Thế giới của yêu ma và tấn tuồng đời khinh bạc

Thời đại Edo (1603 – 1867) dưới sự lãnh đạo của Mạc phủ Tokugawa kéo dài 264 năm có thể xem là một trong những thời kỳ êm đềm nhất trong lịch sử Nhật Bản. Với chính sách bế quan tỏa cảng, người Nhật dựa vào nội lực của chính mình để phát huy đặc tính văn hóa trên tất cả lĩnh vực từ cá tính dân tộc, tay nghề, mỹ thuật… Giai cấp samurai được khuyến khích coi trọng văn hơn võ; giai cấp thương gia ngày càng trở nên giàu có. Thêm vào đó nhờ vào sự phổ cập các trường tư thục, trường dạy trong chùa (terakoya 寺子屋) và kỹ thuật in ấn phát triển, sách in bằng bản khắc gỗ ra đời nên dân thường có điều kiện tiếp xúc với văn chương. Văn học được đại chúng hóa và văn hóa trở thành văn hóa của thị dân (Chonin bunka 町人文化).

Sinh vào đầu thời Edo, Ihara Saikaku (Tỉnh Nguyên Tây Hạc 井原西鶴) (1642 – 1693) là nhà thơ haiku và tác gia tiêu biểu cho dòng tiểu thuyết “phù thế thảo tử”. Phần lớn cuộc đời ông viết về cuộc sống thị dân Edo với những mối quan tâm về tiền bạc và sắc tình. Với khả năng quan sát nhạy bén và tài năng đa dạng, Saikaku đã khắc họa tinh tế bản chất con người trong một xã hội của kim tiền và sắc dục. Những tác phẩm của ông vẫn còn có giá trị cho đến ngày hôm nay vì cho dù có văn minh đến đâu nhưng tâm lý con người ngàn năm nay vẫn không hề thay đổi. Tác phẩm tiêu biểu nhất của ông là “Năm người đàn bà si tình” (Hiếu sắc ngũ nhân nữ 好色五人女).

Ueda Akinari (Thượng Điền Thu Thành 上田秋成) (1734 – 1809) vốn là con hoang của một kỹ nữ, sau được một thương nhân nhận nuôi để nối nghiệp nhưng cuối cùng lại chuyển sang nghề y. Ueda có niềm tin sâu sắc về những truyện huyền bí. “Vũ nguyệt vật ngữ” (雨月物語 Truyện kể trong mưa và trăng) đúng như tên gọi được viết xong vào đêm mưa tạnh trăng mờ năm 1768. Tuy viết về chuyện yêu ma quỷ quái nhưng lại ẩn chứa rất nhiều bài học về thế thái nhân tình.

Hai tác phẩm tiêu biểu “Năm người đàn bà si tình” và “Vũ nguyệt vật ngữ” đặt song song và tương chiếu với nhau giúp chúng ta thấy được cuộc sống và quan niệm nhân sinh của người dân Nhật Bản thời Edo một cáchsống động và chân thực và từ đó có thể rút ra bài học cho chính mình trong cuộc đời hôm nay. Đặc biệt là lời cảnh tỉnh về sắc dục và ái tình. Từ xưa đến nay đã có biết bao nhiêu tấn tuồng đời diễn ra với mùi vị của kim tiền. Chính tiền bạc và sắc dục đã biến con người trở thành yêu ma, yêu ma vì tình mà trả thù người, người và yêu ma lẫn vào nhau, chung sống với nhau. Như xà tinh trong truyện “Con rắn tà dâm” vì tình mà uổng phí công tu luyện ngàn năm, nhà sư trong truyện “Chiếc khăn trùm đầu màu xanh” của “Vũ nguyệt vật ngữ” vì tình yêu với chú tiểu mà biến thành một con yêu quái. Chính Ueda Akinari cũng thừa nhận: “Trên núi ái tình mà bản thân Khổng Tử cũng trượt ngã, người đời dễ quên đi nghĩa vụ của mình và cả bản thân mình nữa”^[1]. Còn truyện “Năm người đàn bà si tình” thì kết thúc hầu hết là bi thương, nhân vật chính không chết thì cũng đi tu. Ái tình đã biến thành nghiệp chướng. Cả hai tác phẩm này đều đã có bản dịch tiếng Việt dù không đầy đủ. “Năm người đàn bà si tình” của Ihara Saikaku được Phạm Thị Nguyệt dịch, Nhà xuất bản Tiền Giang ấn hành năm 1988. Còn “Vũ nguyệt vật ngữ” được Nguyễn Trọng Định dịch với tên “Hẹn mùa hoa cúc” do Nhà xuất bản Kim Đồng in năm 2000. Những trích dẫn trong bài của chúng tôi là lấy từ hai bản dịch này.

