Phần kết

Xin không ngừng khám phá

Ðến cuối cuộc hành trình

Chung cuộc mới tường minh

Ta về nơi nguồn cội.

- T. S. Eliot

Cuối cùng thì tôi ngồi đây, trên một chiếc trường kỷ trong căn phòng lộng gió, bản thân cũng cảm thấy phần nào thanh thản - có lẽ là do có chuẩn bị, có lẽ là do mơ hồ - chờ đợi sự ân cần của nhân vật nổi tiếng S. K. Jain [39] . Trên đầu, chiếc quạt trần lờ đờ quay, tôi nghĩ nó quay không đủ nhanh để làm mát các vị khách cũng như xua đi mùi trầm đã được đốt đâu đó trong căn phòng chờ này. Tôi đã đi qua dãy hành lang dài, con đường dẫn từ thế giới bình thường vào một thế giới tĩnh lặng hơn, bí ẩn hơn, và được đón tiếp ngay tại cửa chính bởi hai người phụ nữ. Họ bảo tôi vui lòng cởi giày ra. Sàn nhà phẳng lì và lạnh lẽo, dường như để cho đôi chân trần của tôi có một nền tảng hoàn hảo trước một trải nghiệm mới.

Một trong số hai phụ nữ đó bắt đầu bằng việc hỏi về ngày tháng năm sinh chính xác của tôi, con trai tôi, và chồng tôi. Cô ta muốn biết cả giờ khắc chính xác của từng người để có thể in ra những biểu đồ về vị trí các hành tinh và các tinh tú ngay thời điểm mà chúng tôi ra đời. Trước khi đi sang phòng kế bên để nhập các con số này vào máy tính, cô ta chỉ dẫn tôi cầu nguyện Thần Vishnu để rũ bỏ mọi ưu phiền, tội lỗi và thay thế bằng niềm vui sướng và hạnh phúc. Đây là việc ngân nga một trăm lần lời niệm: “Hare Krishna, Hare Krishna, Hare Krishna, Hare Hare / Hare Rama, Hare Rama, Hare Rama, Hare Hare.” Để tôi có thể đếm đúng, cô ta đưa cho tôi một xâu chuỗi có 100 hạt cườm; cứ mỗi lần lặp lại, tôi sẽ dùng ngón trỏ và ngón cái của mình lần đến hạt tiếp theo. Người phụ nữ kia, đang nhẫn nại chờ đợi, giờ ngồi cạnh tôi để giám sát quá trình cầu nguyện và giúp đỡ nếu tôi đọc lời niệm một cách lúng túng. Không muốn khuấy động vẻ tĩnh lặng vốn có của chốn này, tôi khe khẽ niệm, chỉ có bản thân tôi mới nghe được giọng của mình.

Khi lần đến hạt chuỗi cuối cùng, tôi quay trở lại với chiếc quạt trần và mùi hương trầm, như thể bị thôi miên. Đã đến lúc gặp Tiến sỹ Jain, một trong những chiêm tinh gia nổi tiếng nhất của Ấn Độ, nhờ vào những chương trình truyền hình nổi tiếng trên kênh Udaya và những cuộc hội đàm danh tiếng của ông với các quan chức chính phủ chóp bu. Cuộc viếng thăm của tôi, diễn ra không lâu sau ngày đầu năm 2009, sớm như thế không phải để giải đáp bất kỳ khúc mắt nào mà chỉ là do sự hứng thú với mối quan hệ giữa tiên tri và lựa chọn. Nhiều năm qua, tôi đã thấy các nhóm bạn bè và những chỗ quen biết của mình ở Ấn Độ đã dựa vào việc bói toán để thực hiện nhiều loại quyết định khác nhau như thế nào. Ví dụ có nhiều cuộc hôn nhân đã được gắn kết, sắp xếp hay tan vỡ. Con đường dẫn đến cuộc hôn nhân của chính tôi được thắp sáng bằng những vì sao, thích thì bạn cứ nghĩ vậy đi. Khi tôi và chồng tôi quyết định kết hôn, không phải là toàn bộ gia đình hai bên đều đồng ý. Anh ấy, một Iyengar, thành viên của tầng lớp Brahmin Nam Ấn, được gia đình trông mong là cưới một thiếu nữ Iyengar. Không những tôi không phải là một Iyengar, mà thậm chí chúng tôi còn không có chung tôn giáo nữa kia; theo bà con trong họ, thì cuộc hôn nhân này không “môn đăng hộ đối” và gần như là sẽ phải chịu một số phận bi đát. Mẹ chồng tương lai của tôi vội vã đi gặp một bà thầy tin tưởng. Ngay khi mẹ chồng tôi bước vào, thậm chí trước khi bà kịp mở miệng, bà thầy đã phán rằng, “Chúng đã lấy nhau bảy kiếp rồi, và sẽ còn lấy nhau trong bảy kiếp tới nữa!” Phần còn lại là làm cho việc này trở nên danh chính ngôn thuận trong kiếp này mà thôi: Chúng tôi đã lấy nhau - theo nghi lễ của một đám cưới Iyengar, đúng vậy.

