CHƯƠNG MỘT

Tiếng gọi nơi hoang dã [2]

I. SỐNG SÓT

Bạn sẽ làm gì nào? Nếu bạn bị bỏ rơi ngoài biển trên một chiếc phao nhỏ hay kẹt lại trên núi với chiếc chân gãy hay nói chung gặp trở ngại theo kiểu “bơi ngược dòng không mái chèo” - như mọi người thường nói - thì bạn nghĩ mình sẽ làm gì? Bạn sẽ bơi được trong bao lâu rồi mới xuôi tay? Bạn có thể nuôi hy vọng trong bao lâu? Chúng tôi đưa ra những câu hỏi này, sau khi dùng bữa, trong những lúc tiệc tùng họp mặt, vào những chiều Chủ nhật nhàn rỗi, chẳng phải để tìm vài mẹo vặt hòng sống sót mà vì chúng tôi bị mê hoặc bởi sức chịu đựng tối đa và khả năng ứng phó của chúng ta khi lâm vào tình cảnh cực kỳ khó khăn mà lại không hề được chuẩn bị hoặc không lường trước được. Chúng tôi muốn biết trong số chúng ta, ai sẽ còn sống sót để kể lại câu chuyện?

Ví dụ như trường hợp của Steven Callahan. Vào ngày 5 tháng 2 năm 1982, khoảng 800 dặm phía Tây quần đảo Canaria [3] , thuyền của ông, chiếc Napoleon Solo, bị bão đánh lật úp. Callahan, khi đó 30 tuổi, nhận ra chỉ còn mình ông trơ trọi lênh đênh trên biển với một chiếc phao rò rỉ cùng vài nguồn dự trữ ít ỏi. Ông hứng nước mưa để uống và tự làm lao đâm cá. Ông ăn hàu và thỉnh thoảng bắt được những con chim sà xuống ăn phần thịt hàu thừa. Để giữ mình tỉnh táo, ông ghi lại những gì đã trải qua và tập yoga mỗi khi cơ thể yếu ớt của ông cho phép. Còn lại là, chờ đợi và trôi dạt về phía Tây. Bảy mươi sáu ngày sau, ngày 21 tháng 4, một chiếc tàu đã phát hiện ra Callahan ở ngoài khơi miền duyên hải quần đảo Guadeloupe [4] . Thậm chí cho đến ngày nay, ông là một trong số ít ỏi những người cầm cự được trên biển một mình trong hơn một tháng.

Không chút nghi ngờ rằng Callahan - một con sói biển - đã nắm vững những kỹ năng đi biển hết sức quan trọng để sống sót, nhưng liệu chỉ với những kỹ năng này thì có đủ để cứu sống ông hay không? Trong cuốn sách của mình, Lênh đênh: Bảy mươi sáu Ngày Lưu lạc trên Biển (Adrift: Seventy-six Days Lost at Sea) ông miêu tả tâm trạng của mình không lâu sau khi xảy ra thảm họa như sau:

Quanh tôi lởn vởn mảnh vụn của chiếc Solo . Các thiết bị của tôi được tuyệt đối an toàn, những hệ thống quan trọng nhất vẫn đang hoạt động, công việc ưu tiên trong ngày đã định ra, thứ tự ưu tiên không có gì phải bàn cãi. Dù thế nào chăng nữa, tôi vẫn phải nén lại những nỗi lo lắng, đau đớn, sợ hãi đang trỗi dậy. Tôi là thuyền trưởng của chiếc tàu bé xíu giữa những cơn sóng đầy phản trắc. Tôi đã thoát được trạng thái bấn loạn sau khi mất chiếc Solo và sau cùng cũng đã có nước uống và thức ăn. Tôi vượt qua được cái chết mười mươi và giờ đây tôi đứng trước một lựa chọn: tự mình hướng đến một cuộc sống mới hoặc là đầu hàng và tự nhìn mình chết dần. Tôi chọn cách chiến đấu đến cùng.

Callahan đã hình dung lại tình cảnh của mình, dẫu rằng cực kỳ tồi tệ, qua những lựa chọn. Đại dương mênh mông, bốn bề thăm thẳm. Ông chẳng thấy gì khác ngoài một mặt biển xanh bất tận, ẩn chứa bên dưới nhiều nỗi lo sợ và hiểm họa bất chợt. Tuy nhiên, trong tiếng sóng vỗ bập bềnh và tiếng gió rít ông không nghe thấy lời phán quyết phải chết mà thay vào đó là câu hỏi: “Có muốn sống hay không?” Khả năng nghe được câu hỏi đó và trả lời bằng một câu khẳng định - để đòi lại cho mình sự lựa chọn mà dường như hoàn cảnh đã tước bỏ trước đó - có thể là thứ đã giúp ông sống sót. Lần tới, nếu ai đó hỏi rằng “Bạn sẽ làm gì nào?”, bạn có thể trích một trang từ quyển sách của Callahan và trả lời, “Tôi sẽ chọn lựa.”

Một người sống sót nổi tiếng khác, Joe Simpson, suýt chết khi leo xuống từ một ngọn núi trong số những đỉnh núi băng nằm trên lãnh thổ Peru của dãy Andes [5] . Sau khi bị ngã gãy chân, ông không thể bước đi được, vì thế người bạn cùng leo núi, Simon Yates đã cố gắng dùng dây thừng để hạ ông xuống nơi an toàn. Do không thể nhìn và nghe thấy Simpson nên khi Yates vô tình hạ ông xuống một gờ đá, Simpson không thể giữ chắc được và ông cũng không thể leo ngược lên được. Giờ đây, Yates phải gánh chịu toàn bộ trọng lượng của Simpson; sớm muộn gì, ông (Yates) cũng không chịu nổi và cả hai sẽ rơi xuống chết. Sau cùng, nhận thấy không còn cách nào khác, Yate cắt sợi thừng, và đinh ninh rằng ông đã kết án tử hình bạn mình. Những gì xảy ra sau đó thật lạ thường: Simpson đã rơi xuống ngay trên rìa của một khe băng, trong vài ngày kế tiếp ông đã bò năm dặm xuyên qua một con sông băng và đến được nơi cắm trại ngay trước khi Yates chuẩn bị bỏ đi. Trong cuốn “Chạm cõi hư không” (Touching the Void) kể về tai nạn này, Simpson viết:

Thôi thúc từ bỏ không leo xuống nữa là một điều nhục nhã, không thể chịu đựng được. Tôi không mường tượng được có gì bên dưới nhưng tôi chắc chắn hai điều: Simon đã bỏ đi và sẽ không quay lại. Nghĩa là cứ nằm trên mỏm băng này thì đời tôi thế là chấm dứt. Phía trên không còn lối thoát, và buông mình sang mé bên kia thì chẳng khác nào là một lời mời mọc chấm dứt nhanh chóng mọi chuyện này. Tôi đã bị cám dỗ bởi điều đó, nhưng thậm chí ngay trong cơn tuyệt vọng, tôi thấy rằng mình không đủ can đảm để tự kết liễu cuộc đời. Còn rất lâu mới đến lúc giá rét và sự kiệt sức đánh quỵ tôi trên mỏm băng này, và nghĩ đến việc phải một mình nằm chờ điều đó đến và sẽ loạn trí bởi thời gian quá lâu như vậy đã buộc tôi có lựa chọn này: tụt xuống cho đến khi có thể tìm lối thoát hoặc là chết giữa đường. Tôi thà đi gặp cái chết còn hơn để nó tìm đến mình. Giờ thì chẳng còn đường lùi, dù trong tôi đang gào lên là hãy từ bỏ đi.

Với những người có ý chí sắt đá như Callahan và Simpson, việc họ có sống sót hay không chỉ phụ thuộc vào lựa chọn của họ mà thôi. Và như Simpson đã trình bày cụ thể, lựa chọn là một mệnh lệnh chứ không phải là cơ hội; bạn có thể lãng phí cơ hội, nhưng gần như không thể chống lại mệnh lệnh.