“Năm người đàn bà si tình” thuộc thể loại tiểu thuyết xã hội (ukiyo zoshi – phù thế thảo tử 浮世草子). Theo Nguyễn Nam Trân thì “Chữ ukiyo đã được người Nhật dùng từ thời Trung Cổ với ý nghĩa là cuộc đời (thế) đầy buồn khổ lo lắng (ưu), chữ Hán viết là “ưu thế” (憂世 cuộc đời đầy lo buồn). Chữ dùng này đã phát xuất từ quan điểm vô thường và tư tưởng yếm thế sinh ra từ những thế kỷ chiến tranh và ly tán. Tuy nhiên đến thời cận đại thì lối lý giải ấy đã thay đổi. Họ mượn từ Hán “phù thế” 浮世 (cuộc đời trôi nổi) để diễn tả quan niệm này. Cùng lúc nội dung từ ukiyo (phù thế) lại được người thời Edo hiểu khác đi. Nó có nghĩa là “lối sống tự do phóng túng trong luyến ái, sắc dục, và tích cực hưởng lạc”. Tóm lại, “ukiyoshi đã xuất hiện như là loại tiểu thuyết phong tục miêu tả xã hội đương thời.”^[2]

Còn “Truyện kể trong mưa và trăng” là loại tiểu thuyết độc bản (yomihon 読み本), dùng để phân biệt với loại sách có tranh vẽ (ehon 絵本), chủ yếu dành để đọc. Từ điển Quảng Từ Uyển giải thích là truyện hư cấu, nhiều tình tiết phức tạp, nội dung chủ yếu nói về nhân quả báo ứng của Phật giáo và giáo huấn đạo đức.

“Vũ nguyệt vật ngữ” (雨月物語 – Truyện kể trong mưa và trăng) hoàn thành năm 1768 gồm 9 truyện “Đỉnh Shiramine”(白峰), “Hẹn mùa hoa cúc” (菊花の約), “Ngôi nhà trong bãi sậy”(浅茅の宿), “Cá chép trong giấc mơ”(夢応の鯉魚), “Bupposo” (仏法僧), “Chiếc nồi hơi ở Kibitsu” (吉備津の釜), “Con rắn tà dâm” (蛇性の婬), “Chiếc khăn trùm đầu màu xanh” (青頭巾), “Bàn về sự giàu nghèo” (貧富論). Trong đó hai truyện “Ngôi nhà trong bãi sậy” và “Chiếc nồi hơi ở Kibitsu” được xem là hay nhất trong tập truyện, chịu ảnh hưởng của “Truyện nàng Ái Khanh” và “Chiếc đèn mẫu đơn” trong “Tiễn Đăng tân thoại” của Cù Hựu.

“Chiếc nồi hơi Kibitsu” tuy khởi đi từ điềm báo mang tính định mệnh luận nhưng là một truyện rất hay về niềm tin, tình yêu, sự bội phản và trả thù của con người. Shotaro, vốn là người con độc nhất của gia đình Izawa, “chán ghét công việc đồng áng, chỉ thích rượu chè, ăn chơi trụy lạc, không đếm xỉa gì đến lời răn đe của gia đình”. Hết sức phiền lòng, cha mẹ mới bàn chuyện lấy vợ để Shotaro thay đổi tính nết. Có người mai mối giới thiệu cô con gái nhà Kadasa là Isora vốn đẹp người đẹp nết, am hiểu thơ ca. Nhưng khi đến hỏi ý kiến thần linh ở đền Kibitsu qua chiếc nồi hơi “nếu là điềm lành thì khi nước sôi, nồi nước phát ra tiếng sùng sục, nếu là điềm gỡ thì nồi im lìm” thì kết quả là xấu vì nồi hơi cứ im hơi lặng tiếng. Gia đình Kadasa vẫn tổ chức hôn lễ cho hai người. Isora về nhà chồng rất siêng năng làm việc, hết mực hiếu thảo với cha mẹ chồng. “Shotaro cũng đánh giá cao thiện chí của vợ và cùng nhau sống hòa thuận. Nhưng làm thế nào để chống lại những thiên hướng xấu xa của một con người ích kỷ?”

