta được lợi nếu nhìn đâu cũng thấy lựa chọn, hay đó là điều bất lợi? Câu trả lời sâu sắc lại đến từ nguồn chẳng ai ngờ đến: lĩnh vực ngân hàng quốc tế.

Năm 1998, tôi đã thuyết phục John Reed, nhà phát minh ra máy ATM và CEO của Citicorp tại thời điểm đó, cho phép tôi kiểm tra cách mọi người từ các nền văn hóa khác nhau nhận thức môi trường làm việc của họ, và làm thế nào điều này lại có liên quan đến hiệu suất và sự hài lòng của họ về công việc. Citicorp đã là một ngân hàng nổi tiếng toàn cầu vào thời điểm đó, hoạt động trải rộng trên 93 nước ở mọi lục địa trừ Nam Cực. Với sự hỗ trợ của Reed, tôi và một đội ngũ đông đảo các trợ lý đã tiến hành một cuộc khảo sát hơn 2.000 giao dịch viên và đại diện kinh doanh của Citicorp tại Argentina, Australia, Brazil, Mexico, Philippines, Singapore, Đài Loan, và Hoa Kỳ. Vì chúng tôi cũng muốn khảo sát của chúng tôi phản ánh sự đa dạng cao độ trong nội bộ nước Mỹ, chúng tôi đã đến các ngân hàng ở New York, Chicago, và Los Angeles, tại đó chúng tôi tìm được một loạt những người tham gia đến từ những thành phần nhân khẩu học và chủng tộc khác nhau, bao gồm cả Mỹ gốc Anh, Mỹ gốc Tây Ban Nha, Mỹ gốc Phi và Mỹ gốc Á.

Trước tiên, chúng tôi yêu cầu nhân viên xếp hạng trên thang điểm từ 1 (“không gì cả”) đến 9 (“rất nhiều”) về số lựa chọn mà họ có trong công việc, ở cả các lĩnh vực cụ thể như “cách mà tôi giải quyết vấn đề tại nơi làm việc” lẫn “khi nào thì đi nghỉ phép” và, nói chung, “toàn bộ số lượng tự do tôi có được để đưa ra quyết định hoàn toàn của riêng tôi trong một ngày làm việc bình thường tại ngân hàng.” Nhận thức của họ về sự lựa chọn cũng được đo bằng mức độ mà họ đồng ý với tuyên bố, “Tại nơi làm việc, cấp trên phần lớn quyết định những gì tôi làm.” Người ta sẽ mong câu trả lời của các nhân viên là hoàn toàn giống nhau, vì họ, xét cho cùng, làm cùng một công việc. Ví dụ như các giao dịch viên ngân hàng: Dù nhiệm vụ của họ không theo một quy trình như công việc của công nhân nơi dây chuyền lắp ráp, nhưng họ thường bị gắn chặt với những nhiệm vụ cụ thể như kiểm kê tiền mặt, nhận tiền gửi, thanh toán các khoản vay và rút tiền. Bởi vì Citicorp cố duy trì hoạt động điều hành chuẩn hóa cả trong nước và quốc tế, nên nhân viên ngân hàng trong tất cả các chi nhánh khác nhau về cơ bản đều tuân theo một quy trình làm việc và khen thưởng giống nhau.

Tuy nhiên, khi có kết quả, chúng rõ ràng cho thấy rằng chủng tộc của người lao động (liên quan chặt chẽ với nền văn hóa của họ) có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ lựa chọn mà họ cảm thấy họ sẵn có. Nhân viên ở châu Á, cùng với người Mỹ gốc Á, có xu hướng ít nghĩ đến hoạt động hàng ngày của mình tại nơi làm việc dưới dạng các lựa chọn hơn nhân viên Mỹ gốc Anh, Mỹ gốc Tây Ban Nha, hoặc Mỹ gốc Phi, và nhận thức về lựa chọn của người Mỹ Latin rơi vào khoảng giữa hai nhóm này. Họ càng nghĩ mình có ít lựa chọn cá nhân bao nhiêu thì họ cảm nhận cấp trên điều khiển công việc của mình nhiều bấy nhiêu. Ngay cả những người làm việc trong cùng một ngân hàng dưới quyền của cùng một người quản lý - người quản lý này báo cáo là đã đưa ra các cấp độ lựa chọn giống nhau cho tất cả các nhân viên - thì họ cũng cảm nhận có sự khác nhau về mức độ lựa chọn sẵn có của họ, tùy thuộc vào văn hóa của họ.

Tiếp theo, chúng tôi hỏi nhân viên về các cấp độ động cơ cá nhân của họ, họ nghĩ môi trường làm việc công bằng như thế nào, họ hài lòng với công việc của mình ra sao, và về tổng thể họ hạnh phúc đến mức nào. Chúng tôi cũng yêu cầu quản lý của họ đánh giá hiệu suất hiện tại và tổng thể của các nhân viên tại công ty. Hóa ra là, đối với tất cả các nhân viên Mỹ, ngoại trừ người Mỹ gốc Á, họ càng nghĩ mình có nhiều sự lựa chọn bao nhiêu thì họ ghi điểm càng cao bấy nhiêu, ở tất cả các phương diện từ động cơ, sự hài lòng, và hiệu suất. Ngược lại, nếu cảm thấy công việc của họ được quyết định bởi người quản lý nhiều bao nhiêu, thì họ thể hiện tệ bấy nhiêu ở tất cả các phương diện này. Trái hẳn lại, người châu Á, dù là ở châu Á hay ở tại Hoa Kỳ, ghi điểm cao hơn khi họ nghĩ rằng nhiệm vụ hàng ngày của họ chủ yếu do người quản lý của họ quyết định, trong khi có nhiều hơn những lựa chọn cá nhân cũng không có tác dụng trong một số lĩnh vực và thậm chí có phần tiêu cực trong một số lĩnh vực khác. Những công nhân người Mỹ Latin một lần nữa lại rơi vào đâu đó trong khoảng giữa, hưởng lợi đôi chút từ cả việc có nhiều hơn những lựa chọn cá nhân lẫn được quản lý kiểm soát tốt hơn.