Ở Ấn Độ, các thầy bói thường được năn nỉ để cho lời khuyên trong các vấn đề cá nhân, nhưng tầm ảnh hưởng của họ còn lan tới cả lãnh vực xã hội. Các chính trị gia và quan chức, những người xin tham khảo Tiến sỹ Jain có thể hỏi ông về kết quả của một cuộc bầu cử hay xin một lời khuyên cho một vấn đề kinh doanh. Sao họ có thể đặt nhiều niềm tin như vậy vào một người đàn ông? Cái gì khiến cho việc bói toán lại có thể thống trị họ đến như vậy? Tôi hiện diện ở đây với vai trò là một người quan sát, một người tìm kiếm và là một kẻ theo chủ nghĩa hoài nghi. Tôi muốn biết tại sao người ta lại cho phép cái bí mật nhà nghề này dẫn dắt những lựa chọn của mình. Tuy nhiên, trong bầu không khí và nghi lễ của “văn phòng” bất thường này, tôi thấy có chút khó khăn trong việc giữ cho mục tiêu nghiên cứu của mình không đi chệch hướng. Sau khi kết thúc phần đọc bài niệm, tôi được dẫn vào một biệt phòng sâu bên trong và ngồi bên một chiếc bàn, đối mặt với chính ông thầy bói đó. Tôi cứ ngỡ là sẽ gặp một người mảnh khảnh, nhưng không, ông ta có dáng vẻ hết sức oai vệ và mặc toàn đồ trắng. Sau khi nghiên cứu các sơ đồ, giấy tờ vọt lên nghe sột soạt dưới cái chạm tay của ông ta, Tiến sỹ Jain bằng một giọng dịu dàng nói với tôi rằng cuộc hôn nhân của tôi là tiền định - giờ là lần thứ hai tôi nghe như vậy. Ông ta cũng nói con trai tôi chào đời dưới một vì sao may mắn và sẽ sống thọ và hạnh phúc. Chúng tôi bỏ ra cả giờ đồng hồ để nói về cuộc sống, công việc của tôi, những cách mà tôi có thể dẫn dắt gia đình của mình tốt hơn. Để kết thúc buổi nói chuyện này, tôi được phép nêu ra một câu hỏi đặc biệt.

“Bất kỳ điều gì cô thích,” ông ta nói.

Tôi nghĩ một lúc. “Cuốn sách mà tôi đang thực hiện,” tôi nói. “Nó sẽ ra sao?”

Ông ta cần chút thời gian để ngẫm nghĩ. Cả chút khoảng cách nữa. Ông ta lẩn qua một căn phòng khác, để mặc tôi ngồi đó thắc mắc không hiểu ông ta đang làm gì ở bên kia. Có thể là suy tư bên một pho tượng Krishna và rồi rung chuông để gọi lên một câu trả lời chăng? Hoặc cũng có thể là ông ta đang nghiền ngẫm bên một cuốn sách chứa đầy những lời thông thái của người xưa hay tụng lại một câu thần chú đặc biệt nào đó của chính ông ta. Dù có dùng phương cách nào chăng nữa, ông ta cũng quay trở lại với câu trả lời, một câu trả lời mà ông nói lên một cách đầy tự tin và với thái độ ban phúc: “Thưa cô, cuốn sách này sẽ vượt xa sự trông đợi của cô.”

........................................

Lựa chọn có nghĩa là hướng bản thân mình đến tương lai. Nghĩa là cố gắng có một cái nhìn thoáng qua về giờ tới, năm tới hay xa hơn nữa và đưa ra quyết định dựa trên những gì chúng ta thấy. Theo nghĩa đó, tất cả chúng ta đều là những kẻ bói toán không chuyên, mặc dù những dự đoán của chúng ta thường dựa trên những yếu tố gần gũi hơn là sao Hỏa, sao Kim hay chòm Đại Hùng. Những nhà bói toán chuyên nghiệp cũng làm những công việc như chúng ta, nhưng to tát hơn và tốt hơn. Họ là những người thông thạo trong việc “phát hiện” tương lai dựa vào kinh nghiệm, sự thấu hiểu tâm lý và khả năng diễn kịch. Kỳ lạ là, họ có vẻ vừa bí ẩn vừa khách quan; mặc dù chúng ta chẳng thể hiểu được kỹ thuật của họ, nhưng họ dựa vào vật chất và những điều quan sát được (ngoại trừ trong trường hợp thuộc về tâm linh) nên tạo ra ảo giác là những điềm báo trước của họ là có căn cứ.