Dù phần lớn chúng ta sẽ chẳng bao giờ trải qua những hoàn cảnh cực kỳ khắc nghiệt như trên (hy vọng là vậy), thế nhưng hàng ngày chúng ta vẫn phải đối diện với những mệnh lệnh của bản thân, buộc mình phải chọn lựa. Chúng ta nên hành động hay nên dừng lại và quan sát? Bình tĩnh chấp nhận bất kể việc gì xảy ra với mình, hay gan lì theo đuổi những mục tiêu mà mình tự đặt ra? Chúng ta đo cuộc đời mình bằng nhiều thước đo khác nhau: là tháng năm, là những sự kiện lớn, là những thành tựu. Chúng ta cũng có thể đo cuộc đời bằng những lựa chọn mà chúng ta đã thực hiện. Tổng hợp toàn bộ những lựa chọn này mang lại cho chúng ta nơi sinh sống và địa vị xã hội hiện tại, bất kể ta là ai, ta ở đâu. Khi nhìn cuộc đời qua lăng kính này, rõ ràng sự lựa chọn là một nguồn lực vô cùng mạnh mẽ, một yếu tố đóng vai trò quyết định cách sống của chúng ta. Nhưng sức mạnh của sự lựa chọn bắt nguồn từ đâu, và khả năng chúng ta có thể tận dụng triệt để nó ra sao?

II. LOÀI CHUỘT VÀ CON NGƯỜI

Vào năm 1957, Curt Richter, một nhà tâm sinh học có nhiều công trình nghiên cứu của Đại học Y khoa Johns Hopkins, đã tiến hành một thí nghiệm có thể khiến bạn sững sờ. Để nghiên cứu tác động của nhiệt độ nước đối với sức chịu đựng, Richter và các cộng sự đã đặt hàng tá chuột cống vào các bình thủy tinh - mỗi bình một con - và sau đó đổ nước vào bình. Do thành bình quá trơn và quá cao không thể leo trốn được nên lũ chuột rơi vào thế “bơi - hoặc - chết chìm” đúng theo nghĩa đen. Thậm chí, Richter còn cho đặt vòi xịt nước từ trên xuống để nhấn chìm những con chuột chỉ cố nổi vật vờ thay vì phải bơi cật lực tìm lối thoát. Sau đó ông đo xem lũ chuột bơi được trong bao lâu - trong tình trạng không thức ăn, không ngơi nghỉ và không có cơ hội trốn thoát - trước khi chúng chết chìm.

Các nhà nghiên cứu rất ngạc nhiên khi thấy rằng, dù nhiệt độ nước là hoàn toàn giống nhau, các con chuột cùng thể trạng lại bơi trong những quãng thời gian khác nhau rõ rệt. Một số liên tục bơi trong khoảng thời gian trung bình là 60 giờ rồi không chịu nổi và kiệt sức, trong khi số khác gần như chìm nghỉm ngay lập tức. Như thể là, sau khi nỗ lực khoảng 15 phút, một số chuột đơn thuần đầu hàng trong khi số khác lại quyết tâm thúc đẩy bản thân đến ngưỡng tột cùng của cơ thể. Các nhà nghiên cứu bối rối tự hỏi có phải vài con chuột tin chắc hơn các con khác rằng nếu chúng tiếp tục bơi thì sau cùng chúng sẽ thoát được. Phải chăng ngay cả ở chuột cũng có khả năng có sự khác nhau về “niềm tin”? Nhưng còn có thể lý giải gì khác hơn cho sự chênh lệch rõ rệt như thế ở kết quả thí nghiệm, đặc biệt khi bản năng sinh tồn của tất cả các con chuột chắc hẳn đã được khơi dậy? Có lẽ những con chuột kiên cường hơn, bằng cách nào đó, có lý do để hy vọng có thể trốn thoát khỏi cuộc thí nghiệm kinh khủng này.

Vì thế trong vòng thí nghiệm kế tiếp, thay vì ném thẳng lũ chuột vô nước, các nhà nghiên cứu trước hết bắt chúng lên vài lần, lần nào cũng để chúng giẫy thoát. Sau khi đã quen với việc bị đối xử như thế, lũ chuột bị bỏ vào bình, xịt nước trong vài phút và rồi mở bình và thả chúng vào lồng nhốt trở lại. Quá trình này được lặp lại nhiều lần. Sau cùng, lũ chuột bị đặt vào bình để làm thí nghiệm “bơi - hoặc - chết chìm”. Lần này chẳng con chuột nào có dấu hiệu bỏ cuộc. Chúng bơi trong khoảng thời gian trung bình là hơn 60 giờ trước khi kiệt sức và chết chìm.

Có lẽ chúng ta sẽ không thấy thoải mái lắm khi mô tả rằng lũ chuột có “niềm tin”, nhưng vì lúc đầu đã giẫy giụa để thoát khỏi những kẻ đang bắt giữ và cũng đã sống sót trước các dòng nước xịt, dường như chúng tin rằng chúng không chỉ chịu đựng được nghịch cảnh mà còn có thể trốn thoát. Kinh nghiệm đã dạy cho chúng rằng chúng phần nào quyết định được hậu quả và, có lẽ là, sự giải nguy đang đến rất gần. Trong sự bền bỉ lạ thường này, chúng chẳng khác gì Callahan và Simpson, thế nên ta có thể nói rằng lũ chuột này đã thực hiện một sự lựa chọn hay không? Có phải chúng đã chọn để sống, ít nhất cũng sống cho đến khi cơ thể của chúng không còn chịu đựng nổi?

Có nỗi đau khi sự kiên cường không được tưởng thưởng thì cũng có nỗi đau khi vì không thể nhận ra mà đánh mất cơ hội tự giải thoát mình. Năm 1965, tại Đại học Cornell, nhà tâm thần học Martin Seligman tiến hành một loạt những thí nghiệm khiến chúng ta phải thay đổi sâu sắc cách suy nghĩ về khả năng làm chủ. Đầu tiên, nhóm nghiên cứu của ông dẫn những con chó lai vào những ô nhỏ màu trắng, từng con một - những con chó này có kích cỡ tương tự với giống chó săn hay giống chó corgis của xứ Wales - và treo lơ lửng bằng yên cương vải bố có tráng một lớp cao su. Người ta đặt những tấm pa-nô ở xung quanh đầu con chó và một cái ách giữa các tấm pa-nô, bắt ngang qua cổ, để cố định phần đầu của nó. Mỗi con chó đều được ách với một con chó ở ô khác thành từng cặp.

Trong suốt thời gian thí nghiệm, mỗi cặp chó đều bị cho sốc điện, dù không gây tổn hại về mặt thể chất nhưng vẫn khiến chúng đau đớn, tuy nhiên có một sự khác biệt cốt yếu giữa hai con chó cùng cặp: Một con có thể ngắt dòng điện ngay lập tức bằng cách dùng đầu ấn vào các tấm pa-nô, trong khi con kia không thể dù đau đớn, quằn quại đến thế nào chăng nữa. Luồng điện là đồng bộ, bắt đầu cùng một lúc đối với mỗi cặp chó, và đều kết thúc cho cả cặp khi con chó có khả năng ngắt dòng điện ấn vào tấm pa-nô. Vì vậy, cường độ dòng điện đối với từng con chó trong một cặp là như nhau, nhưng một con trải nghiệm sự đau đớn có thể kiểm soát, còn con kia thì không. Những con chó không thể ngắt dòng điện nhanh chóng co rúm và rên rỉ, có dấu hiệu lo lắng và tuyệt vọng và những dấu hiệu này vẫn tiếp diễn ngay cả khi cuộc thí nghiệm kết thúc. Trong khi đó, những con chó có thể ngưng dòng điện tỏ ra cáu kỉnh nhưng lại sớm biết lường được cơn đau và tránh khỏi nó bằng cách ấn vào những tấm pa-nô.