Shotaro mê một cô ả giang hồ là Sode, bỏ tiền chuộc nàng ta và làm một căn nhà ở làng bên cạnh để sống cùng nhau ngày này qua tháng khác, bất chấp lời khuyên ngăn của Isora và cha mẹ mình. Một lần, trong khi cha mình vắng nhà, Shotaro nói với Isora là mình rất ân hận và sẽ từ bỏ người đàn bà kia nhưng muốn ít tiền để đưa nàng ta lên kinh thành làm người phục dịch cho gia đình sang trọng. Isora cả tin rất vui mừng bán hết tư trang, xin thêm tiền mẹ đưa hết cho Shotaro. Thế là Shotaro cùng ả giang hồ kia bỏ trốn lên kinh thành.

Đau khổ vì bị lừa gạt đến mức đó, Isora lâm bệnh nặng. Trong khi đó Shotaro và ả nhân tình Sode đến trú ngụ tại nhà người bà con của Sode. Nhưng Sode bệnh nặng rồi chết. Shotaro đau khổ chôn cất tình nhân. Khi ra viếng mộ chợt gặp một người con gái trẻ. Khi Shotaro theo nàng về nhà thì nữ chủ nhân lại chính là hồn ma của Isora. Nàng thề sẽ trả thù. Shotaro lăn ra bất tỉnh. Hắn chạy về nhà gặp thầy phù thủy xin bùa chú trong bốn mươi hai ngày. Mỗi đêm hồn ma lảng vảng bên ngoài nhưng không vào được vì có bùa chú dán trên cửa nhà và cửa sổ. Đến đêm cuối cùng, mừng vì tai qua nạn khỏi, Shotaro chạy ra khỏi nhà lúc trời chưa sáng hẳn. Hồn ma ngay lập tức giết hắn, chỉ còn một túm tóc lơ lửng trên mái nhà. “Lời tiên đoán của thầy phù thủy thật dị thường và điềm dữ chiếc nồi hơi quả là đúng sự thật, “đó là điều đáng trân trọng”, người ta bảo nhau như vậy trong khi kể lại câu chuyện này”.

Các tình tiết trong truyện tăng dần mức độ thử thách cho đến đỉnh điểm và khi niềm tin bị bội phản đến mức phũ phàng thì sẽ đến lúc báo thù. Tuy là truyện truyền kỳ, nói về yêu ma nhưng cũng là nói về tâm lý con người cõi thế. Lòng ghen tuông của người đàn bà, sự bội phản niềm tin có thể gây ra những trận đòn thù kinh khiếp nhất. Lòng tham nào rồi cũng sẽ bị trả giá. Cuối cùng ta sẽ mất hết cả những điều quý giá đang có trong tay.

Truyện “Ngôi nhà trong bãi sậy” nói về lòng chung thủy đợi chờ của người vợ xinh đẹp Miyagi với người chồng Katsushiro. Nghe lời rủ rê của gã con buôn Soji, Katsushiro quyết chí lên kinh thành buôn tơ lụa dù Miyagi hết sức can ngăn. Katsushiro hẹn “mùa thu tới sẽ trở về” nhưng rồi cướp bóc, chiến tranh loạn lạc liên miên nên mãi mà không về được. Trong khi đó ở quê nhà, Miyagi với nhan sắc của mình được rất nhiều người để ý nhưng nàng đều cự tuyệt. Cho đến bảy năm sau, Katsushiro cuối cùng mới được về quê. Trong cảnh nhập nhoạng, anh ta thấy ngôi nhà cũ của mình vẫn còn như xưa và người vợ vẫn chung thủy đợi chờ. Sáng hôm sau thức giấc, Katsushiro thấy mình đang nằm giữa chốn hoang vu, bên cạnh là nấm mộ của vợ anh. Bàng hoàng, Katsushiro đi tìm lại người trong làng, hỏi rõ ngọn ngành mới hay nàng đã chết từ năm năm trước nhưng biết Katsushiro trở về, hồn ma tìm đến để ôn lại chuyện xưa. Katsushiro quay trở lại nấm mộ của Miyagi khóc lóc và cầu phúc cho nàng.

