Bản dịch của Thạch Chương và Trần Lương Ngọc

LỜI GIỚI THIỆU

(của Max Hayward và Leopold Labedz)

Cuốn Một ngày trong Đời Ivan Đênixôvitch của Alêkxanđr Xôlgiênitxyn quả nhiên là tác phẩm làm kinh hoàng nhất xưa nay từng được xuất bản tại Liên Xô. Ngoài sự kiện là một kiệt tác văn chương, nó còn là một tài liệu cách mạng sẽ ảnh hưởng đến khí hậu đời sống bên trong Liên Xô. Nó là một câu truyện không thương xót và được kể một cách tàn nhẫn về những trại lao công cưỡng bách dưới thời Xtalin. Xôlgiênitxyn đã vạch trần cả một thế giới mới. Trong một phần tư thế kỷ, cái hệ thống trại tập truung to lớn được Xtalin tạo nên đã, trực tiếp hay gián tiếp, là một phần của đời sống hàng ngày của mọi người dân Xô-viết. Chẳng có một gia đình nào mà đã không có một người con, một người chồng, một người anh, hay thân nhân nào khác ở trong một trại, và sự thật về những gì Xôlgiênitxyn nói ra đã được biết đdến từ lâu, nhưng chẳng phải lúc nào cũng được tin, bên ngoài Liên Xô. Nhưng cuốn sách của Xôlgiênitxyn, bởi cái phẩm chất nghệ thuật tột đỉnh của nó, tạo ra một ấn tượng hãi hùng và ghê tởm tại ngoại quốc bởi ngay đến cả những nạn nhân xót hận nhất của các trại tập trung Xô-viết. Đã nhiều năm nay rồi, người ta đã có thể nhắc đến sự hiện hữu của những trại tập trung dưới thời Xtalin trong văn chương Xô-viết, và, quả vậy, hình ảnh của người tù được trở về đã trở thành một điều nhàm chán, nhưng sự thật đời sống trong cái địa ngục nhân tạo này ra sao thì chưa hề bao giờ được tiết lộ trong sách vở cho người đọc Xô-viết. Tấm màn yên lặng phủ kín cái vũ trụ lao trại đã dày đặc như tấm màn tuyết che phủ khoảng đất lớn nhất thế giới, kéo dài từ bán đảo Kôla đến Magađan, từ Vorkuta đến Kôlyma. Trong cuộc đấu tranh để vùng dậy từ những vực sâu băng hoại do Xtalin xô họ xuống, các nhà văn Xô-viết sớm hay muộn đã phải thỏa hiệp với sự ông ta phản bội tính nhân bản sâu sắc đã có hồi làm cho văn chương Nga thật là to lớn trước mắt thế giới đó. Sự việc đã xảy đến cho Alêkxanđr Xôlgiênitxyn là phục hồi những giá trị văn chương và nhân bản của quá khứ. Quả là điều thích hợp khi ông đã chọn làm như thế bằng cách phơi bày một cách tàn nhẫn cái thể chế ô nhục đã có hồi vừa là công cụ vừa là hiện thân của một nền bạo quyền vô cùng đáng khinh miệt. Xôlgiênitxyn nhờ đó đã làm yên ổn lương tri bị hành hạ của vô số những người Nga đã phải sống quá lâu trong yên lặng với ý thức về niềm ô nhục này. Như Alekxanđr Tvarđôsky nói trong phần tựa của ông: “Tác dụng của cuốn tiểu thuyết này, cuốn tiểu thuyết vô cùng khác thường về sự thẳng thắn và sự thật đau thương của nó, là làm trí ta vơi nhẹ đi những gì từ trước đến nay chưa hề được nói tới, nhưng đã phải được nói tới. Do đó mà nó làm ta vững mạnh hơn và cao thượng hơn”. Sức mạnh của cuốn tiểu thuyết to lớn đến độ ta cũng có thể chia sẻ cái cảm tưởng này nữa. Lương tri của một dân tộc chẳng thể nào được thỏa mãn bởi một công thức tự kiêu tự đại, ghê tởm trong cái giả đạo đức của nó, theo đó, kể từ những năm của Đại hội thứ hai mươi của Đảng Cộng Sản Liên Xô, những “lỗi lầm” của Stalin đã được gán ghép cho “một số hiện tượng liên kết với sự tôn thờ cá nhân”. Cuốn tiểu thuyết của Xôlgiênitxyn vượt qua hẳn cái mặc ước này. Trong các cung cách khác nữa, Xôlgiênitxyn cũng vượt qua giới hạn của những gì từ trước đến nay đã được phép trong những cuộc thảo luận công khai về quá khứ. Ông chứng minh rằng những trại tập trung chẳng phải là một đặc điểm cô lập trong một xã hội chính ra đáng ngợi khen- kế quả không may của một sự “vi phạm luật pháp xã hội chủ nghĩa”- mà, thật ra, chúng đã là những tiểu vũ trụ của cả xã hội đó nói chung. Cuốn tiểu thuyết vạch một đường song song mặc thị giữa “bên trong” và “bên ngoài” trại: Một ngày trong đời của một công dân Xô-viết tầm thường đã có nhiều điểm chung với đời sống của những người đồng bào với ông đằng sau hàng rào kẽm gai. Bây giờ ta thấy rằng ở cả hai phía hàng rào, đó là cùng một câu truyện về nỗi thống khổ vật chất và tinh thần, về sự băng hoại, niềm uẩn ức và nỗi king hoàng. Khi chọn một công dân rất tầm thường làm nhân vật chính của câu truyện mình, Xôlgiênitxyn đã bẻ gẫy một mặc ước khác. Ivan Đênixôvitch chẳng phải là anh hùng lao động tiêu chuẩn nâng cao lá cờ xã hội chủ nghĩa thắng lợi và bước những bước dài tin tưởng đi vào tương lai Cộng sản chủ nghĩa huy hoàng. Hắn là một con người hèn mọn, chất phác, rất ư là bối rối, chẳng muốn gì hơn là sống hết một kiếp cần lao cách nào tốt nhất mà hắn có thể. Hắn tranh đấu một cách thảm thương để giữ lại được lòng thẳng thắn, tự trọng, và kiêu hãnh trong một cuộc chiến vô vọng với những lực huyền bí mà chúng dường như nhất quyết- vì những lý do vượt tầm hiểu biết của hắn- phá hủy phẩm cách con người của hắn, chối bỏ cái quyền yêu thương quê hương của hắn, và khiến cho công lao của đôi bàn tay hắn trở thành vô nghĩa. Cho đến giờ ta mới chỉ nghe nói đến những nạn nhân được tán tụng nhiều hơn của “thời kỳ tôn thờ cá nhân”. Trong chiến dịch phục hồi được phát động bởi những kẻ thừa kế Xtalin, người ta đã nhấn mạnh vào “những người Cộng sản chính trực bị kết án một cách bất công”. Bây giờ thì, lần đầu tiên, ta học biết được từ Xôlgiênitxyn cái cách lối theo đó hàng triệu người không tên đã trả bằng tự do của họ và bằng chính cuộc đời cho công cuộc “xây dựng xã hội chủ nghĩa”. Xôlgiênitxyn đã phá hủy cho muôn đời cái màng lưới dối trá nó đã từng bao phủ những trại tập trung Xô-viết từ trên ba chục năm nay- ấy là không kể đến những huyễn tượng đã từng được lan truyền đi với niềm tin tưởng nhường ấy và với vẻ ngạo mạn nhường ấy, mà mọi bằng chứng đều trỏ đến tác dụng trái ngược, bởi những kẻ tự cho mình là “những người bạn của Liên Xô”, mà giờ đây đã bị phát lộ là những kẻ bội phản nước Nga đích thực và bội phản tất cả nhân loại. Mong được như thế trên lương tri của họ. Quả sẽ nhầm lẫn, tuy nhiên, nếu chỉ xét cuốn tiểu thuyết của Xôlgiênitxyn trong những quan hệ lịch sử và chính trị thô lỗ. Như mọi tác phẩm lớn của nghệ thuật, nó ở ngoài nơi chốn và thời gian. Khi trình bày một con người, trong một thời gian và nơi chốn đặc thù, trong cái cảnh trí nhớp nhúa nhất có thể tưởng tưởng nổi, Xôlgiênitxyn đã thành công trong việc làm vững mạnh đức tin của ta vào thắng lợi tối hậu của những giá trị văn minh đối với sự ác. Cuốn tiểu thuyết của ông là một vở kịch đạo đức trong đó chàng thợ mộc Ivan Đênixôvitch Sukhôv là Kẻ Bình Phàm vậy.