Điều thú vị về những kết quả này là không những mọi người có ý kiến khác nhau về những gì cấu thành “sự lựa chọn”, tùy vào nền văn hóa của họ, mà còn là họ đều thấy được nhiều hơn cho dù điều kiện lựa chọn họ thích là gì đi nữa. Trung bình, các nhân viên hưởng lợi từ việc có được nhiều lựa chọn cá nhân hơn cảm thấy đúng là họ có nhiều lựa chọn hơn, trong khi những người ưa thích sự lựa chọn do người khác quyết định cũng thấy đúng là người khác quyết định nhiều hơn. Những thay đổi chính sách nào làm cho sự xuất hiện hay mất đi quyền lựa chọn trở nên rõ ràng hơn có thể dẫn đến những kết quả khác nhau đáng kể đối với nhân viên thuộc các nền văn hóa khác nhau, như trong trường hợp của Sealed Air và thậm chí đối với những sinh viên chơi Space Quest . Khi bị bỏ mặc phải tự chọn thiết bị cho riêng mình, người ta có xu hướng nhận thức sự lựa chọn của mình ở một mức độ mà họ cho là tối ưu nhất.

Nhưng câu chuyện chưa kết thúc. Các ảnh hưởng của văn hóa vượt ra ngoài nhận thức của riêng cá nhân về sự lựa chọn và khát khao được lựa chọn của họ. Chúng định hình cách mọi người thực sự lựa chọn (khi họ chọn), điều này sau đó tác động lên toàn xã hội. Chúng ta hãy chỉ tạm thời xem xét môi trường văn phòng, dù ở Citibank hoặc tại bất kỳ công ty đa quốc gia nào khác. Chuyện kể của người Mỹ về nơi làm việc không chỉ nói rằng có nhiều lựa chọn hơn là tốt hơn, mà nó còn nói có nhiều lựa chọn hơn là tốt hơn bởi vì nhiều lựa chọn hơn tạo ra nhiều cơ hội hơn để chứng tỏ năng lực. Con đường dẫn đến thành công nằm ở sự vượt trội của người này hơn những người khác, và một người bị ông chủ quản lý chi li có thể bị kiềm hãm cả ở góc độ cá nhân lẫn nghề nghiệp. Chuyện kể của người châu Á, trái lại, tập trung vào lợi ích chung của tổ chức, có thể bao gồm việc giao quyền lựa chọn cho người có khả năng nhất: những người khôn ngoan hơn, nhiều kinh nghiệm hơn, hoặc cấp cao hơn. Mặc dù cả hai phương pháp đều hữu ích nhưng chúng cũng có những mặt trái: Cách đầu tiên có thể khuyến khích tính ích kỷ, trong khi cái thứ hai có thể dẫn đến tình trạng trì trệ. Đây là lý do tại sao các công ty như Citicorp đã bỏ ra những nỗ lực rất đáng kể để tạo ra một nền văn hóa thống nhất cho công ty, cố gắng nắm bắt những gì tốt đẹp nhất của cả hai thế giới ngay từ đầu, tuy nhiên họ vẫn chưa bao giờ hoàn toàn thành công. Giờ đây, hãy xem xét thế giới bên ngoài công sở. Làm thế nào những nhận thức về lựa chọn khác nhau này, mà mở rộng hơn là sự làm chủ, ảnh hưởng đến cách chúng ta hình dung thế giới bên ngoài ấy theo những gì lý tưởng nhất của nó?

VII. CẢM NHẬN TỰ DO

Ngày 09 tháng 11 năm 1989, tin tức Đông Đức sẽ mở cửa biên giới của mình lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ đã gây sốc trên toàn thế giới. Đột nhiên, Đông Berlin và Tây Berlin được đoàn tụ, với việc tự do đi lại giữa hai bên, dường như Bức màn Sắt chưa bao giờ buông xuống thành phố trong hình dạng Bức tường Berlin. Vào thời điểm đó, tôi là một sinh viên đại học ở Madrid, và ngay khi nghe tin, tôi liền bắt ngay chuyến tàu đầu tiên đến tham gia lễ hội tổ chức ở Bức tường Berlin. Đám đông đổ qua cửa từ cả hai hướng, người Đông Berlin đổ xô đi đặt chân vào phía Tây và người Tây Berlin bước xuyên qua phía Đông. Liền đó là một lễ kỷ niệm lớn. Dường như toàn bộ thế giới đã tụ tập về đó để chúc mừng, để ôm hôn người lạ, để khóc lên vì vui sướng, để đục lấy những mảnh tường làm quà lưu niệm, và để là một phần của thời điểm phấn khích khi Bức màn Sắt bị xé toạc.

Bình luận viên của ABC News, Peter Jennings tuyên bố: “Đột nhiên hôm nay, bức tường Berlin không còn là rào cản của tự do nữa.” Khi lần đầu tiên băng từ Đông Berlin sang Tây Berlin, một chàng trai thốt lên với phóng viên, “Tôi không còn cảm thấy bị cầm tù nữa!” Một người Đông Berlin khác bình luận, “Sau sự kiện này, mọi chuyện không thể quay lại nữa. Đây là bước ngoặt mà tất cả mọi người đã nói đến.” Mọi người nhìn nhận thời điểm này là thắng lợi của tự do, không chỉ riêng ở Đức mà còn mở rộng hơn là cả thế giới.

Tôi đã trở lại Berlin vài lần trong hai thập kỷ tiếp theo, thường dưới danh nghĩa nghiên cứu, nhưng cũng bởi vì tôi tò mò muốn quan sát sự thay đổi từ một hệ thống khác. Đến năm 1991, gần như Bức tường Berlin đã bị phá hủy, dần dần được thay thế bởi các dấu hiệu của một trật tự mới và của việc mở rộng các lựa chọn kèm theo trật tự mới này. Ở nơi từng là một phần của bức tường, giờ đây là một trung tâm mua sắm. Chưa bao giờ ở Đông Berlin lại có nhiều thứ để mua và nhiều nhà hàng để ăn trưa đến như vậy. Chủ nghĩa tư bản đã nắm quyền ổn định và chắc chắn. Nhưng dù ý thức rằng tất cả mọi thứ sẽ tuyệt vời sau khi làm quen với chủ nghĩa tư bản và dân chủ, không phải tất cả mọi người đều hài lòng với tự do mới tìm được như hằng mong đợi.