Truyện diễn tiến như một giấc mộng hư ảo của cuộc đời. Vì chỉ ham chút lợi vật chất mà cuối cùng Katsushiro thành kẻ trắng tay. Tiền buôn cũng bị cướp sạch, người vợ xinh đẹp cũng không còn nữa. Phải chăng con người ta luôn không biết quý những gì mình đang có cho đến khi mất đi thì mới hay? Và có cần phải đi tìm kiếm tận phương xa nào một niềm hư ảo mà quên mất ngay bên cạnh mình cũng đã có một tri âm: “Chái bếp hiên sau cũng ngọt ngào một lời cho nhau”. Như vậy chẳng cũng phải đã quá đủ cho một kiếp đời hay sao? Có cần phải day dứt: “Bao năm qua rồi còn gối chiếc, nghe lòng nhiều nối tiếc; Thương nhau rồi, xa nhau rồi, một lần dang dở ấy, Ðêm lạnh vui với ai?” (Trúc Phương)

“Vũ nguyệt vật ngữ” thực ra mượn chuyện ma để nói chuyện người, huyễn tưởng, truyền kỳ ở đây đã trở thành nghệ thuật (dĩ huyễn độ chân). Vốn dĩ yêu ma không đáng sợ bằng chính bản thân con người. Như chính Saikaku đã nhận định “đáng sợ hơn nhiều chính là những con quỷ trong hình hài người hủy hoại mạng sống của những người ngu dại. Hồn người thì cũng đen tối như đêm hai mươi tám tháng Bảy mà những chiếc đèn lồng nơi hiên nhà không đủ soi sáng”.

Sự đen tối của tâm hồn con người trước cám dỗ của sắc dục được miêu tả rất tinh tế trong “Năm người đàn bà si tình”. Nhưng không có tội lỗi nào mà không bị trừng phạt, chỉ là vấn đề sớm hay muộn mà thôi. Motiv tội ác và trừng phạt được khắc họa sắc nét trong tác phẩm qua các truyện tiêu biểu “Chuyện về nàng Oshichi si tình”, “Chuyện về vị phu nhân đa tình” và “Chuyện nàng Osen đa tình”.

Oshichi vốn là con gái duy nhất của một người buôn trái cây tên là Hachibei ở Edo. Vào đêm Hai mươi tám Tết, khu phố phát hỏa và mọi người phải đến chùa Kichijo trong vùng tạm trú. Nơi đây, nàng gặp một chàng thiếu niên võ sĩ anh tuấn tên là Kichisaburo. Hai người lén viết thư từ qua lại cho nhau. Và rồi dịp may đến vào đêm mười lăm tháng Giêng khi các nhà sư phải đi chuẩn bị tang lễ cho Hachizaemon, một người bán gạo trong vùng. Oshichi lén đi gặp Kichisaburo và hai người tình tự. Bà mẹ biết chuyện mới lôi Oshichi về nhà, không cho tạm trú ở chùa nữa. Nhớ nhung, Kichisaburo mới giả làm một người nhà quê tìm đến nhà Oshichi xin ngủ trọ vào một đêm mưa tuyết và “ái ân cũng lặng lẽ như hình những con thiên nga vẽ trên bức bình phong rực rỡ phía sau”. Bình minh đến chia cách đôi lứa rồi đêm ngày Oshichi nhớ mong. Trong một đêm mưa “nàng bỗng nhớ lại cái đêm xảy ra hỏa hoạn làm nàng phải đến trú ngụ trong chùa. Và nàng nghĩ rằng một tai họa như thế sẽ đem cho nàng dịp may gặp lại Kichisaburo. Ý tưởng điên rồ này đưa nàng đến một hành động vô phương cứu chữa. Nàng châm lửa đốt nhà nhưng dân chúng lần theo dấu khói và bắt gặp Oshichi ở đúng địa điểm gây hỏa hoạn”. Oshichi bị xử tử hình. Trong khi đó, Kichisaburo đêm ngày thương nhớ Oshichi, không hay nàng đã chết. Người thân, bạn bè không dám báo tin cho chàng, sợ chàng tự sát. Nhưng rồi chàng cũng biết và sau khi được các vị sư khuyên giải, Kichisaburo quyết định xuất gia. Truyện kết thúc bằng lời nhận định: “Câu chuyện này được kể lại – đầy tình và khổ – cốt để chỉ cho thấy cuộc đời bất trắc và hư ảo dường nào, giống hệt như một giấc mộng hoang dã và hoang đường.”^[3]