MAX HAYWARD
LEOPOLD LABEDZ

Nữu Ước,
Tháng Giêng, 1963

THAY LỜI TỰA

Chủ đề cuốn tiểu thuyết của Alêkxanđr Xôlgiênitxyn thật là khác thường trong văn chương Xô-viết. Nó phản hưởng lại những hiện tượng thiếu lành mạnh trong đời sống chúng ta liên kết với thời kỳ tôn thờ cá nhân, hiện đã được Đảng phơi trần và loại bỏ. Mặc dù những biến cố này thật là gần gũi xét về thời gian, nhưng chúng dường như rất xa vời đối với chúng ta. Nhưng cho dù quá khứ có thế nào, thì ta, trong hiện tại, không được phép lạnh nhạt với nó. Chỉ có cách khảo sát những hậu quả của nó đầy đủ, can đảm và thành thực, ta mới có thể đảm bảo được một sự đoạn tuyệt hoàn toàn và vĩnh viễn với tất cả những sự việc đã đổ một bóng tối trên vùng quá khứ. Đó chính là điều N.S. Khrushchev đã muốn nói khi ông tuyên bố trong bài diễn văn bế mạc đáng ghi nhớ tại Hội nghị thứ hai mươi: “Nhiệm vụ của chúng ta là phải khảo sát kỹ lưỡng mọi khía cạnh của mọi vấn đề liên quan đến sự lạm dụng quyền hành. Đến thời thì rồi ta phải chết, bởi chúng ta tất cả sẽ phải chết, nhưng chừng nào chúng ta còn tiếp tục làm việc thì chúng ta có thể và phải làm sáng tỏ nhiều điều và nói sự thật với Đảng và nhân dân... Việc này phải được thi hành để ngăn ngừa những sự việc như thể khỏi xảy ra trong tương lai”.