Thậm chí 20 năm sau khi thống nhất đất nước, trên nhiều mặt, Berlin vẫn còn giống như hai thành phố, bị chia cắt bởi một rào cản ý tưởng cũng mạnh mẽ như bản thân bức tường. Khi trò chuyện với những người từ Đông Berlin, tôi quan sát thấy rằng, thay vì biết ơn vì sự gia tăng số lượng các cơ hội, lựa chọn, và tùy chọn mà họ đã có sẵn trên thị trường, họ lại nghi ngờ cách sống mới mà họ ngày càng cảm nhận là không công bằng này. Một cuộc khảo sát năm 2007 cho thấy hơn một phần năm dân số Đức muốn thấy bức tường Berlin được dựng lại. Con số đáng kể 97% người Đông Đức không hài lòng với chế độ dân chủ Đức và hơn 90% tin rằng chủ nghĩa xã hội là một ý tưởng tốt về nguyên tắc, chỉ là đã được thực hiện quá kém trong quá khứ. Khao khát cho thời kỳ chủ nghĩa Cộng sản này phổ biến đến nỗi có một từ tiếng Đức dành cho nó: Ostalgie, ghép Ost (phía Đông) và Nostalgie (luyến tiếc). Làm thế nào mà người Berlin có thể đi từ chỗ làm lễ ăn mừng điên cuồng vào tháng 11 năm 1989 sang mong muốn có lại chính cái hệ thống mà họ đã khát khao tháo dỡ?

Hãy xem xét hệ thống kinh tế được Liên Xô áp dụng và các vệ tinh của nó, bao gồm cả Đông Berlin. Chính phủ lên kế hoạch tất cả mọi thứ - số lượng ô tô, rau, bàn, ghế - mà mỗi gia đình có thể cần đến, từ đó đặt ra các mục tiêu sản xuất cho cả quốc gia. Mỗi công dân được giao cho một nghề cụ thể phụ thuộc vào các kỹ năng và khả năng đã được thể hiện trong trường học, và những nghề nghiệp có sẵn cũng dựa trên nhu cầu dự kiến của quốc gia. Do tiền thuê nhà và chăm sóc sức khỏe là miễn phí, nên tất cả mọi người chỉ có thể chi tiêu tiền lương của họ vào hàng tiêu dùng, nhưng nền sản xuất Trung ương kiểm soát đảm bảo rằng tất cả mọi người có đều có những thứ như nhau, từ truyền hình, đồ gỗ, và kiểu không gian sống.

Lịch sử đã chứng minh rằng hệ thống này không thể kéo dài. Trong khi tiền lương của người lao động tăng lên theo thời gian, giá cả hàng hóa vẫn giữ ở mức thấp giả tạo để ngăn chặn bất kỳ sự bất mãn dân sự nào. Điều này dẫn đến người ta có nhiều tiền để chi tiêu hơn là hàng hóa để mua. Do nhu cầu này mà có một số lượng hạn chế thị trường chợ đen bán hàng hóa bất hợp pháp mọc lên, thế nhưng tiền của người dân chủ yếu vẫn nằm nhàn rỗi trong các ngân hàng, có nghĩa là mặc dù chính phủ trả tiền lương cho người dân, họ lại không thể thu hồi lại đủ số tiền để chi trả cho các hoạt động của chính mình. Kết hợp với tham nhũng nội bộ tràn lan và cuộc chạy đua vũ trang làm cạn kiệt tài nguyên với Hoa Kỳ, nền kinh tế Liên Xô cuối cùng đã sụp đổ bởi sức nặng của chính nó.

Mặc dù dang dở do những lỗ hổng chết người của nó, hệ thống cộng sản đã giải phóng mọi người khỏi hầu hết các mối quan tâm về tiền bạc vì thực tế đơn giản rằng người thu nhập trung bình đã đủ tiền để mua phần lớn các hàng hóa sẵn có. Mặc dù không có cơ hội mua hàng sang trọng hoặc dính vào những dạng tiêu dùng hoang phí phô trương khác, nhưng những nhu cầu cơ bản của cuộc sống có giá cả phải chăng cho tất cả mọi người. Dưới hệ thống tư bản chủ nghĩa, không có những đảm bảo như vậy, vì thế nhiều người Đông Âu cảm thấy khó khăn trong quá trình chuyển đổi kinh tế của đất nước họ. Người ta bị mất hệ thống nhà nước kiểm soát việc làm qua một đêm, gây khó khăn đặc biệt cho những người thuộc các thế hệ lớn tuổi hơn - những người ít thông thạo trong việc đấu tranh giành một vị trí trong thị trường việc làm mới. Và vì giá cả vẫn giữ không đổi từ những năm 1950, giờ đây lạm phát tràn lan. Điều này làm cho hàng tiêu dùng, đặc biệt là hàng nhập từ nước ngoài, trở nên rất đắt tiền, và nó phá hủy giá trị những khoản tiền dành dụm cả đời của mọi người. Tuy nhiên cũng có một số người đã chọn đúng nơi và đúng thời điểm để hưởng lợi khổng lồ từ việc chuyển đổi sang chủ nghĩa tư bản, chủ yếu thông qua đầu tư trục lợi. Một người đàn ông nói chuyện với tôi đã tổng kết sự thay đổi khá ngắn gọn: “Thời Liên Xô, bạn có tiền nhưng không thể mua bất cứ thứ gì. Bây giờ bạn có thể mua bất cứ thứ gì nhưng lại không có tiền.”

Lời nói của ông đã minh họa một cách dễ thương cho một sự phân biệt quan trọng về bản chất của một trong những giá trị văn hóa được chúng ta yêu mến nhất. Sự phân biệt này được trình bày ngắn gọn súc tích bởi nhà tâm lý học và nhà lý luận xã hội Erich Fromm trong cuốn sách xuất bản năm 1941 của ông, Trốn khỏi Tự do. Fromm lập luận rằng tự do được cấu thành bởi hai phần bổ sung cho nhau. Theo quan điểm chung về tự do thì nó có nghĩa “không bị giới hạn bởi những xiềng xích chính trị, kinh tế, và tinh thần đang bó buộc con người,” và định nghĩa nó là không có sự can thiệp bằng vũ lực nào khác vào việc theo đuổi những mục tiêu của chúng ta. Đối lập với sự “không bị giới hạn” này, Fromm xác định một ý nghĩa kế tiếp của tự do là khả năng : “có khả năng” để đạt được kết quả nhất định và nhận ra toàn bộ tiềm năng của chúng ta. “Không bị giới hạn” và “có khả năng” không phải lúc nào cũng đi cùng nhau, nhưng người ta phải được tự do trong cả hai nghĩa để có được lợi ích đầy đủ từ sự lựa chọn. Một đứa trẻ có thể được phép có một cái bánh cookie, nhưng nó vẫn sẽ không có được bánh nếu nó không thể với tới hộp bánh trên kệ cao.