Ở giai đoạn hai của cuộc thí nghiệm, hai con chó cùng cặp sẽ bị đưa vào một tình huống mới để xem chúng sẽ áp dụng những gì đã học được như thế nào, trong tình trạng có hoặc mất khả năng làm chủ. Các nhà nghiên cứu đặt mỗi con chó trong một chiếc hộp lớn màu đen ngăn thành hai phần, phân cách nhau bằng một bức tường thấp cao khoảng tầm vai của con vật. Bên phía có cặp chó, sàn nhà được kích điện theo chu kỳ. Phía kia thì không. Tường đủ thấp để có thể nhảy qua, và con chó mà trong thí nghiệm đầu có thể ngưng dòng điện đã nhanh chóng tìm ra được cách thoát thân. Nhưng với những con chó lúc đầu không thể ngưng dòng điện, hai phần ba nằm thụ động trên sàn và chịu đựng. Điện giật cứ diễn ra, và dù chúng có rên rỉ đi nữa nhưng chúng vẫn không cố tìm cách giải thoát. Ngay cả khi chúng thấy con chó kia nhảy qua tường, và thậm chí khi các nhà nghiên cứu lôi chúng sang phía bên kia chiếc hộp để cho chúng thấy rằng có thể thoát khỏi việc bị điện giật thì những con chó này vẫn bỏ cuộc và chịu đựng cơn đau. Đối với chúng, việc thoát khỏi cơn đau nằm ngay bên kia bức tường - rất gần và rất dễ tiếp cận - là không thể có được.

Khi nói về lựa chọn, chúng ta muốn nói đến năng lực thực hiện khả năng làm chủ đối với bản thân và môi trường bên ngoài. Để chọn lựa, đầu tiên chúng ta phải nhận thức rằng làm chủ là điều có thể. Những con chuột vẫn cứ bơi mặc dù càng lúc càng đuối sức và không có bất kỳ lối thoát rõ ràng nào vì chúng đã nếm trải được tự do, mà theo những gì chúng đã biết là tự do có được từ chính những nỗ lực vùng vẫy và giẫy giụa mạnh mẽ. Ngược lại, những con chó sớm mất khả năng làm chủ hoàn toàn là vì nghĩ rằng chúng không thể làm gì được. Về sau, khi người ta phục hồi lại khả năng làm chủ cho chúng, hành vi của chúng vẫn không thay đổi bởi chúng vẫn không ý thức được khả năng làm chủ. Trên thực tế, chúng vẫn không tự lo liệu được. Nói cách khác, cho dù trên lý thuyết những con vật này có được bao nhiêu sự lựa chọn đi nữa thì cũng không quan trọng bằng việc chúng cảm thấy chúng có bao nhiêu sự lựa chọn. Và mặc dù những con chuột bị bắt phải chết do yêu cầu của thí nghiệm, nhưng tính kiên trì mà chúng đã thể hiện hẳn sẽ được bù đắp trong thế giới thực, như trường hợp của Callahan và Simpson.

III. LỰA CHỌN Ở TRÍ ÓC

Khi soi gương, chúng ta thấy một số “công cụ” cần thiết để lựa chọn. Mắt, mũi, tai và miệng thu thập thông tin từ môi trường xung quanh trong khi tay và chân giúp ta có thể phản ứng với thông tin đó. Nhờ vào những năng lực này mà ta có thể dung hòa giữa đói và no, an toàn và dễ bị tổn hại, thậm chí là giữa cái chết và sự sống. Tuy nhiên khả năng chọn lựa của chúng ta bao hàm nhiều hơn là chỉ đơn thuần phản ứng lại những thông tin từ giác quan. Đầu gối của bạn có thể co giật nếu bác sĩ dùng búa cao su đánh đúng chỗ, nhưng chẳng ai coi phản xạ này là một lựa chọn. Để có sự lựa chọn thực sự, chúng ta phải đánh giá tất cả những phương án hiện có và chọn phương án tốt nhất, làm cho trí óc cũng có vai trò quan trọng trong việc lựa chọn như cơ thể.

Nhờ vào những tiến bộ gần đây trong công nghệ, như là máy chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI), chúng ta có thể xác định hệ thống não bộ liên quan khi thực hiện các lựa chọn: hệ thống vân vỏ não. Bộ phận quan trọng đầu tiên của nó, thể vân, nằm sâu trong trung khu não bộ, khá tương thích về kích cỡ và chức năng giữa các giống loài, từ bò sát đến chim đến động vật có vú. Nó là một phần của một tập hợp cấu trúc có tên gọi là hạch đáy có vai trò như một tổng đài kết nối các chức năng thần kinh cao hơn và thấp hơn. Thể vân tiếp nhận thông tin giác quan từ những phần khác nhau của não và có vai trò hoạch định sự chuyển động, là yếu tố quyết định cho việc thực hiện lựa chọn của chúng ta. Nhưng chức năng chính liên quan đến lựa chọn của nó (thể vân) là phải đánh giá và đưa ra “phần thưởng” [6] cho các trải nghiệm của chúng ta; nó có nhiệm vụ báo động với chúng ta rằng “đường = tốt” và “viêm tủy răng = xấu”. Về cơ bản, nó đưa ra sự kết nối thần kinh cần có để tạo cảm giác muốn những gì chúng ta muốn.

Tuy nhiên, chỉ riêng hiểu biết rằng đồ ngọt thì hấp dẫn và viêm tủy răng thì cực đau thôi thì không đủ để dẫn lối cho những lựa chọn của chúng ta. Chúng ta cũng phải kết nối chúng lại để hiểu được trong một số điều kiện, quá nhiều đồ ngọt rốt cuộc có thể dẫn đến vấn đề về ống tủy răng. Đây là điểm mà nửa kia của hệ thống vân vỏ não - vỏ não trước trán - phát huy tác dụng. Nằm ngay sau trán của chúng ta, vỏ não trước trán hoạt động như một trung tâm ra lệnh của não bộ, tiếp nhận thông tin từ thể vân và các bộ phận khác của cơ thể, dùng những thông tin đó để quyết định và thực hiện quá trình hành động tổng thể một cách tốt nhất. Vỏ não trước trán liên quan đến việc thực hiện các phân tích lợi - hại phức tạp của những hậu quả xảy ra trong hiện tại và tương lai. Nó cũng cho phép chúng ta thúc đẩy khả năng tự chủ khi bị hấp dẫn không cưỡng nổi bởi một điều gì đó dù biết rằng nó sẽ gây tổn hại về lâu về dài.

Sự phát triển của vỏ não trước trán là một ví dụ hoàn hảo về chọn lọc tự nhiên trong thực tiễn. Dù cả con người lẫn con vật đều có vỏ não trước trán, nhưng tỷ trọng vỏ não trước trán trong bộ não của con người lại lớn hơn nhiều so với bất kỳ loài nào khác, cho phép chúng ta có một khả năng vô song để chọn lựa “theo lý trí”, thay thế cho tất cả những bản năng cạnh tranh khác. Khả năng này cải thiện theo tuổi tác vì vỏ não trước trán của chúng ta vẫn tiếp tục phát triển tốt sau tuổi thanh thiếu niên. Trong khi các khả năng vận động phần lớn phát triển ở lứa tuổi ấu thơ, khả năng lập luận dựa trên thực tiễn phát triển ở lứa tuổi thanh thiếu niên, thì vỏ não trước trán vẫn tiếp tục trải qua một quá trình phát triển và củng cố cho đến tận độ tuổi giữa 20 và 30 tuổi. Đây là lý do tại sao trẻ nhỏ gặp khó khăn để hiểu những khái niệm trừu tượng hơn người trưởng thành, và cả trẻ nhỏ lẫn thanh thiếu niên đặc biệt có khuynh hướng hành động bốc đồng.

Người ta có thể cho rằng, khả năng chọn lựa tốt là công cụ mạnh mẽ nhất để kiểm soát môi trường sống. Rốt cuộc, chính con người thống trị hành tinh, dù là không có vuốt sắc, da dày, đôi cánh hoặc những phương tiện phòng thủ rõ ràng khác. Chúng ta được sinh ra với những công cụ để thực hiện sự lựa chọn, và quan trọng không kém, chúng ta cũng được sinh ra với khát vọng thực hiện điều đó. Ví dụ, so với những “phần thưởng” được tiếp nhận một cách thụ động, các nơ-ron thần kinh ở thể vân phản ứng nhiều hơn với những “phần thưởng” mà con người hay loài vật chủ động chọn lựa. Như lời một bài hát “Con chim phải bay, con cá phải lặn”, và tất cả chúng ta phải chọn lựa.