Một ngày trong Đời Ivan Đênixôvitch chẳng phải là một cuốn hồi ký trong cái nghĩa thông thường của từ ngữ. Nó không chỉ chứa đựng những ghi chép về kinh nghiệm cá nhân của tác giả và ký ức của ông ta về chúng mà thôi, tuy rằng chỉ có kinh nghiệm cá nhân mới có thể mang lại cho cuốn tiểu thuyết một phẩm chất đích thực như thế. Nó là một tác phẩm nghệ thuật. Và chính cái cung cách theo đó chất liệu được sử dụng đã mang lại cho nó cái giá trị nổi bật như một chứng ngôn và làm nó trở thành một tài liệu nghệ thuật, mà khả tính của nó từ trước đến nay dường như không thể có được trên căn bản “chất liệu cụ thể”.

Trong Xôlgiênitxyn người đọc sẽ không tìm thấy được một bản trần thuật hoàn toàn đầy đủ về cái thời kỳ lịch sử được đánh dấu đặc biệt bởi năm 1937 đó, thời kỳ thật là đau xót trong tất cả những kỷ niệm của chúng ta. Chủ đề của Một Ngày nhất thiết được giới hạn bởi thời gian và nơi chốn của động tác và bởi những hạn định của thế giới trong đó nhân vật chính bị giam hãm. Một ngày của Ivan Đênixôvitch Sukhôv, một tù nhân trong một trại lao động cưỡng bách, như là Alêkxanđr Xôlgiênitxyn đã mô tả (đây là lần đầu tiên tác giả xuất hiện trên bản in), diễn ra như một bức tranh linh hoạt và xác thực phi thường về bản chất con người. Đây chính là điều trên hết đã mang lại cho tác phẩm cái xung kích độc nhất của nó. Người đọc có thể tưởng tượng ra dễ dàng nhiều người trong số những người được trình bày tại đây, trong các tình huống bi thảm này, như đang chiến đấu nơi tiền tuyến hay làm việc tại các công trình tái thiết hậu chiến. Họ cùng là một loại người, nhưng họ chưa hề bị định mệnh phơi bày trước nỗi nguy khốn hung bạo chẳng những thể xác mà cả tinh thần nữa.

Tác giả cuốn tiểu thuyết này không cầu kỳ để cố tình nhấn mạnh cái tính thô bạo chuyên chế nó là hậu quả của sợ đổ vỡ trong luật pháp Xô-viết. Ông đã lấy một ngày rất tầm thường từ lúc thức dậy đến lúc tắt đèn trong đời một tù nhân. Nhưng cái ngày tầm thường này không thể không chất chứa trong tim người đọc những chua xót đau thương cho số phận của những con người này; họ sống động trước mắt người đọc và có vẻ như thật gần gũi với hắn trong những trang cuốn sách này. Thành quả lớn nhất của tác giả, tuy nhiên, là cái chua xót và đau thương đó chẳng hề truyền đạt một cảm giác hoàn toàn vô vọng. Ngược hẳn lại. Tác dụng của cuốn tiểu thuyết này, cuốn tiểu thuyết thật là khác thường về sự thẳng thắn và sự thật đau thương của nó, là làm trí ta vơi nhẹ đi những gì từ trước đến nay chưa hề được nói tới, nhưng đã phải được nói tới. Do đó mà nó làm ta vững mạnh hơn và cao thượng hơn.

Câu truyện cay nghiệt này chứng tỏ một lần nữa rằng ngày nay chẳng có khía cạnh nào trong đời sống chúng ta mà không thể được đề cập tới và mô tả trung thực trong văn chương Xô-viết. Bây giờ chỉ còn là vấn đề nhà văn mang lại cho nó bao nhiêu tài năng mà thôi. Còn có một bài học rất đơn giản khác nữa để học được từ cuốn tiểu thuyết này. Nếu chủ đề của một tác phẩm mà thật sự có ý nghĩa, nếu nó trung thành với những sự thật to lớn của đời sống, nếu nó có tính người sâu sắc trong sự trình bày ngay đến cả những đề tài đau đớn nhất, thì nó không thể không tìm thấy được hình thức phát biểu thích hợp. Bút pháp của Một Ngày rất là linh hoạt và độc đáo trong sự khiêm tốn và bình dị phàm trần của nó. Nó hết sức hồn nhiên và do đó có được cái sức mạnh và phẩm cách lớn lao bên trong.

Tôi không muốn đoán trước lời phê phán của người đọc về tác phẩm ngắn này, nhưng riêng tôi không còn một nghi ngờ nhỏ nhoi nào hết rằng nó đánh dấu sự xuất hiện trên văn đàn của một tài năng mới, độc đáo, và trưởng thành.

Rất có thể rằng sự tác tác sử dụng- cho dù có hiếm hoi và thích đáng đến mấy- một số từ ngữ và phát biểu điển hình cho cái khung cảnh trong đó nhân vật chính đã sống và đã làm việc có thể làm phật lòng một thị hiếu đặc biệt khó tính. Nhưng xét chung tất cả, thì Một Ngày là một tác phẩm mà ta cảm thấy được một niềm tri ân tác giả đến cái độ mà ước vọng lớn nhất của ta là lòng tri ân này nên được những người đọc khác cùng chia sẻ.