Trước khi gặp Tiến sỹ Jain, tôi cũng đã có chính kiến của riêng mình về việc cuốn sách này có thể hay dở ra sao. Như tất cả các tác giả khác, tôi muốn viết một quyển sách mà mọi người sẽ muốn đọc, một quyển sách mà họ có thể liên kết, có thể học hỏi và thu hút họ. Nhưng khi giọng nói của Tiến sỹ Jain cất lên, được điều khiển bởi các hành tinh và tinh tú, phải thú nhận là sự đánh giá của tôi đã phi thẳng ra ngoài cửa sổ trong thoáng chốc. “Vượt xa” nghe hay, rất hay! Người đàn ông này là một bậc lão luyện, và rốt cuộc, tôi là ai mà tranh cãi với trời đất?

Dĩ nhiên, cái tôi lý trí của tôi biết rằng ông ta chẳng thực hiện bất kỳ phép màu nào. Những tiên đoán của ông đều mơ hồ, một số thậm chí còn không thể bác bỏ. Cách diễn giải sáng tạo - hay cách diễn giải lệch lạc - có thể khiến bất kỳ kết quả nào cũng có vẻ phù hợp với lời của Tiến sỹ Jain. Vì nhận ra được điều này nên tôi cố làm lơ lời tiên đoán. Thế nhưng tôi vẫn không thể phủ nhận rằng sự đột nhập của mình vào cái thế giới yên tĩnh, cung kính, đầy mùi trầm ấy tạo cảm giác vừa say sưa vừa dễ chịu. Hình thức lễ nghi của nó và đặc biệt nhất là sự nhận thức được tội lỗi, ý thức mà những câu trả lời thực có thể được dỗ dành từ các thiên thể, từ các thể xác khác chứ không phải bản thân chúng ta - đó là lý do tại sao trải nghiệm này lại có vẻ quyến rũ đến thế.

Quá trình lựa chọn, như chúng ta đã xem ở những chương cuối, có thể rối rắm và mệt mỏi. Có quá nhiều thứ phải tính đến, quá nhiều thứ phải chịu trách nhiệm với nó, thế nên chẳng có gì ngạc nhiên khi chúng ta mong mỏi một con đường dễ dàng hơn. Lựa chọn thu hút sức mạnh vì hứa hẹn mang lại khả năng hầu như vô tận, thế nhưng những gì có thể thì cũng là những gì chưa biết. Chúng ta có thể dùng sự lựa chọn để định hình cuộc sống của mình, nhưng chúng ta vẫn phải đối diện với tình trạng cực kỳ không rõ ràng. Thật vậy, sự lựa chọn có sức mạnh chính xác là vì có sự không rõ ràng; nếu tương lai đã được định trước thì lựa chọn cũng chẳng còn đáng giá lắm. Nhưng đối mặt với tương lai đó mà chỉ được trang bị bằng mỗi công cụ phức tạp của việc lựa chọn sẽ khiến ta sợ hãi cũng như thích thú. Đôi khi, có lẽ sẽ thấy nhẹ nhõm khi biết trước được kết quả của một quyết định là ra sao.

Nếu hồi nhỏ bạn có đọc quyển Chọn Cuộc Phiêu Lưu của Chính Mình , thì hẳn bạn sẽ nhớ lại thật là một điều ly kỳ rùng rợn khi đóng vai chính và ảnh hưởng đến câu chuyện thông qua những lựa chọn của bạn. Và một phần của sự khôi hài chính là trò bịp bợm. Khi mà bạn phải chọn một trong ba khả năng để tiếp tục câu chuyện, thì đôi khi bạn lại liếc trộm những kết quả của từng sự lựa chọn trước khi ra quyết định. Làm chủ hành động của mình là điều tuyệt vời, nhưng bạn đâu có muốn kết cục là nằm trong bụng con rồng chỉ vì sự làm chủ đó. Rẽ sai vài lần thì vẫn ổn - bạn luôn có thể làm lại - nhưng mục đích cuối cùng là phải đi hết cả chặng đường, là phải thắng cuộc! Là người lớn, chúng ta viết nên cuộc đời mình bằng lựa chọn, chúng ta làm chủ nhiều hơn bao giờ hết, nhưng chúng ta vẫn khao khát chiến thắng. Đôi khi chúng ta muốn làm độc giả hơn là tác giả, để gian lận lật sang những trang sau, để đọc trước câu chuyện về cuộc đời chúng ta.