Khao khát chọn lựa này mang tính bẩm sinh, mạnh đến nỗi chúng ta hành động theo chiều hướng đó trước cả khi chúng ta có thể diễn tả được nó. Trong cuộc nghiên cứu trẻ sơ sinh bốn tháng tuổi, các nhà nghiên cứu buộc dây vào tay của những đứa trẻ này và dạy cho chúng nhận thức rằng chỉ cần giật sợi dây là chúng có thể bật lên một bản nhạc vui tươi. Sau đó các nhà nghiên cứu không buộc dây vào tay chúng nữa, thay vào đó là bật nhạc theo từng khoảng thời gian ngẫu nhiên. Những đứa bé trở nên buồn bã và giận dữ, ngay cả khi cuộc thí nghiệm đã cố ý cho chúng nghe cùng thời lượng như khi chính chúng tự bật nhạc. Những đứa nhỏ này không chỉ muốn nghe nhạc; chúng khát khao quyền lựa chọn nghe nhạc.

Mỉa mai thay, trong khi sức mạnh của sự lựa chọn nằm ở khả năng khám phá phương án tốt nhất có thể trong số các phương án hiện hữu, thì đôi khi khao khát chọn lựa lại mạnh mẽ đến nỗi nó có thể cản trở việc theo đuổi ngay chính những lợi ích mà nó mang lại. Ngay cả trong những tình huống mà chẳng có lợi gì nếu có thêm lựa chọn, nghĩa là nó thực sự làm tiêu tốn thời gian và công sức, thì theo bản năng người ta vẫn thích sự lựa chọn hơn. Trong một cuộc thí nghiệm, các con chuột trong một mê cung được quyền chọn đường trực tiếp hoặc đường phân nhánh đến nhiều con đường khác. Con đường trực tiếp hoặc con đường có phân nhánh rốt cuộc cũng dẫn đến điểm có cùng khối lượng thức ăn, do vậy mà chẳng con đường nào là có ưu thế hơn con đường nào. Tuy nhiên, qua vô số cuộc thí nghiệm, gần như mọi con chuột đều thích con đường có phân nhánh hơn. Tương tự, bồ câu và khỉ đã học được cách ấn nút để cho ra thức ăn thì lại thích lựa chọn loại có hai nút để ấn hơn, mặc dù lựa chọn loại hai nút cũng không tạo ra lượng thức ăn nhiều hơn chọn loại một nút. Dù con người có thể gạt qua sự thiên vị này một cách có ý thức, nhưng điều này không nhất thiết có nghĩa là chúng ta sẽ làm như thế. Trong một thí nghiệm khác, những người được cho một phỉnh (tiền thẻ để chơi bài) thích sử dụng nó ở bàn roulette 2 bánh xe quay hơn là ở bàn roulette 1 bánh xe, cho dù họ chỉ có thể đặt cược vào một “cửa”, và cả ba bánh xe này đều giống nhau.

Vì thế khao khát chọn lựa là một khuynh hướng tự nhiên. Và mặc dù nguyên nhân lớn nhất để nó phát triển là bởi vì nó chính là một cứu cánh cốt lõi cho sự sống sót của chúng ta, thế nhưng nó vẫn thường hoạt động độc lập với bất kỳ lợi ích cụ thể nào. Trong những trường hợp như thế, khả năng lựa chọn lớn đến nỗi nó không còn đơn thuần là một phương tiện để đạt mục đích nữa mà đã trở thành một điều gì đó có giá trị và cần thiết thực sự. Vậy thì chuyện gì sẽ xảy ra khi chúng ta hưởng được những lợi ích mà lựa chọn nhắm tới nhưng chính nhu cầu được lựa chọn của chúng ta lại không đạt được?

IV. CON BÁO TRONG CHIẾC LỒNG SƠN SON THẾP VÀNG

Thử tưởng tượng về một khách sạn xa hoa bậc nhất. Các bữa điểm tâm, ăn trưa, ăn tối với các món dành cho người sành ăn. Suốt ngày, bạn muốn làm gì tùy thích: quanh quẩn bên hồ bơi, vào spa thư giãn, lượn lờ trong phòng game. Tối đến, bạn ngủ trên một chiếc giường cỡ lớn, gối lông ngỗng và nệm đạt chuẩn 600 sợi chỉ. Nhân viên lúc nào cũng có mặt và luôn tươi cười, vui vẻ thực hiện bất cứ yêu cầu nào mà bạn có thể tưởng tượng, thậm chí khách sạn còn khoe khoang về các dịch vụ chăm sóc y tế tối tân nhất. Bạn có thể đưa cả gia đình đến và giao lưu với vô số người mới. Nếu còn độc thân, bạn có thể tìm thấy ai đó đặc biệt trong số quý ông và quý cô hấp dẫn chung quanh. Và hay nhất là ở chỗ tất cả đều miễn phí. Chỉ có chút vướng mắc: một khi đã làm thủ tục lưu trú, bạn không bao giờ có thể rời đi được nữa [7] .

Không, đó không phải là khách sạn California nổi tiếng kia. Sự giam cầm xa hoa như thế chính là chuẩn mực cho các con vật trong các vườn bách thú trên khắp thế giới. Kể từ thập niên 70 và 80, các vườn bách thú đã cố gắng tái dựng môi trường tự nhiên cho động vật, thay sàn bê tông và các song sắt bằng cỏ, đá cuội, cây cối và các hồ nước. Những môi trường này có thể tái tạo thiên nhiên hoang dã, nhưng các con vật không phải lo lắng chuyện kiếm thức ăn, tìm nơi trú ẩn hay làm thế nào để được an toàn trước các loài dã thú; dường như chúng được cung cấp tất cả những điều thiết yếu của cuộc sống. Thoạt nhìn, có vẻ đây không phải là một cuộc giao dịch tệ hại lắm, nhưng các con vật đã gặp phải vô vàn điều phức tạp. Ngựa vằn luôn phải sống trong tình trạng ngàn cân treo sợi tóc [8] , mỗi ngày đánh hơi thấy mùi sư tử ở chuồng cho “Thú lớn họ Mèo” gần đó và cảm thấy không thể trốn thoát. Chẳng còn khả năng di trú hay dự trữ thực phẩm khi mùa đông đến, và như thế thì gần như chẳng khác gì báo trước cái chết đối với một con chim hay một con gấu. Thực tế các con vật không có cách nào biết được liệu thức ăn xuất hiện một cách thần kỳ mỗi ngày như từ trước đến giờ có xuất hiện vào ngày mai nữa hay không, và chúng cũng không còn khả năng tự kiếm ăn. Tóm lại, đời sống ở vườn bách thú hoàn toàn không tương thích với những bản năng sinh tồn đã ăn sâu trong mỗi một con thú.

Mặc dù những người chăm sóc động vật hết sức tận tụy, nhưng các con vật ở vườn bách thú vẫn có thể cảm thấy đang bị giam giữ trong một cái bẫy bởi chúng chỉ vận dụng tối thiểu khả năng tự kiểm soát cuộc sống. Không nản chí bởi các lớp hào, tường, lưới và kính dày đặc bao quanh môi trường sống, mỗi năm nhiều con thú vẫn cố gắng trốn thoát và thậm chí một số đã thành công. Năm 2008, Bruno, một con đười ươi 29 tuổi ở vườn bách thú Los Angeles đã đục thủng một lỗ ở tấm lưới bao quanh nơi sống của nó, và bị rơi vào khu cách ly. Không ai bị thương, nhưng 3.000 khách tham quan phải sơ tán trước khi Bruno bị một nhân viên huấn luyện thú tiêm thuốc an thần. Một năm trước đó, một con cọp Xi-bê-ri 4 tuổi có tên là Tatiana đã nhảy qua một cái hào cao hơn 7 mét rưỡi ở vườn thú San Diego, nó đã giết một người và làm hai người khác bị thương trước khi nó bị bắn chết. Và năm 2004, ở vườn thú Berlin, con gấu bốn mắt Juan (một loại gấu ở vùng Nam Mỹ) đã dùng một khúc gỗ để “lướt” qua cái hào bao quanh nơi ở của nó trước khi trèo qua tường trốn thoát. Sau khi đã quay cuồng một vòng ở vòng quay ngựa gỗ của vườn thú và vài lần trượt xuống máng trượt, nó bị bắn thuốc gây mê bởi các nhân viên của vườn thú.