ALÊKXANĐR TVARĐÔVSKY

° ° °

Cũng như mọi lần, hiệu đánh thức nổi lên lúc 5 giờ sáng- tiếng một chiếc búa gõ vào một thanh sắt bên ngoài Bộ chỉ huy trại. Tiếng kêu ròn rã vẳng lại yếu ớt từng hồi lọt qua các khung cửa kính phủ đầy băng dày có đến ba phân, và tắt dần đi mau chóng. Trời rét, và người giám thị chẳng buồn gõ tiếp làm gì.

Âm thanh im bặt và phía bên kia cửa sổ tối đen như mực, cứ như là nửa đêm ấy, lúc Sukhôv phải dậy để đi ra nhà vệ sinh, duy có điều bây giờ ba luồng sáng vàng khè hắt vào cửa sổ từ hai ngọn đèn ở chỗ ngoại vi và một ngọn bên trong trại.

Anh không hiểu tại sao mà chả có ai đến mở trại xá cả. Và người ta cũng chả nghe thấy bọn cần vụ kéo thùng vệ sinh lên đòn gánh để khiêng ra ngoài nữa.

Sukhôv không bao giờ ngủ quá hiệu đánh thức mà bao giờ cũng nhổm dậy ngay. Như thế anh có được một tiếng rưỡi trước khi điểm danh buổi sáng, một khoảng thời giờ mà bất cứ ai biết được thế nào là đời sống trong trại bao giờ cũng có thể kiếm chác tí tỉnh gì đó. Có thể khâu cho ai đó một lớp vải bọc đôi bao tay từ một miếng vải lót cũ. Có thể mang đến cho một công khu trưởng một đôi giày bốt nỉ đã khô của anh ta trong khi anh ta còn ở trong giường, để tránh cho anh ta khỏi mất công đi chân không lượn đi lượn lại quanh đống giày tìm đôi của mình. Hay có thể chạy đến một trong mấy phòng tiếp tế xem có tí việc gì làm không, quét dọn hay khuân vác gì đó. Hay có thể đi sang nhà ăn dọn chén bát khỏi các bàn và bưng hàng đống đến cho mấy người rửa chén. Đó cũng là một cách đi kiếm đồ ăn, nhưng bao giờ cũng có quá nhiều người khác với cùng một ý nghĩ. Và cái sự tệ nhất là nếu có chút gì còn thừa lại trong một cái bát và bạn lại thè lưỡi ra mà liếm. Bạn không đừng được. Và Sukhôv vẫn còn nghe văng vẳng bên tai những lời nói của tên công khu trưởng đầu tiên của anh, Kuzyômin- một tay tù lâu năm mà hồi 1943 đã ở trong trại được đến mười hai năm rồi. Một lần, bên một đống lửa đốt trong lúc dọn rừng, hắn đã nói với toán người mới được mạng tới từ tiền tuyến như thế này:

“Mấy bạn, ở đây là luật rừng đấy ạ. Nhưng dù là ở đây cũng vẫn sống được. Đi đoong trước tiên là tên nào liếm sạch bát, tin tưởng vào trạm xá, hay làm ăng-ten cho bọn coi tù”.

Hắn nói quả là đúng quá- dù rằng không lúc nào cũng hẳn là như vậy đối với những tên làm ăng-ten cho bọn coi tù. Chúng biết cách giữ thân lắm. Chúng vẫn sống nhơn nhơn, và chỉ có các tên khác là lãnh đủ mà thôi.

Sukhôv bao giờ cũng tỉnh dậy lúc có hiệu đánh thức, nhưng hôm nay anh lại không. Anh cảm thấy khó chịu trong người từ đêm hôm trước- nhức nhối và đau đớn và ớn lạnh, và anh chẳng biết làm cách nào cho ấm được đêm đó. Trong giấc ngủ anh cảm thấy bịnh lắm và rồi đỡ hơn một chút. Suốt đêm anh cứ phát khiếp cái buổi sáng.

Nhưng rồi buổi sáng cứ đến, như bao giờ.

Với lại ai mà có cách làm cho ấm được, nào là lớp băng chất đống trên cửa sổ như thế kia, nào là một màng lưới sương muối giăng khắp trại xá, nơi mà các bức tường nối với trần nhà? Mà cái trại xá khốn nạn ấy nữa.

Sukhôv cứ nằm nguyên trên giường. Anh nằm ở tầng trên cùng, chăn và áo măng-tô chùm kín trên đầu, và cả hai chân nhét vào ống tay áo trấn thủ. Anh chả nhìn thấy gì hết, nhưng anh có thể nghe các tiếng động mà biết được những sự việc gì đang diễn ra trong trại xá và tại chính nơi anh đang nằm. Anh có thể nghe tiếng bọn cần vụ đang chạy huỳnh huỵch khiêng xuống hành lang một trong những thùng vệ sinh chứa có đến gần một trăm lít. Đây được coi là việc nhẹ dành cho những người có tên trong danh sách bệnh nhân- nhưng khiêng được nó ra mà không làm sóng sánh xuống sàn thì chẳng phải là trò đùa! Rồi một người nào trong Công khu 75 đổ một đống giày bốt dạ từ phòng sấy xuống sàn nhà. Và bây giờ một người nào trong công khu của anh cũng làm như thế (hôm nay cũng đến lượt họ dùng phòng sấy). Hai anh công khu trưởng và phó hấp tấp xỏ chân vào bốt, và giường của họ kêu cót két, ọp ẹp. Tên công phu phó bây giờ chắc là sẽ đi lấy khẩu phần bánh mì. Rồi thì anh khu trưởng chắc có lẽ sẽ lên Ban kế hoạch sản xuất (BKHSX) trên Bộ chỉ huy.