Chiêm tinh và các phương pháp bói toán khác mở ra một con đường để làm đúng việc đó. Tuy nhiên để xem những trích đoạn mờ nhạt của tương lai, chúng ta phải từ bỏ vài lựa chọn. Càng muốn thấy nhiều thì càng phải từ bỏ nhiều lựa chọn. Một số người sẵn sàng trao đổi số lượng lớn, một số khác thì ít hơn, và số còn lại thì không đổi chác gì cả. Cứ vậy, mỗi chúng ta phát triển một phương trình cá nhân để lý giải đường cong cuộc sống: x là số lượng sự lựa chọn, y là cơ hội, z là số phận. Có thể một số người trong chúng ta đã tìm ra nhiều biến số hơn. Tôi không thể nói phương trình của bạn sẽ ra sao, nhưng ngay cả khi đã trải nghiệm qua sức mê hoặc của thuật chiêm tinh, tôi vẫn tin rằng sự lựa chọn - dù có thể nó cầu kỳ, khó tiến hành và đòi hỏi khắt khe - về cơ bản là yếu tố quyết định mạnh mẽ nhất đến việc chúng ta sẽ đi đâu và đi bằng cách nào. Thế nhưng, đối diện với một tương lai mà sự lựa chọn rộng mở hơn bao giờ hết, hẳn là bạn rất mong có một dạng bản đồ nào đó, ít nhất là có vài bảng chỉ đường chẳng hạn, và không chỉ mình bạn mong thế.

........................................

Rachel, 28 tuổi, con gái một người bạn lâu năm của tôi, cả đời mơ trở thành luật sư. Cô rất xuất sắc trong các phiên tòa mô phỏng tại trường trung học. Ở đại học, cô được vị giáo sư yêu thích của cô đánh giá cao vì có đầu óc linh lợi. Rachel đã chăm chỉ học tập và được nhận vào một trường luật nổi tiếng. Bà của cô đã ước mơ làm người thủ thư khi bà còn làm việc trong nhà máy, mẹ cô thì mơ thành giáo sư khi đang là y tá; Rachel sẽ là người đầu tiên trong gia đình có thể làm được công việc mình mơ ước.

Khi đang học tại trường luật, Rachel kết hôn với một anh bạn cùng trường. Sau khi tốt nghiệp, mọi người thường hay hỏi Rachel muốn có con hay không, và cô đã trả lời là có… một ngày nào đó. Vì hiện tại, cô dự định tập trung hoàn toàn vào sự nghiệp. Nhưng hoàn toàn bất ngờ, Rachel phát hiện mình có thai chỉ vài tháng sau khi được nhận thử việc một năm. Giờ cô phải quyết định có nên giữ đứa bé hay không. Trước đây, cô đã thực hiện nhiều lựa chọn, nhưng đây là LỰA CHỌN lớn lao nhất, và ác liệt nhất mà cô từng gặp. Điều này do cảm xúc cá nhân thì ít mà chủ yếu do sự thật là từ “lựa chọn” lại gắn chặt đến vấn đề phá thai, ít nhất là ở Mỹ. Cứ như thể là một phụ nữ thì cô phải xem lựa chọn này là lựa chọn có ý nghĩa nhất trong cuộc đời mình. Thế nhưng, với Rachel, mặc dù lựa chọn này là quan trọng, nhưng nó không dồn cô vào sự khủng hoảng tinh thần. Điều mà cô quan tâm đầu tiên và trước hết là những vấn đề thực tế.

Việc có con bây giờ chứ không phải sau này sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống của cô thế nào? Cuộc sống và mối quan hệ của cô với chồng sẽ thay đổi theo chiều hướng nào? Cô đã chuẩn bị về mặt thể chất, tinh thần và tài chính để làm mẹ chưa? Trước việc có con, không chỉ tất cả những lựa chọn của cô bị thay đổi đáng kể, đặc biệt là khi sự nghiệp mới bắt đầu, mà cô còn phải chịu trách nhiệm về những lựa chọn của đứa bé nữa. Trở thành luật sư không phải là chuyện dễ, nhưng Rachel đã có thể thẳng tiến và chắc chắn hướng tới nó từng bước một. Để thành một người mẹ, mọi sự dường như phức tạp hơn rất nhiều.