Những câu chuyện này và vô số những chuyện khác nữa cho thấy rằng nhu cầu làm chủ là một động cơ thúc đẩy mạnh mẽ, ngay cả khi nó có thể dẫn đến phương hại. Điều này không chỉ vì được làm chủ tạo cảm giác rất tốt, mà còn vì theo lẽ tự nhiên, không làm chủ được bản thân thì sẽ cảm thấy không dễ chịu và căng thẳng. Trong tình trạng bị bó buộc, cưỡng ép, tuyến nội tiết sẽ tiết ra các hóc-môn gây căng thẳng như adrenalin, một loại hóc-môn được tiết ra để giúp cơ thể phản ứng với nguy hiểm trước mắt. Tất cả chúng ta đều cảm nhận được có một phản ứng chống cự-hoặc-bỏ chạy trước một tình huống nguy hiểm hay khi căng thẳng, giận dữ hoặc hoảng loạn. Nhịp hô hấp và nhịp tim tăng lên, mạch máu co lại làm cho máu-chứa-nhiều-oxy bơm nhanh đến tứ chi. Năng lượng thường được dùng cho những hoạt động của cơ thể như tiêu hóa và duy trì hệ thống miễn dịch tạm thời giảm xuống, giải phóng nhiều năng lượng hơn cho hoạt động đột ngột. Đồng tử giãn ra, phản xạ nhanh hơn và tăng tập trung. Chỉ khi cơn khủng hoảng qua đi thì cơ thể mới phục hồi lại chức năng bình thường của nó.

Những phản ứng như thế là để tăng cường khả năng sinh tồn trong những tình huống ngắn hạn ở môi trường hoang dã vì chúng kích thích con vật chấm dứt mối căng thẳng và tìm cách lấy lại sự làm chủ. Nhưng khi mối căng thẳng không chấm dứt - nghĩa là không thể bỏ chạy hay chống cự - thì cơ thể tiếp tục có những phản ứng căng thẳng cho đến khi kiệt sức. Các con vật trong vườn thú vẫn luôn lo lắng về các nhu cầu sinh tồn cơ bản và khả năng bị thú dữ tấn công bởi chúng không biết rằng chúng được an toàn. Về thể chất, cứ liên tục trong tình trạng báo động cao độ có thể khiến hệ thống miễn dịch yếu đi, gây ra ung thư và thậm chí là các chứng bệnh tim. Về tâm lý, sự căng thẳng này có thể gây ra một loạt các hành vi lặp đi lặp lại và đôi khi là tự hủy hoại gọi là stereotypy, là việc con vật có các hành vi tương đương với việc vò đầu bứt tai hay cắn môi ở người, dấu hiệu mà hầu hết các nhà sinh học đều xem là biểu hiện của sự tuyệt vọng hay lo lắng.

Gus, một con gấu Bắc cực nặng 700 pound ở Vườn thú Công viên Trung tâm, trước sự sững sờ của khách tham quan và những người chăm sóc, đã biểu hiện hành vi như thế vào năm 1994 khi nó bơi qua bơi lại không ngưng nghỉ trong một khoảnh nhỏ trong thời gian rất lâu. Để xử lý chứng loạn thần kinh chức năng của nó, Gus - một công dân New York thực thụ - đã được bố trí chăm sóc bởi một nhà vật lý trị liệu: Tim Desmond, nhà nghiên cứu hành vi động vật, nổi tiếng vì đã huấn luyện chú cá heo trong phim Tự do cho Willy (Free Willy) . Desmond kết luận rằng Gus cần có thêm nhiều thử thách và cơ hội để thực hành bản năng của nó. Gus muốn cảm nhận rằng nó vẫn còn khả năng chọn lựa sử dụng thời gian của nó ở đâu và bằng cách nào - nó cần an tâm là vẫn còn làm chủ được số phận của chính mình. Tương tự, việc chải lông thường xuyên mà những con chuột hamster và chuột ở phòng thí nghiệm thực hiện không phải là do bản tính khó chiều của chúng; đó là một thói quen khi bị căng thẳng, có thể tiếp tục mãi cho đến khi chúng làm xước hết da và gặm đi mất hàng túm lông. Nếu được tiêm chất fluoxetine, một chất chống căng thẳng được biết với tên gọi là Prozac, thì các con vật sẽ giảm hay không còn những hành vi như thế nữa.

Do những tác động gây ảnh hưởng xấu đến cơ thể và tâm lý như thế, sự giam cầm thường có thể khiến cho vòng đời bị rút ngắn lại mặc dù môi trường sống đã được chủ tâm cải thiện. Ví dụ, voi rừng hoang dã ở Châu Phi có vòng đời trung bình là 56 năm so với voi được sinh ra trong vườn thú là 17 năm. Các tác hại khác bao gồm tỷ lệ sinh sản thấp hơn (một vấn đề kinh niên đối với những con gấu trúc bị giam cầm) và tỷ lệ tử vong ở con non cao (hơn 65% đối với gấu Bắc cực). Dù đây là một tin xấu với tất cả các con thú bị giam cầm, nhưng sự việc còn đáng báo động hơn nữa đối với các loài đang có nguy cơ tuyệt chủng.

Với tất cả những tiện ích vật chất mà các vườn thú mang lại và tất cả những nỗ lực hết mức có thể để tái tạo lại môi trường sống tự nhiên cho các loài vật, thì ngay cả vườn thú tỉ mẩn, kỹ càng nhất cũng không thể nào kích thích cho những con vật này thực hiện được những bản năng tự nhiên mà chúng trải nghiệm trong thế giới hoang dã. Sự tuyệt vọng trước một cuộc sống bị giam cầm có lẽ được chuyển tải tốt nhất trong bài thơ “Con báo” của nhà thơ Rainer Maria Rilke: Khi con báo “cất bước quanh vòng tròn chật hẹp, liên tục và liên tục,” thì dường như nó đang thực hiện “một điệu vũ nghi thức trước một tâm điểm / mà ở đó quyền năng sẽ trở nên tê liệt.” Không như những con chó trong thí nghiệm của Seligman, con báo không thể hiện sự tê liệt bằng cách nằm im mà bằng những chuyển động không ngừng. Nhưng cũng như những con chó tuyệt vọng kia, con báo cũng không thể nhìn xa hơn nhà tù đang giam hãm nó: “Trước mắt nó dường như hiện diện / hàng ngàn chấn song; và sau chấn song, là vô giới.” Cho dù các chấn song này là thực hay chỉ là hình ảnh ẩn dụ, khi một sinh vật không còn làm chủ thì dường như chẳng còn gì tồn tại ngoài nỗi đau mất mát này.

V. CHỌN LỰA SỨC KHỎE, CHỌN LỰA LÀNH MẠNH

Chúng ta có lẽ không phải đối diện với nỗi đe dọa bị giam cầm như động vật, nhưng con người lại tự nguyện tạo ra và làm theo những hệ thống hạn chế lựa chọn cá nhân để hưởng thụ nhiều điều tốt hơn. Chúng ta bầu cử để tạo ra luật pháp, thực thi các khế ước và đồng ý làm thuê cho người khác để thu lợi vì nhận thức được rằng giải pháp khác sẽ gây ra sự hỗn loạn. Chúng ta có khả năng ý thức về lợi ích của các hạn chế này nhưng lại có ác cảm theo bản năng đối với chúng, vậy chuyện gì sẽ xảy ra? Mức độ cân bằng khả năng làm chủ cuộc sống có tác động rất lớn đối với sức khỏe của chúng ta.