Hệ thống tư bản chủ nghĩa lý tưởng hóa đầu tiên và trước hết nhấn mạnh “không bị giới hạn” bởi những hạn chế bên ngoài đối với khả năng vươn lên địa vị xã hội cao hơn của một người. Ít nhất về mặt lý thuyết, mọi người được cho cơ hội ngang nhau để thành công hoặc thất bại dựa trên năng lực riêng của họ. Nhưng, một thế giới không có hạn chế là một thế giới đầy cạnh tranh, và những người tài năng hơn, làm việc chăm chỉ hơn, hoặc chỉ đơn giản là may mắn hơn sẽ chiếm lợi thế. Kết quả là, nhiều loại hàng hóa và dịch vụ sẽ tồn tại, nhưng không phải ai cũng có thể có được đầy đủ các lựa chọn có sẵn, một số người thậm chí không thể có đủ tiền chi trả cho những nhu cầu thiết yếu cơ bản như thực phẩm, nhà ở và chăm sóc sức khỏe. Các hệ thống cộng sản/xã hội chủ nghĩa lý tưởng hóa, ngược lại, nhằm mục đích bình đẳng về kết quả chứ không phải là cơ hội, đảm bảo tất cả mọi người “có khả năng” có được một mức sống thích đáng. Điểm khó khăn là các nguồn lực bổ sung cho nhu cầu của những người cần sự giúp đỡ bắt buộc phải đến từ một nơi nào đó, hay cụ thể hơn là từ một ai đó, có nghĩa là làm giảm “không bị giới hạn” của một số người khác, bằng cách chính phủ ra lệnh tịch thu tài sản và áp đặt các hoạt động kinh tế của họ.

Sự lựa chọn thực sự đòi hỏi một người có khả năng đưa ra một lựa chọn và không bị bất cứ thế lực bên ngoài nào ngăn chặn thực hiện điều đó, có nghĩa là một hệ thống quá nghiêng về một trong hai cực sẽ hạn chế cơ hội của người dân. Và cũng tương tự thế, cả hai thái cực đều có thể sản sinh thêm nhiều vấn đề trong thực tế. Ngoài sự thật là nếu thiếu “có khả năng” có thể dẫn đến thiếu thốn, khổ đau, và cái chết cho những người không thể tự chu cấp, nó cũng có thể dẫn đến một xã hội dưới chế độ cai trị của giới tài phiệt. Những tài sản cực lớn có thể đến từ việc vận dụng cán cân quyền lực không cân xứng, cho phép họ tránh sự trừng phạt khi hoạt động phi pháp hoặc thay đổi chính pháp luật theo hướng duy trì lợi thế của họ bằng phí tổn của người khác, một khoản phí mà họ thường áp đặt cho các “ông chủ kẻ cướp” là những nhà công nghiệp cuối thế kỷ thứ mười chín. Mặt khác, nếu thiếu “không bị giới hạn” có thể khuyến khích mọi người làm việc ít hơn khả năng của họ vì họ biết nhu cầu của họ sẽ được đáp ứng, và nó có thể dập tắt sự cải tiến và tinh thần kinh doanh vì mọi người nhận được rất ít hoặc không nhận được thêm những lợi ích vật chất cho những nỗ lực làm thêm của họ. Hơn nữa, chính phủ bắt buộc phải có quyền lực vượt trội hơn đối với người dân để thi hành một hệ thống như thế, và như có thể thấy trong hành động của phần lớn các chính phủ cộng sản trong quá khứ, quyền lực bị tha hóa.

May mắn thay, mặc dù không thể đồng thời tối đa hóa cả hai loại tự do, cuộc chơi cũng không phải là con số không. Trong một chừng mực nào đó, có thể có được phần tốt nhất của cả hai lĩnh vực đó, ví dụ như đánh thuế để tạo mạng lưới an sinh xã hội - một sự áp đặt tương đối nhỏ lên “không bị giới hạn” để đổi lấy lợi ích lớn hơn nhiều cho mọi người về “có khả năng” (Tất nhiên, một mức thuế suất mà người này cho là không đủ để chu cấp cho người nghèo cũng có thể là cực kỳ cao đối với người kia.) Trong khi hầu hết mọi người sẽ thích một sự cân bằng giữa hai thái cực, thì tất cả chúng ta lại đưa ra những giả định về thế giới - dựa vào kinh nghiệm cá nhân và nền tảng văn hóa của mình - mà các giả định này lại ảnh hưởng đến đánh giá của chúng ta rằng sự cân bằng đó nên như thế nào.

Những người sống ở các nước cộng sản trước đây đã được giao nhiệm vụ đầy thách thức phải chuyển từ đầu cực này sang một xã hội tư bản chủ nghĩa nằm rất gần với đầu cực đối diện. Khi tôi nói chuyện với nhiều người dân ở Berlin thì dần sáng tỏ rằng một trong những rào cản trong quá trình chuyển đổi này là những giả định về sự công bằng lâu nay người dân nắm giữ không thể chỉ đơn giản được hoán đổi bởi một hệ thống niềm tin khác. Tôi luôn thấy rằng người Tây Berlin, cũng như người phương Tây nói chung, hiểu thế giới qua lăng kính của “không bị giới hạn”. Trái lại, người Đông Berlin, và đặc biệt là những người lớn tuổi, tập trung vào “có khả năng” dẫu rằng chủ nghĩa cộng sản giờ đây chỉ còn là những hoài niệm trong họ. Ví dụ, Klaus than thở: “Ngày trước, nơi duy nhất tôi có thể đi nghỉ mát là Hungary, nhưng ít nhất tôi cũng biết là tôi đã có một kỳ nghỉ. Còn bây giờ tôi có thể đi bất cứ nơi nào, nhưng tôi không đủ tiền để đi bất cứ đâu.” Hermann bày tỏ một niềm khao khát tương tự về những ngày đã qua: “Quay lại thời đó, TV chỉ có hai kênh, nhưng tất cả mọi người đều có hai kênh này. Không như bây giờ, vài người có hàng trăm kênh trong khi những người khác chẳng có kênh nào.” Katja thất vọng nhất về cách hệ thống mới tác động đến việc chăm sóc sức khỏe: “Trước đây, tôi chỉ có thể đến khám ở một bác sĩ. Ngày nay, có rất nhiều sự lựa chọn, nhưng các bác sĩ không quan tâm tôi. Bác sĩ giỏi thì tốn quá nhiều tiền. Tôi cảm thấy không có ai trông chừng tôi khi tôi bị bệnh.” Những người trẻ tuổi ở Đông Berlin cũng nói lên những cảm giác tương tự, mặc dù không mạnh mẽ như thế hệ già, có lẽ do thực tế rằng thế hệ lớn tuổi đã gánh chịu hậu quả kinh tế lớn nhất trong quá trình chuyển đổi.