“Chuyện về vị phu nhân đa tình” bắt đầu bằng một cuộc tranh luận mỹ nhân thú vị. Bốn chàng công tử nổi tiếng ở kinh thành sau khi đi xem hát về ghé trà thất ngắm người qua lại và tìm kiếm người phụ nữ đẹp nhất. Đầu tiên có “một người phụ nữ trạc hăm ba, hăm bốn đi ngang qua, sắc đẹp hiếm có, cặp mắt tinh anh, chiếc cổ thon thả yêu kiều... Nàng bước đi uyển chuyển nhịp nhàng, hông lắc lư một cách rất tự nhiên”. Thế là “một trong mấy chàng trai kêu lên: “Ôi, thật đáng giá ngàn vàng!”, nhưng lời nói chưa kịp thốt ra thì vị phu nhân quay đầu lại nói điều gì đó với người theo hầu, vừa hé môi ra đã lộ chiếc răng sún, làm cho bốn chàng tan hết ảo mộng”. Có nàng thì trên gương mặt đẹp có một vết sẹo dài, có nàng kiêu kỳ thanh thoát nhưng lại mang theo ba đến bốn đứa con, giả vờ như không quan tâm gì đến chúng. Cuối cùng bốn chàng mới tìm được vị phu nhân Osan, được mệnh danh là Tân Komachi mà “chỉ về sau người ta mới hiểu ra rằng biết bao tai ương ẩn giấu dưới cái sắc đẹp yêu kiều ấy”. Nàng là vợ của một viên quan làm lịch. Trong suốt ba năm từ ngày về nhà chồng Osan phục vụ tận tình chu đáo. Nhưng rồi viên quan có công chuyện phải lên Edo. Phụ thân Osan lo lắng cho sức khỏe con gái mình nên mới chọn một chàng trẻ tuổi là Moemon đến phụ giúp. Người hầu gái của Osan là Rin có tình ý với Moemon nhưng không biết chữ nên nhờ Osan viết thư giùm mình. Moemon trả lời lại rất xấc xược. Vì tức giận thay cho Rin, Osan lên kế hoạch hẹn Moemon đến gặp Rin vào đêm mười bốn tháng Năm. Kế hoạch sắp đặt là Osan sẽ thay chỗ của Rin, cho mấy người hầu gái cầm đèn và gậy gộc chờ sẵn, khi nghe nàng kêu thì chạy đến ngay. Nhưng không may là cả Osan và đám đầy tớ vì quá mệt mỏi nên đã thiếp ngủ đi hết. Moemon tìm đến ân ái rồi quay về mà cứ tưởng đó là Rin. Osan thức dậy phát hiện sự thật bẽ bàng. Nàng quyết định gặp Moemon thú nhận hết tất cả rồi từ đó “đôi tình nhân bắt đầu chơi trò chơi sinh tử – trò chơi nguy hiểm nhất trong tất cả các trò chơi”.

Trước hết hai người giả vờ đã tự tử chết rồi đưa nhau về quê bắt đầu lại cuộc sống mới. Chồng của Osan cư xử với nàng như với một người vợ hiền đã mất. Ông lập bàn thờ và gọi các nhà sư đến tụng kinh siêu độ cho nàng. Gần đến lễ hội tháng Chín có người bán trái lật ghé thăm nhà chồng Osan và nói rằng mình có thấy một người giống hệt phu nhân sống cùng một chàng trai trẻ sống ở làng Kirito. Chồng cũ Osan đến bắt hai người và xử tội chết.

Truyện “Nàng Osen đa tình” cũng có một kết thúc đầy bi thảm. Nàng Osen là người hầu gái cho một phu nhân giàu có, sống trong một cơ ngơi đồ sộ gần khu Tenma. Có nhan sắc, được nhiều người để ý nhưng Osen chưa hề biết đến yêu đương. Trong khi đó có một chàng thợ mộc tương tư Osen mê mệt. Được bà mối Nanny giúp đỡ, hai người đến được với nhau. Đôi vợ chồng sống với nhau rất hòa thuận, hạnh phúc. Nhưng chỉ vì lòng ghen của bà vợ Chozaemon, một người chế men rượu vu oan cho Osen có tình ý với chồng mình mà Osen cảm thấy chua cay đến mức quyết định ngủ với Chozaemon thật sự “để dạy cho con mụ đàn bà ấy một bài học”. Vào ngày lễ hội tháng Giêng, Chozaemon theo Osen về nhà. Khi hai người chuẩn bị ái ân thì người thợ mộc thức dậy. Chozaemon vội vàng ném quần áo chạy thoát thân còn Osen thì tuyệt vọng lấy lưỡi bào thợ mộc đâm ngập tim mình mà chết.