Một công trình nghiên cứu kéo dài hàng thập kỷ mang tên Nghiên cứu Whitehall, do Giáo sư Michael Marmot của trường Đại học London thực hiện, đã đưa ra bằng chứng đầy thuyết phục về: nhận thức của ta về sự lựa chọn có thể tác động đến sức khỏe như thế nào. Bắt đầu từ năm 1967, các nhà nghiên cứu đã theo dõi hơn 10.000 viên chức Anh ở độ tuổi từ 20 đến 64, để so sánh kết quả sức khỏe của người làm việc ở các bậc lương khác nhau. Trái với khuôn mẫu bất di bất dịch của một ông chủ tham công tiếc việc, thường bị chết do đau tim ở độ tuổi 45, các nghiên cứu này phát hiện ra rằng dù những công việc có mức lương cao hơn đi kèm nhiều áp lực hơn, nhưng người làm việc có mức lương thấp, như người gác cổng, lại có nguy cơ tử vong do chứng nghẽn động mạch vành cao gấp ba lần so với những người làm việc có mức lương cao.

Điều này phần nào do nhóm người làm việc có mức lương thấp có vẻ hút thuốc nhiều, thừa cân và có thể là ít tập luyện cơ thể hơn nhóm người làm việc có mức lương cao. Nhưng khi các nhà nghiên cứu tính đến các yếu tố khác biệt về hút thuốc, thừa cân và vận động, thì nhóm người làm việc có mức lương thấp nhất vẫn có nguy cơ chết vì tim mạch cao gấp đôi. Dù mức thu nhập cao hơn của những người có địa vị cao nhất trong xã hội rõ ràng nâng cao khả năng làm chủ đối với cuộc sống, thế nhưng đây không phải là lời giải thích duy nhất cho tình trạng sức khỏe kém hơn của những người làm việc có mức lương thấp hơn. Thậm chí những người làm việc có mức lương cao thứ hai, bao gồm bác sĩ, luật sư và các ngành nghề chuyên môn khác, nhóm được xem là sung túc theo tiêu chuẩn xã hội, vẫn có mức rủi ro nhiều hơn đáng kể so với các ông chủ của họ.

Hóa ra, nguyên nhân chính của chuyện này là mức lương có tương quan trực tiếp với mức độ làm chủ công việc của người làm việc. Ông chủ mang về nhà khoản tiền lương hậu hĩ, nhưng điều quan trọng hơn là ông ta điều hành công việc của chính mình cũng như công việc của những nhân viên phụ tá của ông ta. Mặc dù trách nhiệm phải gánh vác lợi nhuận công ty của một CEO hẳn nhiên là công việc đầy áp lực, nhưng hóa ra trách nhiệm của nhân viên trợ lý của CEO đó, ví dụ như sắp xếp vô số ghi chú sao cho có trật tự, thậm chí còn căng thẳng hơn nữa. Càng ít có khả năng làm chủ trong công việc thì người ta càng bị huyết áp cao hơn trong suốt thời gian làm việc. Hơn nữa, huyết áp đo được khi ở nhà không liên quan gì đến mức độ làm chủ công việc, điều này chỉ ra rằng đột biến trong lúc làm việc chính là do thiếu sự lựa chọn trong công việc. Những người gần như không có khả năng làm chủ trong công việc cũng mắc phải chứng đau lưng nhiều hơn, nghỉ làm do ốm đau vặt nhiều hơn và có triệu chứng bệnh về thần kinh cao hơn - những triệu chứng này là dạng stereotypy (hậu quả của việc giảm chất lượng đời sống cộng đồng của thú bị nuôi nhốt) ở người.

Thật không may, tin tức lại càng tệ thêm. Một số nghiên cứu còn cho thấy rằng ngoài các nhân tố gây căng thẳng nơi công sở, chúng ta còn phải chịu đựng rất nhiều từ các yếu tố khác trong đời sống hàng ngày, nằm ngoài khả năng của chúng ta, như bị xen ngang, kẹt xe, lỡ xe buýt, khói bụi và tiếng ồn, hay ánh đèn nê-ông nhấp nháy. Chính sự lo lắng bồn chồn và sự căng cơ nhằm nhanh chóng thúc đẩy hành động thoát thân trong môi trường thiên nhiên hoang dã lại có thể dẫn đến sự giận dữ và chứng đau lưng ở thế giới hiện đại. Chiến đấu hay chạy trốn chẳng thể là phương án giải quyết những tiếng chuông báo thức lúc 6:30 sáng hay chuyến đi dài vô tận hằng ngày đến công sở để làm công việc mà chẳng có cơ hội thăng tiến. Vì không thể lấy lại thời gian, nên những nhân tố gây phiền toái và căng thẳng liên tục này thực sự có thể hủy hoại sức khỏe của chúng ta còn hơn cả những tai họa bất ngờ như bị sa thải hay ly dị. Khi đã đến mức mất khả năng làm chủ thì thông thường vào lúc này đây, tai họa thực sự bắt đầu vào cuộc.

Thế có còn hy vọng cho những ai không thể hay đã chọn cách không bước lên nấc thang sự nghiệp hay không? Nghiên cứu Whitehall cho rằng mặc dù khó nhưng vẫn có cách. Điều ảnh hưởng đến sức khỏe người ta nhiều nhất trong những nghiên cứu này không phải là mức độ làm chủ công việc người ta thực có, mà đó chính là mức độ tự họ cảm nhận về khả năng làm chủ công việc của mình. Thật vậy, người làm việc ở vị trí thấp thường cảm thấy có ít khả năng làm chủ công việc hơn những người làm việc ở vị trí cao vì công việc của họ quả thực cho phép rất ít khả năng làm chủ, nhưng trong từng vị trí lại có sự khác nhau đáng kể trong cảm nhận về khả năng làm chủ và khác nhau về mức độ sức khỏe tương ứng. Thế nên, một nhà quản trị được chi trả hậu hĩ nếu có cảm giác bất lực sẽ phải chịu đựng cùng một dạng phản ứng sinh lý tiêu cực như một nhân viên văn thư lương thấp.

Không như các con vật bị nhốt, cảm nhận về khả năng làm chủ hoặc về sự bất lực của con người hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài. Chúng ta có khả năng tạo ra sự lựa chọn bằng cách diễn giải thế giới theo một cách khác. Lựa chọn để sống thay vì chết của Calahan là một ví dụ hết sức đặc biệt, nhưng bằng việc khẳng định khả năng làm chủ ở những tình huống dường như không thể, chúng ta có thể cải thiện sức khỏe và hạnh phúc của mình. Những người cảm nhận những trải nghiệm tiêu cực trong cuộc sống từ những tác động không làm chủ được thì thường có nguy cơ tuyệt vọng cao hơn những người tin rằng họ có khả năng làm chủ. Họ gần như không thể cố gắng để thoát khỏi những tình huống có hại như nghiện ma túy hay những quan hệ bị ngược đãi. Họ cũng gần như không thể sống sót sau cơn đau tim và họ dễ bị các chứng suy giảm hệ thống miễn dịch, hen suyễn, viêm khớp, viêm loét, đau đầu hay đau lưng. Vì vậy phải làm gì để nuôi dưỡng “chủ nghĩa lạc quan do học hỏi” (learned optimism), điều chỉnh cách nhìn của chúng ta để thấy được rằng chúng ta có khả năng làm chủ hơn là chịu đựng một cách thụ động những cú sốc của cuộc đời?

Chúng ta có thể có một vài chứng cứ từ cuộc nghiên cứu năm 1976 tại Viện dưỡng lão Arden ở Connecticut. Tại đây, hai nhà khoa học Ellen Langer và Judy Rodin đã tiến hành thao túng sự nhận thức khả năng làm chủ của những người sống trong viện dưỡng lão, độ tuổi từ 65 đến 90. Trước tiên, phát ngôn viên xã hội của viện dưỡng lão tổ chức hai cuộc họp riêng biệt cho những người lớn tuổi sống ở hai tầng khác nhau của tòa nhà. Ở cuộc họp với tầng đầu tiên, anh ta trao cho mỗi người một cái cây và thông báo rằng y tá sẽ chăm sóc cây cho họ. Anh ta cũng báo rằng sẽ có chiếu phim vào các ngày thứ Năm và thứ Sáu và họ sẽ được sắp xếp để xem phim vào một trong những ngày đó. Anh ta đảm bảo với những lớn tuổi rằng họ được phép thăm những người sống ở các tầng khác và tham gia vào nhiều hoạt động khác nhau như đọc sách, nghe đài và xem tivi. Thông điệp của anh ta chủ yếu muốn nhấn mạnh ở chỗ các cư dân này được phép làm một số việc, nhưng trách nhiệm về sức khỏe của họ nằm trong bàn tay đầy tài năng của các nhân viên, một cơ cấu chuẩn mực của các viện dưỡng lão lúc bấy giờ (và bây giờ vẫn thế). Như phát ngôn viên đã nói: “Chúng tôi cảm thấy trách nhiệm của mình là biến nơi này thành một ngôi nhà mà các vị có thể tự hào và hạnh phúc khi sống ở đây, và chúng tôi muốn làm mọi thứ có thể để giúp đỡ các vị.”