Khi tôi mở rộng phạm vi phỏng vấn đến các nước như Ukraine, Nga và Ba Lan, và không biết bao nhiêu lần, tôi lại thấy niềm tin tương tự như thế về việc phân bố các lựa chọn một cách công bằng nhất, thậm chí ở các sinh viên tại các trường đại học hàng đầu trong các quốc gia này, những người được cho là sẽ đạt được mức độ thành công cao trong tương lai do có học thức. Trong quá trình thảo luận, tôi cung cấp các sinh viên một sự lựa chọn giả định giữa hai thế giới: một thế giới có ít lựa chọn nhưng tất cả mọi người đều có cùng quyền hạn sử dụng các lựa chọn này, và thế giới kia có nhiều lựa chọn hơn nhưng ở đó một số người có nhiều quyền lựa chọn hơn những người khác. Một phụ nữ ở Ba Lan, cô Urzula, trả lời: “Có lẽ, tôi muốn sống trong thế giới đầu tiên. Tôi nghĩ vậy. Tôi là loại người không thích sự lộng lẫy. Tôi không ghen tị bởi vì ai cũng phải làm việc để có địa vị của mình, nhưng tôi không thích những người khoác lác về điều đó. Nó làm tôi mất hứng và tôi sẽ không thích thế giới như thế.” Một người Ba Lan khác được phỏng vấn, Jozef, lặp lại cùng một ý tưởng: “Về mặt lý thuyết, thế giới đầu tiên tốt hơn.” Từ Ukraine, Illya nhận xét, “Nếu chỉ có một số người được quyền có rất nhiều sự lựa chọn còn những người khác thì không, sẽ có rất nhiều mâu thuẫn xã hội và giữa các cá nhân. Vì vậy, sẽ là tốt hơn khi tất cả mọi người có cùng các lựa chọn.” Một sinh viên kinh tế người Ba Lan tên là Henryk trả lời: “Tôi sẽ làm tốt hơn trong hệ thống thứ hai, nhưng tôi nghĩ cách đầu tiên là công bằng hơn.” Thậm chí nếu họ cảm thấy rằng “không bị giới hạn” có thể cung cấp cho họ cơ hội lớn hơn về mức độ cá nhân so với “có khả năng”, những người trẻ tuổi được phỏng vấn cũng không tin rằng đây là mô hình tốt nhất cho xã hội nói chung.

Những người trả lời không những cho rằng việc một số ít người có nhiều quyền lựa chọn hơn là không công bằng, mà nhiều đối tượng tham gia phỏng vấn ở Đông Âu còn không thích có nhiều khả năng lựa chọn. Khi được hỏi những từ ngữ gì hoặc hình ảnh gì gắn liền với sự lựa chọn, Grzegorz từ Warsaw trả lời, “Ồ, đối với tôi, đó là nỗi sợ. Có một số tình huống tiến thoái lưỡng nan. Tôi đã quen với việc không có lựa chọn. Mọi thứ luôn có sẵn cho tôi. Và khi tôi phải tự đưa ra lựa chọn cho cuộc đời mình, tôi sợ.” Bohdan từ Kiev nói về sự đa dạng của các sản phẩm tiêu dùng ở thời điểm hiện tại, “Quá nhiều. Chúng tôi không cần có tất cả mọi thứ đang có ở đây.” Như một nhà xã hội học tại Cơ quan Khảo sát Warsaw giải thích cho tôi, thế hệ lớn tuổi không có kinh nghiệm về chủ nghĩa tiêu dùng vốn dĩ đã quen thuộc trong văn hóa Mỹ, và họ “đã nhảy từ chỗ không có gì sang một thế giới mà vây quanh họ là những lựa chọn. Họ không có một cơ hội để học cách ứng phó.” Kết quả là, họ đánh giá những cơ hội mới được phát hiện với nhiều mâu thuẫn hoặc hồ nghi.

Một trong những tiết lộ thú vị nhất không phải đến từ bất kỳ câu hỏi nào chúng tôi đưa ra mà đến từ một cử chỉ hiếu khách đơn thuần. Khi những người tham gia đến, chúng tôi mời họ uống chút gì đó từ một danh sách gồm bảy thứ sô-đa phổ biến như Coke, Diet Coke, Pepsi, và Sprite. Khi tôi đưa danh sách lựa chọn này cho một trong những người tham gia đầu tiên và chờ anh ta chọn, anh ta làm tôi ngạc nhiên khi trả lời: “Ồ, không quan trọng. Là sô-đa cả mà. Cái này chỉ có một sự lựa chọn mà thôi.” Tôi ấn tượng với nhận xét của anh ta nhiều đến nỗi kể từ đó tôi đã đưa danh sách lựa chọn này cho mọi người mà tôi phỏng vấn và hỏi họ,” Có bao nhiêu sự lựa chọn ở đây?” Tôi bắt đầu lưu ý đến một kiểu mẫu trong cách trả lời của họ. Không biết bao nhiêu lần, thay vì nhìn thấy bảy loại sô-đa là bảy sự lựa chọn riêng biệt, họ chỉ nhìn thấy có một sự lựa chọn: sô-đa hay không sô-đa. Khi chúng tôi thêm nước và nước trái cây kèm theo danh sách các lựa chọn các loại sô-đa, họ thấy đây là ba lựa chọn: sô-đa, nước, hoặc nước trái cây. Đối với những người được phỏng vấn, các loại sô-đa khác nhau không đại diện cho các lựa chọn khác nhau.

Ở Hoa Kỳ, chúng ta có khuynh hướng cho điều này là hiển nhiên: vào thời điểm đưa một sản phẩm mới ra thị trường, nó sẽ được xem là có thêm một lựa chọn khác. Một hương vị sô-đa mới mở rộng tập hợp lựa chọn của bạn. Nhưng với quan điểm cho rằng các tùy chọn bổ sung như thế không đồng nghĩa với việc tạo ra nhiều lựa chọn hơn, thì chẳng có gì ngạc nhiên khi công dân của các nước cộng sản trước đây đã phản ứng với sự gia tăng của “những lựa chọn kiểu như vậy” bằng sự hoài nghi. Như một người Ba Lan, ông Tomasz, nhận xét: “Tôi không cần mười loại kẹo cao su. Ý tôi không phải là không nên có sự lựa chọn nào, nhưng tôi nghĩ rằng một số sự lựa chọn hoàn toàn giả tạo. Trong thực tế, có nhiều sự lựa chọn giữa những thứ chẳng khác nhau nhiều lắm.” Sự lựa chọn thật sự lại chính là “có khả năng”, chứ không phải “không bị giới hạn”. Ví dụ, Anastasia, một Giáo sư ở Kiev cho biết, với việc chuyển sang Chủ nghĩa Tư bản, “Tôi nghĩ rằng chúng ta bị mất đặc quyền có được các cơ hội bình đẳng. Và bởi vì tất cả mọi người có cơ hội bình đẳng, tôi có cảm giác rằng ở thời kỳ Liên bang Xô Viết tôi đã có nhiều lựa chọn hơn so với những gì tôi có bây giờ.”