Một mặt nào đó, tình huống nan giải của Rachel cũng chính là tình huống của bất kỳ bậc phụ huynh tương lai nào. Với một tình huống như vậy, ai mà chẳng có những lưỡng lự? Nhưng Rachel nhận ra rằng mức độ khó khăn sẽ lớn hơn nhiều, đặc biệt với phụ nữ. Chồng cô cũng là một luật sư trẻ và nhiều tham vọng, nhưng anh ta hoàn toàn không lo lắng lắm về việc đứa trẻ sẽ ảnh hưởng đến sự nghiệp của anh ta ra sao. Cả hai đã luôn có một mối quan hệ bình đẳng, một mối quan hệ không đặt nặng vai trò giới tính theo như truyền thống. Rachel biết chồng cô ít ra cũng sẽ chia sẻ phần việc nhà và nuôi dạy con cái. Thế nhưng, mặc dù đứa trẻ sẽ làm thay đổi cuộc sống cả hai, có vẻ như sự tận tâm của anh ta với công việc không phải là vấn đề bàn cãi. Cô có thể tưởng tượng ngay được rằng cấp trên và đồng nghiệp sẽ vỗ vai anh ta và mời anh ta một ly chúc mừng khi nghe tin này. Về phần cô thì có vẻ như người ta sẽ thắc mắc nhiều hơn đến việc cô dự định ở lại bao lâu nếu như cô đã có thai. Người ta sẽ xem chồng cô là một luật sư và sắp làm bố; còn cô thì là một bà mẹ đang làm qua quít trong ngành luật, không có ràng buộc nghiêm túc và thiên về trí tuệ, như thể bản chất con người trước đây của cô đã bị thay thế bởi một nhân bản đơn giản hơn. Sẽ rất khó để tiếp tục giữ bản sắc mà cô đã nỗ lực gầy dựng, và có thể chính là vì lý do này, chứ không phải bất kỳ lý do nào khác, mà việc lựa chọn trở nên nản lòng.

So với bà và mẹ của mình, Rachel được tự do hơn rất nhiều ở nơi làm việc và ở nhà. Những cánh cửa từng đóng chặt với các thế hệ trước lại rộng mở với cô. Điều đó có nghĩa, cô đã không cảm thấy được chào đón đặc biệt để bước qua từng cánh cửa đó. Mặc dù cô không bị ràng buộc vào một số hạn chế xã hội, nhưng cô không được tự do tận dụng triệt để những cơ hội mới, hay ít ra là không phải trả giá quá cao. Mặc dù có cùng học vấn và năng lực như chồng, nhưng cô biết mình không thể thực hiện những lựa chọn giống anh ấy và trông đợi cùng một kết quả. Trong một số lĩnh vực, lựa chọn của cô sẽ luôn phức tạp hơn và nặng nề hơn. Việc kết cục cô có những lựa chọn này chắc chắn đã là một tiến bộ, nhưng tại thời điểm cụ thể này trong cuộc đời, cô cảm thấy nó không đủ, còn thiếu nhiều lắm.

Nhưng ngược lại, dù có những lo lắng này, cô khám phá ra một niềm vui sướng vô cùng; việc có thai là một điều bất ngờ nhưng nó không phải là một sự kiện không được chào đón. Mặc dù cô có thể làm ngơ trước cảm xúc này để ủng hộ một con đường được vạch ra hết sức hợp lý, nhưng cô cảm thấy nó cũng không hơn gì lựa chọn làm mẹ chỉ vì đó cũng là điều bình thường với cô. Cô biết nhiều phụ nữ cũng có hoàn cảnh tương tự, và một số thì chọn làm mẹ, còn số khác thì không. Những gì cô có thể nói, cho dù quyết định của họ có là gì, là những người rốt cuộc tìm được hạnh phúc chính là những người đã cân nhắc những phản ứng cả theo bản năng lẫn toan tính. Với Rachel, điều này có nghĩa là luôn luôn thừa nhận, cả lạc quan lẫn bi quan, rằng việc có con sẽ ảnh hưởng đến cô. Cô phải nhận thức rõ những trở ngại hết sức bất công có thể giáng xuống và những hy sinh khác mà cô sẽ phải thực hiện. Với tất cả những điều này, liệu cô vẫn muốn có con ngay trong lúc này hay không? Cô quyết định có, và đã làm thế, và sau đó là gắng hết sức trước những thử thách phía trước.

Câu chuyện của Rachel là câu chuyện của mọi phụ nữ mà những lựa chọn của họ bị giới hạn nhưng lại không có bất kỳ lý do hợp lý nào. Rộng hơn, đó cũng là câu chuyện của bất kỳ ai phát hiện ra rằng sau khi những trở ngại hiển hiện nhất đối với lựa chọn đã được cởi bỏ, thì vẫn còn hàng đống thứ chắn đường. Công dụng tốt nhất của lựa chọn chính là một phương tiện, mà thông qua nó, chúng ta có thể kháng cự lại quần chúng và những hệ thống đang tìm cách áp đặt sự kiểm soát lên chúng ta. Nhưng bản thân lựa chọn có thể trở thành áp đặt khi chúng ta cứ khăng khăng đánh đồng sự lựa chọn sẵn có của mỗi người. Nó có thể biến thành một lời bào chữa đối với việc phớt lờ những bất công xuất phát từ sự khác biệt về giới tính, giai cấp hay tôn giáo vì nếu thế người ta có thể vô tình phát ngôn rằng, chẳng hạn, “Ồ, nhưng họ đã có sự lựa chọn! Tất cả chúng ta ai cũng có lựa chọn mà.” Khi chúng ta bắt đầu sử dụng lựa chọn như một chiến thuật để lảng tránh khó khăn thay vì tìm ra giải pháp tốt nhất, thì khi đó chúng ta biết mình đã sai hướng.