Nhưng, Sukhôv chợt nhớ, hôm nay đâu có phải là dịp lên thăm mấy ông thư ký BKHSX như mọi ngày thường đâu. Hôm nay là ngày lớn của anh em mà. Anh em đã nghe nói nhiều đến việc công khu mình- 104- đổi từ công việc cất xưởng sang một công việc mới, xây dựng một “Phát Triển Cộng Đồng Xã Hội Chủ Nghĩa” mới. Nhưng cho đến giờ chưa có gì hơn là các khoảng đồng trống phủ đầy những đống tuyết, và trước khi làm được cái gì, thì phải đào hố đã, cắm cọc vào đó đã, rồi giăng dây kẽm gai lên đã- tù làm cho tù hưởng, để khỏi thoát được ra ngoài. Và rồi thì mới bắt đầu xây dựng được chứ.

Dám cá mạng là trong một tháng sẽ chẳng có chỗ nào có thể ấm được- ngay đến một cái lỗ dưới đất. Và cũng chẳng đốt lửa lên được nữa- lấy gì làm nhiên liệu mà đốt? Cho nên chỉ còn mỗi hy vọng là làm việc như trâu.

Anh công khu trưởng lo lắm và đang nghĩ cách giải quyết, đang nghĩ cách đùn công việc đó cho một công khu nào khác, công khu nào hơi tối dạ một chút.

Tất nhiên đâu có thể đi tay không được. Chắc phải đút nửa ký thịt mỡ heo cho ông thư ký trưởng. Hay một ký ấy chứ lại.

Có lẽ Sukhôv nên tìm cách có tên trong danh sách bệnh nhân để nghỉ được một ngày. Cứ thử đâu có sao. Cả người anh nhức nhối như giần.

Rồi anh tự hỏi viên giám thị nào trực hôm nay?

Anh nhớ lại là Ivan Cồ, một tên trung sĩ cao, ốm nhách, mắt đen. Lần đầu tiên nom thấy hắn thì khiếp đến tụt cả quần ra được, nhưng khi biết hắn rồi thì hắn là người dễ dãi nhất trong số giám thị trực- chẳng hề bao giờ nhốt ai vô nhà đá hay kéo ai lên sĩ quan kỷ luật. Thế là Sukhôv có thể nằm nguyên cho đến lúc nào tới giờ Trại xá 9 lên nhà ăn.

Cả bộ giường rung chuyển khi hai người cùng nhỏm dậy một lúc- giường trên là láng giềng của Sukhôv, anh chàng đạo Báp-tít Aliêushka, và giường dưới là Buinôvsky, trước kia là đại úy trong hải quân.

Khi khiêng hai thùng vệ sinh ra, hai anh cần vụ bắt đầu cãi lộn nhau về việc ai sẽ đi lấy nước nóng. Lời qua tiếng lại chí chóe cứ như hai mụ già. Anh thợ hàn điện ở Công khu 20 bèn rống lên với chúng:

“Ê, mấy thằng khốn nạn!”. Và hắn ném một chiếc giày bốt vào chúng. “Tao sẽ làm cho chúng mày câm họng lại cho mà xem”.

Chiếc giày bốt văng đến ầm một cái vào cái cột. Mấy tên cần vụ câm họng.

Anh phó công phu kế bên lẩm bẩm than phiền:

“Này, Vaxili Phiêuđôrôvitch! Mấy thằng khốn nàn ở phòng tiếp tế chơi đểu tao mày ạ. Mình bao giờ cũng được bốn chiếc bánh một ký, mà hôm nay được có ba. Thế là sẽ có tên bị thiếu phần rồi”.

Hắn nói nhỏ, nhưng tất nhiên cả công khu đều nghe thấy hết, và tất cả đều nín thở. Ai sẽ bị thiếu phần chiều nay đây?

Sukhôv vẫn cứ nằm y nguyên một chỗ, trên tấm nệm nhét đầy cứng mạt cưa. Giá mà nó ra làm sao hẳn một cái đi- hoặc là nóng hung lên hoặc là hết đau đi. Chứ cứ làng nhàng thế này thì anh chả biết ra thế nào hết.

Trong lúc anh chàng đạo Báp-tít đang lẩm nhẩm đọc kinh, thì ông đại úy ở nhà vệ sinh quay trở về và nói, không hẳn là với một ai đặc biệt, mà có vẻ khoái trá lắm:

“Liệu mà sẵn sàng gân cốt đi, mấy bạn! Ít nhất là hai mươi độ dưới không đấy”.

Sukhôv quyết định đi bệnh xá.