Những khác biệt trong quan điểm về “không bị giới hạn” và “có khả năng” không chỉ bó buộc ở những gì thể hiện trong cuộc cạnh tranh giữa ý thức hệ Tư bản và Cộng sản. Nói chung, nếu một dân tộc hoặc một nền văn hóa càng đề cao vai trò tập thể hơn cá nhân, thì họ càng ủng hộ hệ thống đảm bảo nhu cầu cơ bản cho tất cả mọi người hơn là hệ thống tạo điều kiện thuận lợi cho thành công của cá nhân. Ngay cả những người Tây Âu, những người hoàn toàn theo chủ nghĩa cá nhân về mặt ý nghĩa thuần túy nhưng vẫn tương đối ít hơn người Mỹ, cũng có nhiều khả năng ủng hộ những chính sách của Chính phủ phù hợp với “có khả năng” chứ không phải là “không bị giới hạn”. Chẳng hạn, tỷ suất thuế thu nhập cá nhân dành cho những người giàu nhất tại Hoa Kỳ là 35% vào năm 2009, thấp hơn 12% so với mức trung bình của Liên minh châu Âu. Trong năm 1998, Hoa Kỳ đã dành 11% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) cho trợ cấp và chi chuyển nhượng chính phủ như an sinh xã hội, chăm sóc y tế, và phúc lợi xã hội, so với mức trung bình 21% ở các nước Liên minh châu Âu (EU).

Niềm tin của chúng ta về việc mỗi cá nhân có khả năng làm chủ cuộc sống đến mức nào, phần nào được hình thành bởi mức độ chủ nghĩa cá nhân mà chúng ta được biết đến, cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc ưu tiên phân bổ những lựa chọn của chúng ta. Những người cho là mình và những người khác có mức độ kiểm soát cá nhân cao có xu hướng ủng hộ “không bị giới hạn”, không chỉ vì điều này cung cấp cơ hội nhiều hơn để đạt được mục tiêu cá nhân của họ mà còn dựa trên cơ sở công lý, những ai nỗ lực hết mình sẽ được đền đáp, trong khi những kẻ chểnh mảng sẽ không thể bám váy bất kỳ ai khác. Trái lại, những người tin rằng thành công chủ yếu do định mệnh, kể cả hoàn cảnh ra đời của một người, có xu hướng xem các hệ thống ưu tiên “có khả năng” là đúng đắn hơn. Rốt cuộc, nếu có nỗ lực cách mấy cũng không thể đảm bảo thành công, thì một số người xứng đáng, trái lại, sẽ không thể tự mình đạt được những nhu cầu cần thiết của cuộc sống.

Hậu quả của những thế giới quan khác nhau có thể được nhận thấy thông qua việc niềm tin về khả năng làm chủ có liên quan chặt chẽ đến ý thức hệ chính trị. Các đảng Bảo thủ chính trị thường ủng hộ các chính sách kinh tế tự do (laissez faire) trong khi các đảng Tự do ủng hộ các chương trình quy mô lớn của chính phủ và các chương trình phúc lợi xã hội, và dữ liệu từ chương trình Khảo sát Giá trị Thế giới (World Values Survey) chỉ ra rằng, ở Hoa Kỳ và các quốc gia thuộc Liên minh châu Âu, những đảng tự cho mình là tự do ít có khả năng chấp nhận các tuyên bố như “Người nghèo là do lười biếng” và nhiều khả năng chấp nhận các tuyên bố như “Vận may quyết định thu nhập” hơn các đảng Bảo thủ. Tại châu Âu, nơi có nhiều quốc gia sở hữu các đảng Dân chủ xã hội lớn mạnh thiên tả hơn so với bất kỳ đảng chính trị chủ đạo nào của Hoa Kỳ, 54% người dân tin rằng thu nhập của một người do may mắn quyết định, so với chỉ có 30% người Mỹ. Và do mọi người bỏ phiếu theo niềm tin của họ, họ đã cùng nhau chuyển hướng xã hội của họ sang khái niệm tự do này hoặc khái niệm tự do kia.

Tại thời điểm này, rõ ràng phải có câu hỏi là “Xét một cách toàn diện, loại tự do nào tốt hơn?” Loại câu hỏi như vậy thực sự không thể trả lời được, có lẽ, vì sự khác nhau trong quan niệm về tự do của mọi người ảnh hưởng không chỉ đến các chính sách họ ủng hộ, mà còn đến những biện pháp họ sử dụng để đánh giá sự thịnh vượng của những người dân chịu tác động của các chính sách này. Những người tin vào “không bị giới hạn” có nhiều khả năng đánh giá theo các biện pháp như GDP bình quân đầu người, cho thấy những cơ hội tiềm năng sẵn có theo nghĩa đen. Ví dụ, người ta có thể nhấn mạnh rằng Hoa Kỳ có GDP bình quân đầu người năm 2008 là 47.000 USD so với mức trung bình 33.400 USD của Liên minh châu Âu. Mỹ cũng là nơi có số tỉ phú nhiều hơn đến sáu lần so với bất kỳ quốc gia nào khác, trong đó có ba trong số năm người giàu nhất trên hành tinh. Những người tin mạnh mẽ vào “có khả năng” thay vào đó lại đánh giá theo các biện pháp như hệ số Gini, đánh giá sự bình đẳng trong phân phối thu nhập trong một quốc gia. Trong số 133 quốc gia đo theo hệ số Gini, Thụy Điển là nước phân bổ công bằng nhất của cải và tài nguyên cho cư dân, và nhiều nước thành viên cũ của Liên Xô và các nước đồng minh của Liên Xô được xếp vào top 30 mặc dù có GDP theo đầu người thấp. Hoa Kỳ xếp thứ là 94, ngay bên dưới Cameroon và Bờ Biển Ngà. Dù thí nghiệm tuyệt vời của nền dân chủ Hoa Kỳ đã dẫn đến sự thịnh vượng chưa từng có cho quốc gia, nó cũng đã tạo ra một xã hội đầy rẫy sự bất bình đẳng.