Không dễ phát hiện những bất cân xứng của cái sức mạnh vốn thường áp những giới hạn thực tế lên lựa chọn, nhưng một bước đi đúng hướng sẽ khuyến khích thảo luận công khai nhiều hơn về những giới hạn đó. Rất dễ bị cuốn vào việc nâng lựa chọn lên - xét cho cùng - thành một vũ khí tối cao và đó chính là điểm mà rất nhiều giấc mơ đã được xây dựng từ nó, kể cả giấc mơ Mỹ. Như chúng ta đã thấy ngay từ chương đầu tiên, sự hứa hẹn của lựa chọn, ngôn ngữ của lựa chọn, và thậm chí chỉ là ảo tưởng về lựa chọn cũng có sức mạnh làm động lực và nâng chúng ta lên. Tuy nhiên chúng ta không nên vì thế mà nghĩ rằng chỉ mỗi niềm tin, hy vọng và những lời hoa mỹ thôi đã đủ. Giống như những con chuột bơi trong thí nghiệm của Richter, chúng ta cũng chỉ có thể sống sót được thêm chừng ấy thời gian nếu không có mặt đất vững chắc dưới chân chúng ta; nếu lựa chọn không thực tế thì sớm hay muộn chúng ta cũng sẽ chìm. Vì thế điều quan trọng là phải kiểm tra những giả định về lựa chọn và chúng ta có thể bàn bạc một cách công khai về việc như thế nào, khi nào và tại sao nó lại không tới đích. Chỉ khi đó chúng ta mới có thể bắt đầu nhận thức đủ tiềm năng của lựa chọn. Một cuộc bàn luận như thế cũng có thể đưa ra những câu hỏi về việc lựa chọn là gì và liệu chúng ta có sẵn lòng bảo vệ nó đến cùng hay không.

........................................

Jane Aiken Hodge - con gái của nhà thơ từng đoạt giải Pulitzer, Conrad Aiken - hầu như sống ở nước Anh trong suốt quãng đời 91 năm của bà. Mặc dù người ta chẩn đoán bà bị bệnh ung thư bạch cầu thời kỳ đầu và tăng huyết áp, nhưng bà vẫn có sức khỏe tốt so với tuổi của mình. Bà đã viết hơn 40 quyển sách trên chặng đường 60 năm sự nghiệp. Hodge chuyên về thể loại tiểu thuyết tình cảm-lịch sử - bà gọi chúng là “những quyển sách ngớ ngẩn của tôi” - nhưng bà cũng viết về tiểu sử các nhà văn và đã cho xuất bản một quyển về Jane Austen, tác giả của tác phẩm mà bà đã nghiên cứu khi còn là sinh viên tại Oxford. Ngoài việc là một nhà văn thành công, bà còn hạnh phúc với cuộc hôn nhân thứ hai kéo dài rất lâu và có mối quan hệ gần gũi với các cô con gái và gia đình riêng của họ. Tất cả mọi người đều nói rằng, Hodge đã đạt được điều mà nhiều người trong chúng ta mơ ước về cuộc sống gia đình và sự nghiệp.

Khi bà qua đời tại nhà riêng ở Sussex vào ngày 17/6/2009, đó là một cú sốc đối với gia đình và bạn bè của bà. Trong những tuần tiếp sau đó, và khi chi tiết về cái chết của bà được tiết lộ, mọi người mới biết rõ rằng Hodge đã chuẩn bị cho một cuộc ra đi gọn gàng. Ví dụ người ta phát hiện ra cái thẻ DNR trong túi của bà; chỉ định các bác sĩ không được phép cứu bà trong bất kỳ hoàn cảnh nào; và thậm chí bà còn để lại bức thư, được tìm thấy ngay bên thi thể, giải thích rằng bà đã lên kế hoạch và quyết định tự tử, hoàn toàn theo ý muốn. Bức thư cũng tiết lộ rằng bà đã trữ thuốc hàng nhiều năm cho mục đích này. Những chuẩn bị đầy kiên nhẫn và có phương pháp của bà cho thấy bà ý thức rất rõ việc mình đang làm, và hoàn toàn không do một cơn bốc đồng nào. Có vẻ như bà đã hết sức cẩn thận và rất cân nhắc chọn cái chết.