Và rồi có một bàn tay chắc mạnh nào lột phăng chiếc áo trấn thủ và chăn của anh ra. Sukhôv hất chiếc măng-tô nhồi bông khỏi mặt và nhỏm lên một chút. Đứng phía dưới, đầu ngang tầm giường tầng trên, là tên Thát-đát ¹ Ốm.

A, ra thằng khốn nạn này đã đến trực và lẻn đến rình anh em từ bao giờ.

“S-854!” tên Thát-đát đọc ở miếng mục trắng khâu trên lưng chiếc áo đen. “Ba ngày nhà đá và làm việc như thường!”.

Vừa mới nghe thấy cái tiếng nói khan khan tức cười của hắn là tất cả mọi người trong cả khu trại xá- lúc ấy rất là tối (không phải tất cả các đèn đều đã bật) và là nơi có hai trăm người ngủ trên năm mươi bộ giường xếp đầy rệp- thức thì có sinh khí hẳn lên. Những ai chưa tỉnh dậy vội vàng bận quần áo.

“Dạ, thưa Công Dân Giám Thị ² vì tội gì ạ?”. Sukhôv hỏi, và anh lấy cái giọng nghe thảm thương hơn là anh thực sự cảm thấy.

Nằm nhà đá mà được làm việc như thường thì không đđến nỗi gì lắm. Bạn có đồ ăn nóng và không có thời giờ nghĩ ngợi lung tung. Không được thả ra đi làm mới thực là hình phạt.

“Sao giờ này chưa dậy? Lên văn phòng Chỉ huy trưởng!” tên người Thát-đát dài giọng ra nói- cả hắn lẫn Sukhôv và tất cả mọi người khác đều biết tại sao anh ta phải vô nhà đá.

Khuôn mặt nhẵn nhụi, nhăm nhúm của tên Thát-đát không tỏ lộ một tình cảm nào hết. Hắn ngó quanh để tìm bắt thêm một người nào khác, nhưng tất cả mọi người- dù là trong bóng tối hay dưới một ngọn đèn, dù là nằm giường dưới hay nằm giường trên- đều đang xỏ hai chân vào chiếc quần đen, vải đụp, có ghi số ở đầu gối chân trái. Hoặc là họ đã mặc quần áo và đang thu thu vén vén vào người và chạy vội ra của đứng chờ bên ngoài cho đến khi nào tên Thát-đát đi khỏi.

Giá như Sukhôv bị vào nhà đá vì quả thực có tội tình gì thì chắc anh đã không cáu sườn đến thế. Cái điều làm cho anh cáu là bao giờ anh cũng là một trong những người thức dậy trước nhất. Nhưng đâu có dịp nào phân bua, giải thích với cái tên Thát-đát này. Cho nên anh vẫn cứ xin tha, kệ mẹ nó, nhưng đồng thời cũng vẫn kéo chiếc quần đụp lên (chiếc quần cũng có một miếng mụn đã sờn và bẩn khâu phía trên đầu gối trái với con số S-854 sơn trên đó bằng màu đen và cũng đã phai rồi), khoác chiếc áo trấn thủ vào người (chiếc này có những hai con số, một trên ngực và một đằng sau lưng), lấy đôi giày bốt ở đống giày trên sàn, đội mũ lên đầu (có cùng một con số đằng trước), và đi theo sau tên Thát đát.

Tất cả Công khu 104 trông thấy Sukhôv đang bị dẫn đi, nhưng không ai nói lấy một lời. Cũng vô ích, mà biết nói gì? Giá có công khu trưởng ở đó thì hắn có thể nói đỡ anh một chút, nhưng hắn đã đi mất rồi. Còn Sukhôv thì chẳng nói gì với ai cả. Anh không muốn chọc giận thêm tên Thát-đát. Chẳng cần dặn, anh em cũng sẽ giữ phần ăn sáng cho anh.

Hai người bước ra ngoài.

Trời rét như cắt, lại thêm sương mù đến ngộp thở. Hai ngọn đèn rọi từ trên các tháp canh ở các góc phía xa đang chiếu bắt tréo vào nhau khắp khu doanh trại. Các ngọn đèn ở khu ngoại vi và các ngọn trong doanh trại hãy còn sáng chưng. Đèn nhiều đến nỗi làm cho những ngôi sao bị xóa mờ hẳn đi.

Tiếng giày nhai râu rấu trên tuyết, các tù nhân đang hối hả bận rộn việc này việc nọ- đến nhà vệ sinh, các phòng tiếp tế, phòng gói đồ, hay mang lúa mạch đến nhà bếp nấu. Vai so ro, áo cài cúc thật kín, họ thảy đều cảm thấy lạnh, không hẳn bởi tiết trời băng giá mà đúng ra là bởi họ biết rằng họ sẽ phải ở trong thời tiết đó suốt ngày. Nhưng tên Thát-đát kia, trong chiếc áo măng-tô cũ với những dây nẹp màu xanh đã tả tơi, vẫn bước tới đều đặn, vững vàng, và dường như cái rét không hề quấy quả hắn chút nào hết.