Hoa Kỳ nhìn chung có thể cho là tin hết lòng vào tính ưu việt của “không bị giới hạn” hơn bất kỳ quốc gia nào khác. Lý tưởng này thường được thể hiện qua thuật ngữ “Giấc mơ Mỹ”, một thuật ngữ do nhà sử học James Truslow Adams đặt ra vào năm 1931: “Giấc mơ Mỹ là giấc mơ về một vùng đất có cuộc sống tốt hơn, giàu có hơn và đầy đủ hơn cho tất cả mọi người, với cơ hội cho mỗi người tùy theo khả năng hoặc thành tích… [một] giấc mơ về một trật tự xã hội trong đó mỗi người đàn ông và phụ nữ có thể giành được vị trí cao nhất tùy theo khả năng bẩm sinh của họ, và được người khác công nhận vì chính con người họ, bất kể hoàn cảnh ra đời và địa vị của họ.” Tiền đề cơ bản là không ai có thể ngăn cản khát vọng cao nhất của bạn, miễn là bạn có tham vọng và kỹ năng thực hiện chúng. Nếu bạn có một giấc mơ và làm việc có đạo đức, thì cả thế giới nhất trí rằng đây là đất nước để bạn thực hiện giấc mơ đó.

Trong khi Giấc mơ Mỹ chắc chắn là nguồn cảm hứng để nhiều người đạt được những điều tuyệt vời, thì nó cũng vẫn không gì khác hơn là một giấc mơ đối với vô số những người khác. Hoa Kỳ từ lâu đã được xem là miền đất của cơ hội trên toàn thế giới, và có lẽ, từng có lúc nó đã là thế. Ngày nay, đối với phần lớn người dân, nó đã ngang hàng với hầu hết các quốc gia hậu công nghiệp khác. Nghiên cứu gần đây thậm chí còn phát hiện rằng mối tương quan giữa thu nhập của cha mẹ với thu nhập của con cái ở Mỹ còn mạnh mẽ hơn so với các nước Tây Âu như Thụy Điển và Đức, điều này cho thấy rằng thành công của một người tại Hoa Kỳ đã có một chút nào đó phụ thuộc ít hơn vào nỗ lực cá nhân và phụ thuộc nhiều hơn vào hoàn cảnh ra đời của người đó. Cho dù bạn giải thích rằng những phát hiện này là bằng chứng cho thấy người Mỹ quá lạc quan về vị thế độc tôn của quốc gia họ hay là bằng chứng công dân của các quốc gia khác quá bi quan về cơ hội của riêng họ, thì nó cũng cho thấy được sức mạnh và sự bền bỉ của giá trị và niềm tin của nhân dân.

Cuối cùng, việc Giấc mơ Mỹ có thể đạt được trong thực tế hay không có thể không phải là những gì quan trọng nhất. Giống như bất kỳ thế giới quan nào, nó thực sự tiếp thêm sức mạnh cho sự hình thành lý tưởng của toàn bộ một quốc gia. Tại Hoa Kỳ, các câu chuyện của Giấc mơ Mỹ được sử dụng làm cơ sở cho câu chuyện cuộc sống của mọi người, và khi chúng ta thực sự thừa nhận sức mạnh của nó, có lẽ chúng ta cũng có thể bắt đầu hiểu lý do tại sao các quốc gia và nền văn hóa khác với những giấc mơ khác có những ý tưởng rất khác nhau về sự lựa chọn, cơ hội, và tự do.

VIII. CHẤM DỨT SỰ CHỊU ÐỰNG

Tôi hy vọng đã trả lời thành công một số câu hỏi đã đưa ra về các phương pháp khác nhau để lựa chọn, và tôi hy vọng những câu trả lời này sẽ gây ngạc nhiên và làm bạn phải suy nghĩ. Tuy nhiên, điều tôi hy vọng nhiều nhất là một số điểm tôi đã trình bày ở đây sẽ giúp chúng ta vượt qua việc chỉ chịu đựng thuần túy. Ngày nay, nhiều người trong chúng ta được dạy rằng học hỏi về các nền văn hóa cũng thật thú vị! Mọi người đều khác nhau, và điều đó cũng ổn! Dùng một đôi đũa, hoặc bốc ăn bằng tay! Chẳng có gì sai với những điều thú vị kiểu như vậy. Trong thực tế, có một điều rất tốt là chúng ta không còn ngờ vực những nền văn hóa xa lạ như trước đây. Nhưng chỉ đơn giản như ăn sushi, mặc sari và hát “Rốt cuộc thì thế giới thật nhỏ bé.” là không đủ. Chắc chắn đây là một thế giới kết nối nhiều hơn, nhưng nó cũng gây nhiều hoang mang và hỗn loạn hơn. Những gì đã từng gói gọn trong phạm vi văn hóa và biên giới quốc gia giờ đây đã tràn lan do nhiều tác động mạnh mẽ đã làm mờ đi biên giới: di dân tự nhiên (Cục điều tra Dân số ước tính rằng khoảng gần một nửa người Mỹ sẽ là người gốc châu Âu vào năm 2042), tràn ngập các phương tiện truyền thông quốc tế (ví dụ như BBC, CNN, Al-Jazeera, và các kênh phim và truyền hình nước ngoài khác), các diễn đàn mở trên Internet. Những phát triển này đã dẫn đến ngày càng nhiều câu chuyện kể thuộc về cá nhân và văn hóa, và ngày nay có một số lượng ngày càng tăng những người lắp ghép câu chuyện về đời mình từ những chuyện kể như vậy theo cách tạp nham đến nỗi đầu óc bị quá tải vì cố gắng chứa đựng tất cả các mâu thuẫn này. Mọi thứ đều va chạm hoặc chồng chéo với mọi thứ khác, và dù điều này thúc đẩy sự lai tạo văn hóa, nhưng nó cũng dẫn đến xung đột.

Trong quá khứ, kết quả thường gặp nhất khi các nền văn hóa khác nhau đương đầu nhau là một cuộc xung đột. Mỗi bên cố gắng chứng tỏ tính ưu việt của mình, cho dù theo cách hoa mĩ, kinh tế, hay dùng vũ lực, qua đó thuyết phục hoặc buộc phía bên kia phải đồng hóa. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên vì, theo câu chuyện của mỗi nền văn hóa, đây chính là nền văn hóa tốt nhất với các giá trị tốt nhất, và bằng chứng là nó còn tồn tại trong khi có quá nhiều nền văn hóa khác đã không còn nữa. Nhiều người nghĩ rằng chúng ta đang ở giữa “sự xung đột giữa các nền văn minh” như dự đoán nổi tiếng của các nhà khoa học chính trị Samuel P. Huntington vào đầu thập niên 1990. Thậm chí nếu điều này là thật, thì cuộc xung đột không thể kết thúc theo cách như trong quá khứ. Một nền văn minh không thể hủy diệt hoàn toàn một nền văn minh khác nữa, và nó cũng không thể lập một rào cản khổng lồ để ngăn chặn các nền văn minh khác. Tương tự như vậy, chịu đựng và tôn trọng không giải quyết được vấn đề, đặc biệt là khi niềm tin sâu sắc và cuộc sống đang bị đe dọa. Thế là, chúng ta dường như đi đến chỗ bế tắc, với suy nghĩ chúng ta có rất ít điều để chia sẻ và không có cách nào rõ ràng để giải quyết.