Sau đó phát ngôn viên tổ chức cuộc họp ở tầng kia. Lần này anh ta để cho các cư dân tự chọn cái cây mà họ muốn và bảo với họ rằng họ có trách nhiệm chăm sóc cho cái cây của mình. Tương tự anh ta cũng để cho họ chọn xem phim hàng tuần vào thứ Năm hoặc thứ Sáu, và nhắc rằng họ có thể chọn lựa nhiều cách sử dụng thời gian như thăm các cư dân khác, đọc sách, nghe đài và xem tivi. Nói chung, anh ta nhấn mạnh trách nhiệm của các cư dân là biến ngôi nhà mới này thành một nơi hạnh phúc. Anh ta nói: “Đây là cuộc sống của các vị. Các vị có thể biến nó như thế nào tùy thích.”

Dù thông điệp có những điểm khác nhau nhưng nhân viên vẫn cư xử với các cư dân ở hai tầng hoàn toàn giống nhau, vẫn chú tâm đến họ như nhau. Hơn nữa, những lựa chọn thêm vào mà cư dân ở nhóm thứ hai có được gần như là nhỏ nhặt, không đáng kể, bởi ai ai cũng có một cái cây và xem cùng một bộ phim mỗi tuần, dù là xem vào thứ Năm hay thứ Sáu. Tuy nhiên, khi kiểm tra vào ba tuần sau đó, những cư dân được lựa chọn nhiều hơn thì vui vẻ và năng động hơn, và họ giao tiếp nhiều hơn với nhân viên và các cư dân khác so với những người không được cho sự lựa chọn giống họ. Thậm chí trong một khung thời gian nghiên cứu ngắn, kéo dài chỉ ba tuần, sức khỏe về thể chất của hơn 70% cư dân thuộc nhóm “không có sự lựa chọn” bị hủy hoại dần. Ngược lại, trong hơn 90% những người có lựa chọn thì sức khỏe lại được cải thiện. Sáu tháng sau, thậm chí các nhà nghiên cứu còn phát hiện ra rằng những người đã được cho nhiều lựa chọn hơn - hay đúng ra là cảm nhận đối với lựa chọn - sống lâu hơn.

Các cư dân sống ở viện dưỡng lão hưởng lợi do được lựa chọn dù chỉ mang tính tượng trưng. Có thể thực hiện nhu cầu bẩm sinh về khả năng làm chủ một việc trong môi trường sống của mình đã giúp cho các cư dân tránh khỏi căng thẳng và lo lắng mà những con thú trong vườn thú và những người làm việc có mức lương thấp thường phải chịu đựng. Cuộc nghiên cứu kết luận rằng, việc thực hiện các lựa chọn nhỏ nhưng thường xuyên có thể tạo ảnh hưởng lớn và tích cực hơn hẳn đến nhận thức về khả năng làm chủ mọi việc của chúng ta, và tương tự thế, nhiều căng thẳng nhỏ dồn lại lâu ngày thường nguy hại hơn căng thẳng gây ra bởi một số ít các sự kiện lớn. Cụ thể hơn, nghiên cứu này cho rằng chúng ta có thể trao cho mình và người khác sự lựa chọn, kèm theo đó là những lợi ích tương ứng. Một thay đổi nhỏ trong các hành động của chúng ta - như nói hay suy nghĩ theo cách làm nổi bật khả năng suy nghĩ và tự do lựa chọn của cá nhân - cũng có thể có một tác động to lớn đến cả tinh thần lẫn thể chất.

Theo một số nghiên cứu khác nhau về thái độ chống chọi với gian khổ của các bệnh nhân, kể cả những người đang vật lộn với những căn bệnh ác tính như ung thư và HIV, việc không chấp nhận tình trạng bệnh tật hiện tại là tuyệt vọng có thể làm tăng cơ hội sống sót và làm giảm khả năng tái phát, hay ít nhất là trì hoãn được nguy cơ tử vong. Ví dụ, trong một nghiên cứu tại Bệnh viện Royal Marsden ở Vương quốc Anh - bệnh viện đầu tiên trên thế giới dành riêng cho nghiên cứu và điều trị bệnh ung thư - các bệnh nhân ung thư vú được ghi nhận có tỷ lệ bị tuyệt vọng và đơn độc cao hơn thì nguy cơ tái phát và tử vong trong vòng 5 năm cũng cao hơn các bệnh nhân có tỷ lệ này thấp. Nhiều cuộc nghiên cứu cũng phát hiện ra kết quả tương tự với những bệnh nhân nhiễm HIV trong những năm trước khi các phương pháp điều trị hiệu quả được áp dụng; kết quả nghiên cứu cho thấy rằng những người có cảm giác cô độc nhiều hơn thì sẽ nhanh chóng từ HIV chuyển sang AIDS và sẽ tử vong nhanh hơn sau khi AIDS đã bắt đầu phát triển. Vậy liệu cách người ta suy nghĩ về bệnh tình có thực sự tác động trực tiếp đến thể trạng không?

Tranh luận vẫn tiếp tục diễn ra trong giới y khoa, nhưng chắc chắn là, khi có thể, người ta vẫn hướng tới sự lựa chọn - chúng ta muốn tin rằng nhìn cuộc đời mình theo cách này sẽ khiến ta cảm thấy tốt đẹp hơn. Và thậm chí nếu điều này không giúp ta tốt hơn về mặt thể chất, thì chắc chắn vẫn có lý do để tin rằng nó sẽ giúp chúng ta cảm thấy tốt hơn. Ví dụ trong một nghiên cứu ở UCLA, hai phần ba bệnh nhân ung thư vú được báo cáo rằng họ tin bản thân họ có thể làm chủ được sự tiến triển của căn bệnh, và trong số hai phần ba này, thì một phần ba bệnh nhân tin rằng họ kiểm soát được rất nhiều. Nhận thức này thường dẫn đến những thay đổi về hành vi, ví dụ như ăn nhiều trái cây và rau củ hơn. Tuy nhiên, thông thường là, khả năng làm chủ chỉ thể hiện hành động thuần về tinh thần, như việc hình dung hóa trị giống như súng đại bác làm nổ tung từng mảng ung thư ác nghiệt kia. Bệnh nhân thường tự nhủ rằng, “Tôi kiên quyết từ chối mắc thêm bất kỳ chứng ung thư nào nữa.” Tuy những niềm tin này có vẻ thật đáng ngờ, nhưng bệnh nhân càng có nhiều khả năng làm chủ với căn bệnh của họ thì họ càng vui vẻ hơn. Thật vậy, nhu cầu tin vào sức mạnh của mình trước bệnh tật ở các bệnh nhân làm dấy lên niềm khao khát có được khả năng làm chủ cuộc sống mà tất cả mọi người, ốm đau hay mạnh khỏe, già hay trẻ, theo bản năng đều cần đến. Chúng ta mong muốn có được cuộc sống mang lại cho chúng ta sự lựa chọn và khả năng làm chủ mọi việc, ngay cả khi mất tinh thần nhất.