Truyện kết thúc trong bi kịch và có thể mượn lời trong truyện “Nàng Osen đa tình” để tóm tắt lại ba câu chuyện tiêu biểu trên của “Năm người đàn bà si tình” như sau: “Tên họ được kể lại trong vô vàn bài hát, bài thơ truyền tụng đến các vùng rất xa với lời cảnh cáo: “Thế giới này nghiêm khắc và tội lỗi không bao giờ thoát khỏi bị trừng phạt”.

Hai nhà văn Saikaku và Ueda sống cùng thời, viết truyện tuy khác thể loại nhưng lại chung một chủ đề về lòng ham mê sắc dục và kim tiền của con người. Cả hai tác phẩm “Vũ nguyệt vật ngữ” và “Năm người đàn bà si tình” đều dạy cho chúng ta những bài học đau xót về sự buông thả của con người trước cám dỗ cuộc đời. Đặc sắc của hai tác phẩm là ngoài kể chuyện còn đưa vào thêm những lời bình nhận xét khi thì bông đùa, khi thì mỉa mai, lúc lại thở than thương tiếc, lúc lại thâm trầm sâu sắc trải đời làm cho những câu chuyện được kể thành đa thanh, sống động.

Chẳng hạn chuyện “Hẹn mùa hoa cúc”trong “Vũ nguyệt vật ngữ” nói về võ sĩ Akana để giữ trọn lời hứa trở về thăm người em kết nghĩa Samon vào ngày hội hoa cúc ngày chín tháng Chín đã tự sát vì “con người ta một ngày không thể đi được ngàn dặm nhưng một hồn ma thì trong một ngày dễ dàng vượt qua” trong tập “Vũ nguyệt vật ngữ” được mở đầu thế này: “Cây liễu mơn mởn xanh tươi vào mùa xuân, chớ trồng nó trong vườn! Lá liễu sớm xanh tốt vào mùa xuân nhưng bản thân liễu có chống nổi làn gió thu đầu mùa không? Người không kiên định dễ kết thân nhưng tình bạn chẳng được bao lâu. Mỗi khi xuân về liễu lấy lại sắc màu, còn kẻ không kiên định thì khi đã đoạt tuyệt bạn bè không một lời thăm hỏi”^[4] và câu kết thúc lại nhấn mạnh: “Quả là không nên kết thân với những kẻ không kiên định.”

Còn trong truyện “Nàng Oshichi si tình” của Saikaku thì có những nhận xét thâm thúy như sau: “Ở trên đời này ta đâu có bất cẩn được. Khi đi đâu xa, ta phải giấu tiền trong lưng cho kín đừng để ai thấy. Đừng đưa dao cho người say rượu, và nhất là đừng để con gái mình cho một thầy tu thấy, cho dù ngài có vẻ thoát tục đến đâu đi chăng nữa” hay “định mệnh là vô thường mà cũng không gì tàn nhẫn cho bằng”…

Ngoài sự liên hệ với nhau về sắc dục ái tình, hai tác phẩm này còn chung một điểm là đều được một trong ba đạo diễn lừng danh nhất của Nhật là Mizoguchi Kenji (hai người kia là Kurosawa Akira và Ozu Yasujiro) dựng thành phim. Phim “Vũ nguyệt vật ngữ” lấy hai truyện trong tập là “Ngôi nhà trong bãi sậy” và “Con rắn tà dâm” phát hành năm 1953. Còn “Năm người đàn bà si tình” được quay lần đầu năm 1948, còn lần thứ hai năm 1954 do chính tay đạo diễn Mizoguchi Kenji dựng phim.

Bản chất con người ở đâu và ở thời nào cũng đều vậy. Có phải thế chăng mà văn chương khắc họa biến chuyển tâm lý con người dù thời đại nào hay quốc gia nào cũng đều gây cho chúng ta những ấn tượng sâu sắc? Có chăng khác biệt là cách diễn đạt mà thôi. Cả hai tác phẩm trên đã cho chúng ta thấy sự đau khổ vì ái tình trong cõi đời vô thường phù thế. Vậy làm thế nào để giải thoát đây? Nếu như có thể rút ra một bài học sâu sắc nhất từ hai kiệt tác trên có lẽ là bài học về sự kiềm chế lòng tham dục. Xin gửi tặng quý độc giả một câu trong kinh Pháp Cú mà chúng tôi mượn làm lời kết cho bài viết này: “Ở thế gian này nếu hàng phục được ái dục khó hàng phục, thì sầu khổ tự nhiên rụng như nước giọt lá sen.”^[5]

Sài Gòn, tháng 10/2015
Hoàng Long