Hai người đi qua hàng rào cao bằng gỗ bao quanh khu trừng giới (tức nhà lao bằng đá bên trong trại), qua hàng rào kẽm gai ngăn lò bánh khỏi tay tù nhân, qua góc Bộ chủ huy nơi có một khúc đường rầy phủ đầy sương muối treo lên một cái cột bằng dây kẽm cỡ lớn, rồi lại đi qua một cái cột nữa trên đó- trong một chỗ khuất để giữ cho thủy ngân không xuống quá thấp- có treo hàn thử biểu, băng tuyết phủ dày cộm. Sukhôv liếc nhìn chiếc ống màu trắng sữa mà trong lòng khấp khởi. Nếu nó xuống quá bốn mươi hai độ dưới số không thì anh em sẽ khỏi phải ra ngoài làm việc. Nhưng hôm nay hàn thử biểu chả có xuống đến bốn mươi bốn miếc gì cả.

Hai người bước vào BCH- thẳng đến phòng giám thị. Hóa ra- như Sukhôv đã hơi nghi lúc ở trên đường rồi- là họ chẳng bao giờ muốn đẩy anh vô nhà đá làm gì đâu mà chỉ có điều cái sàn trong phòng giám thị cần đôi chút kỳ cọ đó thôi. Quả nhiên, tên người Thát-đát bảo Sukhôv là tha phạt cho và ra lệnh cho anh lau sàn.

Lau sàn căn phòng giám thị là công việc của một tù nhân đặc biệt- người cần vụ của BCH, chẳng bao giờ phải làm việc bên ngoài trại. Nhưng trước đây đã lâu tên này đã tự đưa được mình vào chỗ quan trọng trong BCH và rồi tự do ra vô các phòng làm việc của ông thiếu tá, của sĩ quan kỷ luật, và của ông trưởng ban an ninh. Hắn hầu hạ họ tối ngày và đôi khi còn nghe lỏm được những chuyện mà ngay đến các giám thị còn không biết. Thế rồi một hồi hắn còn cho là cọ sàn cho mấy tên giám thị tầm thường là dưới phẩm cách của hắn nữa. Họ cho gọi hắn lên một hay hai lần, rồi mới sáng mắt ra và bắt đầu kéo tù nhân thường vào làm công việc đó.

Cái bếp lò trong phòng giám thị đang cháy phừng phừng. Hai tên giám thị áo lột ra hết chỉ còn có sơ-mình bẩn thỉu đang chơi cờ đam, còn một tên thứ ba để nguyên cả chiếc áo lông cừu thắt lưng và để nguyên cả giày bốt đang nằm ngủ trên một chiếc ghế dài hẹp. Có một cái sô và miếng giẻ rách trong góc phòng.

Sukhôv quả là sung sướng quá và cám ơn tên Thát-đát đã tha cho anh:

“Cám ơn Ông Giám thị . Lần sau em thôi không dậy trễ nữa”.

Luật lệ ở đây rất là giản dị- làm hết việc rồi đi ra. Bây giờ đã có việc làm, Sukhôv cảm thấy như hết cả đau nhức. Anh xách cái sô ra giếng, hai bàn tay không đeo bao vì lúc đi vội anh đã quên không mang theo và bỏ chúng ở dưới gối.

Các công khu trưởng đi trình diện tại BKHSX đã tụ tập gần cái cột, và một trong số người ít tuổi, trước kia có lần là một Anh Hùng Liên Xô, trèo lên lau hàn thử biểu.

Những người kia đứng ở dưới vội la lên: “Chớ có thở vào nó đấy, không nó lên bây giờ!”.

“Lên lên gì... mặc kệ mẹ nó... còn ăn thua cái đéo gì nữa đâu”.

Tyurin- công khu trưởng của Sukhôv- không có ở đó. Sukhôv đặt sô xuống và đút hai tay vào hai ống tay áo. Anh muốn xem xem là cái gì.

Anh chàng ở trên cột nói bằng một giọng khản đặc: “Mười bảy độ rưỡi dưới không- con cặc!”

Và ngó lại một lần nữa cho chắc ăn, anh ta nhảy xuống.

“Đằng nào thì bao giờ nó cũng sai rồi- hàn thử biểu bố láo”, có người nói. “Đời nào chúng nó lại treo cái tốt ở đây”.

Các công khu trưởng tản đi mỗi người một ngả. Sukhôv chạy ra giếng. Tai anh buốt cóng dưới hai vạt mũ che mà anh đã kéo xuống nhưng chưa buột chặt.

Phía trên giếng phủ kín một lớp băng dày cho nên cái sô nhét mãi mới chui lọt qua miệng giếng. Còn dây thừng thì cứng như cây ấy.

Đôi tay Sukhôv tê cóng, cho nên lúc anh khiêng sô nước bốc khói về đến phòng giám thị anh nhúng ngay chúng vào nước. Anh thấy ấm hơn.

Tên Thát-đát đã đi khỏi nhưng bốn tên giám thị đang đứng cãi vả với nhau. Họ đã thôi chơi cờ hay ngủ, và đang cãi nhau xem là tháng Giêng này lãnh được bao nhiêu kê (Trong trại “công nhân tự do ³ hiện đang thiếu thực phẩm, và mặc dầu chế độ thẻ khẩu phần đã hết từ lâu, nhưng các giám thị vẫn còn có thể mua thực phẩm với giá được trừ mà dân địa phương không mua được).