VI. BỊA CHUYỆN

Đây là một điều không được thừa nhận: Không gì có thể đảm bảo rằng chọn lựa để sống sẽ thực sự giúp bạn sống sót. Các câu chuyện về “thắng lợi của sức mạnh tinh thần” thường chỉ tô đậm điểm cốt lõi mà vị anh hùng/người sống sót nói, “Giờ đây tôi biết rằng tôi đã có một sự lựa chọn đúng,” hay “Tôi đang đứng trước một lựa chọn khó khăn.” Thông thường, theo sau đó sẽ là một bài ca tụng đầy hoa mỹ về một hành trình đầy cảm hứng từ bóng tối ra ánh sáng và những lời giải thích nhạt nhẽo, tầm thường về những bài học đã học được. Nhưng những con chuột của Richter dường như cũng “tin tưởng” chẳng kém bất kỳ sinh vật nào khác rằng chúng sẽ được an toàn, và chúng ta chẳng bao giờ được nghe chuyện kể về vô số thủy thủ, người leo núi và các bệnh nhân ở giai đoạn cuối đã chết, dẫu rằng họ cũng đã chọn sẽ sống. Vì thế câu chuyện về người sống sót có thể khiến người ta lệch lạc, đặc biệt khi chúng đề cao “sức mạnh nghị lực phi thường” của một cá nhân hơn tất cả những điều khác. Những trường hợp khác cũng na ná như nhau, như thể chúng được đọc từ cùng một kịch bản trao trước cho những người sống sót khi họ ngồi trước ống kính truyền hình.

Thế nhưng, những câu chuyện như thế quả thực có giúp người ta chống lại nỗi sợ hãi và đau đớn luôn đi kèm với những căn bệnh hiểm nghèo và bi kịch. Thậm chí tin vào những điều mà toàn bộ giới y học cho là lạc quan phi thực tế thì vẫn giúp người ta đương đầu tốt hơn với bệnh tật đau đớn so với chỉ biết nhìn thẳng vào hoàn cảnh thực tế. Và mặc dù người ta có thể cho rằng người bệnh sẽ phản ứng dữ dội vì cơn đau tái phát sau khi họ đã háo hức tin rằng bệnh đã được chữa khỏi, nhưng các nghiên cứu cho thấy rằng thực sự không phải như vậy. Nếu bạn mạnh khỏe, có thể bạn sẽ phản đối, cho rằng kiểu lạc quan như vậy là tự huyễn hoặc, nhưng nếu mọi việc khác đi, thì có lẽ bạn cũng sẽ tìm đến bất kỳ một điều gì đó làm giảm phần nào những điều bất thường theo cách có lợi cho mình.

Joan Didion mở đầu bài luận của mình, “Album Trắng”, bằng câu sau đây: “Chúng ta tự bịa chuyện cho mình để sống.” Một tuyên bố đơn giản nhưng đầy bất ngờ và ấn tượng. Vài dòng sau đó, cô viết, “Chúng ta tìm kiếm bài giảng đạo trong vụ tự sát, tìm kiếm bài học xã hội hay bài học đạo đức trong vụ thảm sát năm người. Chúng ta diễn giải những gì mà mình thấy, chọn phương án khả thi nhất trong vô số lựa chọn. Chúng ta, đặc biệt nếu là nhà văn, sống hoàn toàn bằng cách áp đặt một câu chuyện nào đó cho những hình ảnh tạp nham; chúng ta sống bằng cách dùng “những sáng kiến” chúng ta đã học để làm đông cứng những ảo ảnh luôn thay đổi, mà những ảo ảnh đó chính là những trải nghiệm thực tế của chúng ta.” Câu chuyện kể áp đặt đó, dù nó có cũ rích hay ủy mị, cũng có nhiệm vụ quan trọng vì nó mang lại vài điều có nghĩa cho cuộc sống của ta. Khi câu chuyện kể đó nói về sự lựa chọn, khi nó là ý kiến cho rằng chúng ta có khả năng làm chủ, thì chúng ta có thể tự dựng chuyện cho chính mình - hoàn toàn đúng theo nghĩa đen - “để sống”.

Thậm chí người ta có thể tranh cãi rằng chúng ta có nhiệm vụ dựng lên và lan truyền các câu chuyện về sự lựa chọn bởi khi một người đã biết những câu chuyện như thế thì không thể quên chúng được. Anh ta có thể mất đi tài sản, nhà cửa, những người thân yêu, nhưng nếu anh ta vẫn bám vào một câu chuyện về sự lựa chọn, thì anh ta vẫn giữ được khả năng thực hiện sự lựa chọn. Seneca the Younger, một nhà triết học theo trường phái Khắc kỷ, đã viết, “Thật sai lầm khi tưởng rằng thân phận nô lệ xâm chiếm toàn bộ một con người; phần tốt nhất của anh ta vẫn tránh được điều đó: thân xác thật sự bị xâm chiếm và nằm trong quyền lực của người chủ, nhưng trí óc vẫn độc lập, và thực sự tự do và hoang dại đến nỗi nó không thể bị giam cầm ngay cả trong cái nhà tù thân xác, nơi nó bị giam giữ.” Đối với con vật, sự giam cầm thân xác là sự giam cầm hoàn toàn, nhưng con người có thể chọn lựa sự tự do cả khi anh ta không có tự chủ về thân xác. Để làm được như thế, anh ta phải biết lựa chọn là gì, và anh ta phải tin rằng anh ta xứng đáng với điều đó. Bằng việc chia sẻ các câu chuyện, chúng ta giữ cho sự lựa chọn vẫn sống trong sự tưởng tượng và trong ngôn ngữ. Chúng ta trao cho nhau sức mạnh để hình thành sự lựa chọn trong trí óc ngay cả khi chúng ta không thể hình thành nó với thân xác.

Thế thì chẳng có gì phải ngạc nhiên khi câu chuyện kể về lựa chọn vẫn tiếp tục phát triển, lan rộng và có thêm sức mạnh. Ở Mỹ, nó tiếp thêm năng lượng cho Giấc mơ Mỹ được hình thành dựa trên “những Quyền bất khả xâm phạm” về “Quyền sống, Quyền tự do và mưu cầu Hạnh phúc” đã được hứa hẹn trong Tuyên ngôn Độc lập. Các câu chuyện này có thể đã ra đời từ những thời điểm còn xa xưa hơn nữa bởi vì nó hàm ẩn trong bất kỳ cuộc thảo luận nào về tự do hay sự tự quyết. Thật vậy chúng ta có thể cảm nhận được sự hiện diện đầy đủ của nó ngay cả khi không có chữ “lựa chọn”. Khi chúng ta kể câu chuyện này, thường là làm theo những bản ghi chép của người khác, thì chúng ta đã tuyên bố mình có khả năng làm chủ dù ở vào hoàn cảnh nào đi nữa. Và dù bản ghi chép và sự thực hiện của chúng ta có khác nhau, như chúng ta sẽ thấy tiếp theo đây, thì sự khao khát và nhu cầu về lựa chọn vẫn rất phổ biến. Cho dù sự khác biệt có là gì - về tính khí, văn hóa, ngôn ngữ - thì lựa chọn vẫn liên kết chúng ta và cho phép chúng ta trao đổi với nhau về tự do và hy vọng.

[2] Tiếng gọi nơi hoang dã (nguyên văn “The Call of the Wild” ) là tên tác phẩm văn học nổi tiếng của nhà văn Mỹ Jack London. (ND)

[3] Quần đảo Canaria (Canary Islands): quần đảo gồm bảy hòn đảo có nguồn gốc núi lửa ở Đại Tây Dương, ngoài khơi phía Tây Bắc châu Phi (Ma-rốc và Tây Sahara). Các hòn đảo này thuộc về Tây Ban Nha. (ND)

[4] Quần đảo Guadeloupe: quần đảo nằm ở ở phía Đông Biển Caribe, là một lãnh phận hải ngoại của Pháp. (ND)

[5] Dãy Andes là dãy núi dài nhất thế giới, gồm một chuỗi núi liên tục chạy dọc theo bờ tây lục địa Nam Mỹ. Dãy Andes dài hơn 7000 km, chiều cao trung bình khoảng 4000 m, trải dài qua 7 quốc gia: Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador, Peru và Venezuela. (ND)

[6] Nguyên văn: reward. Trong thần kinh học, “reward system” - hệ tưởng thưởng, hay hệ củng cố hành vi bằng cách tạo ra những “cảm giác hoan lạc” được giới khoa học gọi là “reward”. Ở đây cho dễ hiểu nên tạm dịch reward là “phần thưởng” - ND.

[7] Nguyên văn: “you can never leave”: một phần lời bài hát nổi tiếng Hotel California của ban The Eagles.

[8] Nguyên văn: Ở ngay dưới thanh gươm Damocles.