Thế nhưng người ta vẫn ngần ngại khi nói rằng tự tử là một sự lựa chọn bởi vì nó thường được xem là một hành động mang tính tuyệt vọng, một mặt nào đó mang tính cưỡng ép hơn là tự do lựa chọn. Trong bài “Truyền thuyết về Sisyphus”, Albert Camus đã viết “Hãy phán xét xem cuộc sống có đáng để sống hay không thì chẳng khác gì trả lời câu hỏi căn bản của triết học.” Việc tự tử của Hodge cũng là câu trả lời của bà: Cuộc sống không đáng để sống nữa. Nhưng liệu đây có phải là câu trả lời mà chúng ta có thể chấp nhận như là một lựa chọn, chứ không phải là một bất ổn về nhận thức (cognitive glitch)? (Tôi phải nói rõ rằng khi tôi dùng chữ “chấp nhận”, tôi không có ý nói là chúng ta có quyền ưng thuận hay phản đối những hành động của bà trên cơ sở đạo đức. Theo quan điểm của tôi, chúng ta không có cơ sở gì để gán cho việc tự tử là “đúng” hay “sai”. Đúng hơn là, tôi đang tự hỏi chúng ta vạch một đường phân cách giữa chọn và không-chọn ở đâu và như thế nào.)

Người ta có thể lý luận rằng cuộc sống vốn đáng sống bởi bạn không thể định giá cho nó (trừ phi bạn làm trong ngành bảo hiểm). Vì thế khi một ai đó cân đo những lý do để sống với những lý do để không sống nữa, thì thực tế là cô ta đang quyết định xem cuộc sống trị giá bao nhiêu. Chính việc ấn định giá trị này có thể giống như một sai lầm trong bộ não. Theo Camus thì:

Sống, về bản chất, chẳng bao giờ dễ dàng. Bạn cứ nối tiếp đưa ra những hành động theo mệnh lệnh do sự hiện diện của nhiều nguyên do, mà đầu tiên hết chính là thói quen. Chết một cách tự nguyện hàm ý bạn đã nhận thức được, thậm chí là theo bản năng, tính chất kỳ quặc của thói quen đó, sự thiếu vắng bất kỳ lý do sâu sắc nào để sống, tính chất điên cuồng của những nỗi lo hàng ngày, và sự vô ích của việc chịu đựng.

Việc bạn có xem tự tử là một lựa chọn hay không tùy thuộc vào việc bạn cảm nhận như thế nào về nhận thức mà Camus đã mô tả. Nếu bạn có thể tưởng tượng nhận thức này là sự thấu hiểu về tình cảm, lý trí và có thể là tâm linh, thì lúc ấy hoàn toàn có thể chọn cái chết. Trái lại, nếu bạn cảm thấy nhận thức này chỉ là kết quả của tuyệt vọng hay là một căn bệnh thần kinh nào đó, thì lúc đó bạn có thể tranh luận rằng đầu óc người ta có thể không bình thường và chọn cái chết.

Như đã thấy trong chương 7, chúng ta thực sự có đưa ra những quyết định sống-chết đối với người khác. Khi quyết định được xem như là một lựa chọn, chứ không phải là vấn đề số phận, thì nó thường mang tính thống khổ. Có thể một số người trong chúng ta lẩn tránh ý nghĩ về việc lựa chọn cái chết đơn giản là do nó quá đau đớn để có thể nghĩ đó là một lựa chọn. Có thể chúng ta thà tin rằng những việc như thế là nằm ngoài tầm kiểm soát và hiểu biết của mình. Thế nhưng, với người khác thì ý nghĩ về việc chọn cái chết có thể là điều an ủi, một phần mở rộng lô gich của việc thực hiện những lựa chọn trong suốt cuộc đời. Một năm trước khi chết, trong một buổi phỏng vấn với tờ báo địa phương, Hodge nói “Ở tuổi 90, tôi vẫn tận hưởng và duy trì cuộc sống của mình với một vài giúp đỡ từ gia đình và bè bạn. Tuy nhiên, sẽ hạnh phúc hơn nhiều nếu tôi biết mình đã có một chiến lược ra đi chắc chắn hoạch định cho cái tương lai mơ hồ kia.” Bà đã muốn thực hiện quyền làm chủ đối với cuộc sống và cái chết của mình, chuẩn bị càng kỹ càng tốt để đối diện với bất kỳ chuyện gì xảy ra. Từng viết một cuốn tiểu thuyết về đề tài chăm sóc người bệnh vào giai đoạn cuối, hẳn bà phải nhận thức sâu sắc về những khó khăn mà người ta sẽ đương đầu khi gần kết thúc chặng đường sống và về các chặng đường mà những lựa chọn của người ta dần giảm đi và rồi không còn nữa. Là một nhà văn, có lẽ bà xem việc kết thúc câu chuyện của mình theo cách riêng là một điều cực kỳ quan trọng; nếu lựa chọn là một cách để viết về cuộc sống của chúng ta, thì nó cũng có thể là một cách để viết về việc kết thúc cuộc sống. Có lẽ nó đã được thể hiện tốt nhất trong thơ ca của cha bà. Bài thơ “Khi Bạn Không Ngạc Nhiên” của Conrad Aiken kết luận với những gợi ý rằng khi thế giới không còn khiến bạn ngạc nhiên nữa, “lúc đó hãy chào đón cái chết và được cái chết tử tế chào đón / lại hòa vào cõi vô tri vô tận / nơi bạn đã thức giấc để đón nhận ngạc nhiên đầu tiên.” Nếu một người xem cái chết là sự trở lại nơi bắt đầu thì người đó có lẽ sẽ dễ dàng chấp nhận nó là lựa chọn cuối cùng hơn.