Tuy nhiên vẫn còn một “mảnh đất chung”, mặc dù đôi khi nó dường như là mảnh đất vô chủ. Ở cấp độ khái quát nhất, rõ ràng là mọi người trên toàn thế giới đều có chung các giá trị cơ bản về cuộc sống, tự do, và mưu cầu hạnh phúc. Thật vậy, như chúng ta đã thấy trong chương trước, chúng ta có nhu cầu sinh học về lựa chọn và làm chủ. Những nhu cầu chung này dẫn đến việc mọi người có được các quyền - ví dụ như quyền được bảo vệ bình đẳng trước pháp luật, quyền tham gia các hoạt động chính trị, giáo dục - như đã được khẳng định bởi 171 quốc gia từ tất cả các nơi trên thế giới tại Hội nghị Thế giới về Nhân quyền năm 1993 ở Vienna. Tuy nhiên, không thể từ đó mà cho rằng, khi được trao quyền tự do lựa chọn cho chính mình, thì cơ cấu xã hội mà mọi người từ các nơi khác trên thế giới tạo ra sẽ - hoặc nên - tương tự như mô hình của phương Tây. Họ có thể quyết định lựa chọn độc lập hoặc kết hợp với quan điểm của người khác, thay đổi môi trường hoặc thay đổi chính mình để thích nghi với nó, mỗi cá nhân phải chịu trách nhiệm về hạnh phúc của riêng mình hoặc nỗ lực ngăn chặn những sai lầm của người khác.

Vậy thì, ngoài mức độ quyền con người cơ bản, làm thế nào để chúng ta có thể nhận xét, đánh giá, và học hỏi một cách tốt nhất từ những khác biệt văn hóa? Tuy chịu đựng chắc chắn là tốt hơn so với phán xét mọi nền văn hóa khác trên quan điểm cứng nhắc của một người, nhưng chịu đựng cũng có những hạn chế nghiêm trọng. Thay vì thúc đẩy cuộc trò chuyện và khích lệ những phản biện của từng cá nhân, kết quả là mọi người thường buông xuôi: “Anh nghĩ theo cách của anh, tôi nghĩ theo cách của tôi và chúng ta sẽ không xâm phạm lẫn nhau.” Những người thuộc các nền văn hóa khác nhau cố gắng sống tách biệt, nhưng khi hoàn cảnh buộc họ phải giao tiếp với nhau thì những xung đột về các giá trị truyền thống gia đình nổ ra. Chúng ta không thể chịu đựng lẫn nhau bằng cách đóng cửa không giao tiếp vì không gian sống của chúng ta, cả không gian thật lẫn không gian ảo, ngày nay giao vào nhau nhiều hơn bao giờ hết. Chúng ta chỉ có thể chọn cách biến các khu vực giao nhau này thành chiến trường hoặc thành nơi họp mặt mà thôi.

Tôi không thể đưa ra một kế hoạch 3 bước, hoặc thậm chí là 30 bước để có cách đạt được bất cứ điều gì đến sau sự chịu đựng. Nhưng tôi biết chúng ta không thể sống chỉ bằng mỗi câu chuyện của mình hoặc cho rằng chỉ tồn tại những câu chuyện chúng ta đang sống mà thôi. Vì những câu chuyện khác hay được kể bằng các ngôn ngữ khác nên chúng ta phải cố hiểu được nghĩa ẩn dụ trong trường hợp nghĩa đen không có nghĩa. Tôi xin giải thích những gì tôi muốn trình bày qua một ví dụ khiêm tốn từ chính cuộc đời mình. Dù không thể nhìn thấy được, tôi vẫn thường xuyên sử dụng ngôn ngữ của người sáng để giao tiếp tốt hơn trong cái thế giới do người sáng điều khiển này. Tôi “thấy”, tôi “nhìn”, tôi “xem”. Nhờ bạn bè, gia đình, đồng nghiệp miêu tả mọi điều giúp mình, tôi đã có thể sống theo cách của mình trong thế giới của người sáng. Tôi có thể viết cuốn sách này, và tôi hy vọng làm sáng chói những gì tôi chưa bao giờ nhìn thấy. Vì người có hoàn cảnh như tôi rất ít nên có lẽ bạn nói rằng tôi chẳng còn gì để lựa chọn, thế nhưng cuộc sống của tôi cả dễ dàng hơn lẫn sung túc hơn đều do tôi đã lưu loát “thứ tiếng của người sáng”. Tôi có thể sử dụng các ngôn ngữ chính và kinh nghiệm của người sáng, và vì có được những điều đó tôi có thể truyền đạt tốt hơn kinh nghiệm của chính mình. Không có cách nào dễ dàng để nhanh chóng học được phương pháp của tôi và lập tức thông thuộc nhiều nền văn hóa, nhưng học hỏi xem các câu chuyện về lựa chọn của chúng ta khác nhau như thế nào là một bước khởi đầu tốt. Và bây giờ, tất cả những gì tôi yêu cầu là bạn hãy bước bước đầu tiên đó vào những vùng đất lạ với những ngôn ngữ kì lạ khác.

[9] Calvinism, Islam, Orthodox Judaism.

[10] Catholicism, Lutheranism, Mehodism, Conservative Judaism.

[11] Unitarianism, Reform Judaism.

[12] Có lẽ tác giả nhầm, đoạn trích trên không phải trong Luận ngữ, đây là đoạn đối thoại giữa Trọng Ni (tức đức Khổng tử) và Diệp công (Tử cao) trong Nam Hoa Kinh của Trang tử, Chương IV - Nhân gian thế, nguyên văn “Trên đời có hai luật chính là mệnh trời và bổn phận. Con yêu cha mẹ, đó là mệnh trời vì đó là thiên tính cố kết trong lòng đứa con. Bề tôi thờ vua, đó là bổn phận; bất luận thời nào, ở đâu, cũng bị sự thống trị của vua không sao tránh khỏi được” - ND.

[13] “The show must go on” (sô diễn vẫn phải diễn ra): tên một bài hát nổi tiếng của ban nhạc rock Queen.