........................................

Chúng ta kể các câu chuyện về lựa chọn vì rất nhiều lý do. Chúng ta muốn học hoặc truyền đạt; chúng ta muốn biết những người khác và cũng muốn họ biết đến mình; chúng ta muốn hiểu mình đã đi từ đó đến đây như thế nào. Chúng ta đưa ra những lựa chọn mà vì lý do nào đó đã lóe lên trong ký ức và qua chúng phác họa lên hành trình của mình. Đây là lý do tôi đã thắng cuộc đua. Đây là cách tôi đã sống sót. Đây là lúc mọi thứ đều thay đổi. Qua những câu chuyện này chúng ta khẳng định rằng những gì chúng ta làm là quan trọng. Bằng việc nói lên sự lựa chọn, chúng ta tìm được cách lèo lái những luồng chảy lạ của cuộc đời, và thậm chí là có thể đánh giá cao sự chuyển động bất định của chúng.

Hãy xem Camus trình bày truyền thuyết về Sisyphus như thế nào, kẻ phải chịu hình phạt dưới âm ty là cứ lăn mãi một hòn đá lên đỉnh núi, nhìn nó lăn xuống và rồi lại tiếp tục lăn nó lên. Sisyphus, một người đã yêu cuộc sống, bị đày suốt kiếp phải làm một công việc vô ích, nhưng khi ông ta từ đỉnh núi cao đi xuống, ông ta có thời gian để suy ngẫm. Tình cảnh của ông thật ngớ ngẩn, nhưng “ông có thể làm chủ số phận của mình. Hòn đá là công cụ của ông… Vào thời điểm nhạy cảm đó khi mà con người nhìn lại cuộc đời mình, Sisyphus quay trở lại với hòn đá, vào lúc then chốt mong manh ấy ông suy ngẫm rằng hàng loạt hành động không liên quan tạo nên số phận của ông là do chính ông đã gây ra, được kết hợp dưới sự giám sát của ký ức và rồi khép kín bằng cái chết.” Trong quãng nỗ lực ngắn ngủi của chúng ta ở thế giới này , chúng ta có thể dời hòn đá bằng, và với sự giúp sức của, lựa chọn. Như Camus tuyên bố, nếu “người ta phải nghĩ rằng Sisyphus hạnh phúc” bởi vì “bản thân cuộc vật lộn để tiến lên đỉnh cao cũng đã đủ làm thỏa mãn tâm tư,” thì hoặc chúng ta có thể hờn giận ngay tại chân núi hoặc tiến lên để chinh phục đỉnh núi và niềm hạnh phúc thông qua lựa chọn.

Nói cách khác, lựa chọn giúp chúng ta tạo ra cuộc đời. Ta tạo ra chúng và ngược lại chúng cũng tạo ra ta. Khoa học có thể giúp chúng ta lựa chọn tốt hơn, nhưng về cốt lõi, lựa chọn vẫn là một nghệ thuật. Để đạt được điều tốt nhất, chúng ta phải nắm lấy cả sự bất định và mâu thuẫn. Không phải ai ai cũng nhìn nhận như nhau, cũng như không phải ai cũng có thể đồng tình với mục đích của nó. Đôi khi lựa chọn kéo chúng ta đến gần, và đôi khi nó lại đẩy ta ra xa. Chúng ta sử dụng nó mà không làm nó trở nên cạn kiệt, và càng khám phá chúng ta càng bị che đậy. Chúng ta không thể đánh giá nó một cách toàn diện. Vấn đề nằm ở sức mạnh, sự bí ẩn và vẻ đẹp khác thường của nó.

[39] S. K. Jain: nhà chiêm tinh nổi tiếng người Ấn Độ.