“Đóng cửa lại, thằng đầu cứt! Gió lạnh quá”, một tên giám thị quát lên.

Mới sáng ra không nên làm ước giày bốt nỉ. Dù có chạy được về trại cũng không có đôi khác mà thay. Suốt tám năm ở trỏng, Sukhôv đã được thấy đủ mọi thứ thăng trầm về tình trạng giày dép. Đã có lúc suốt mùa đông không có bốt nỉ mà đi, lại có lúc ngay đến bốt thường cũng không thấy có mà chỉ có guốc làm bằng vỏ cây phong hay dép “kiểu Xưởng Máy Cày Chelyabinsk” (tức thị dép làm bằng vỏ xe hơi, khi đi còn để lại đằng sau các vết bành xe). Bây giờ thì tình hình giày dép đã khả quan hơn. Hồi tháng Mười- vì có lần anh đã bày mưu lẻn xuống các kho với nhân vật quan trọng thứ nhì trong công khu- Sukhôv đã được một đôi bốt thật chắc, có mũi thật khỏe và bên trong đủ rộng để có thể quấn đến hai lớp vải bao chân ấm. Suốt một tuần anh cảm thấy lạc thú nhất đời, đi đâu cũng va hai gót giày vào nhau khoái trá. Thế rồi tháng Chạp lại được phát bốt nủ nữa chứ, và đời tươi thắm như hoa. Thật chả muốn chết tí nào hết. Nhưng rồi có thằng chó má nào ở phòng kế toán rỉ tai Chỉ huy trưởng: “Cho lãnh bốt nỉ nhưng bắt phải nộp lại đôi kia. Tù không được quyền có hai đôi một lúc”. Thế là Sukhôv phải quyết định hoặc giữ đôi bốt da mới suốt mùa đông, hoặc lấy đôi bốt nỉ- qua suốt mùa xuân tuyết tan- và trả lại đôi mới. Anh đã nâng niu đôi giày đáng yêu này như nâng niu trứng ấy, lấy mỡ thoa vào chúng và đánh cho da mềm ra. Trong suốt tám năm giời, không có gì đã làm anh đau khổ hơn là phải đem trả đôi bốt ấy. Chắc là chúng sẽ bị đổ vào một đống cùng với những đôi khác, và chắc rồi xuân đến anh sẽ chẳng bao giờ tìm lại chúng được nữa.

Sukhôv chợt nảy ra một ý kiến. Anh tụt vội đôi bốt nỉ ra, dựng vào một xó, ném mớ vải bao chân lên trên (cái muỗng anh vẫn thường giắt vô một chiếc bốt bỗng rớt leng keng xuống sàn nhà- hồi nãy tuy đi vội như thế mà anh cũng không quên nó), đi chân không, khom mình xuống dội nước vào ngay giày của mấy tên giám thị.

Thấy vậy một tên co vội chân lên, miệng hét “Làm từ từ chứ, thằng khốn nạn!”.

...“Sao lại gạo được? Gạo lại thuộc về phần chia khác. So sánh thế nào được”...

“Sao phải dùng tới từng ấy nước hả, đồ ngu? Rửa nhà như vậy đấy hả?”

“Còn cách nào khác đâu thưa Công Dân Giám Thị? Sàn dính bệt những đất là đất!”

“Bộ chưa bao giờ thấy mẹ đĩ rửa nhà hay sao hả đồ ngu?”

Sukhôv đứng thẳng người lên, cầm trong tay miếng giẻ nước chảy ròng ròng. Anh nhoẻn một nụ cười ngây thơ, để lộ ra mấy cái răng thiếu vị bị sưng xuất huyết khi ở Ust-Izhma năm 1943, cái hồi mà anh tưởng là đã sắp gục rồi. Tưởng là sắp đi đoong rồi. Đi ỉa chảy, có máu, ruột đau rã rời, ăn vô chả giữ lại được gì hết trọi. Nhưng bây giờ mỗi một cái còn lại từ những ngày đó là cái giọng nói phều phào tức cười của anh.

“Thưa Công Dân Giám Thị, em bị xa vợ từ hồi 1941 kia. Giờ cũng chẳng nhớ được nó ra làm sao nữa”.

“Coi kìa, bọn chúng lau nhà như thế kia kìa... Mấy tên khốn nạn này chẳng biết làm cái gì cả, mà cũng chẳng thiết làm nữa. Cho chúng ăn bánh mì không đáng. Quân này phải ăn cứt kia!”.

“Nhưng việc đéo gì mà ngày đéo nào cũng phải rửa sàn? Lúc nào cũng ướt át. Ê này, 854, nghe đây. Lau qua loa cho nó khỏi ướt thôi, rồi cút!”.

...“Gạo! Làm sao mà so sánh kê với gạo được”...

Sukhôv làm lẹ cho nó xong. Có hai thứ làm việc. Như là hai đầu gậy ấy. Làm cho người ta thì làm thật đàng hoàng, còn làm cho người ngợm thì chỉ đại khái thôi. Nếu không thì thiên hạ ngỏm củ từ đã khuya rồi. Đó là cái chắc.

Sukhôv lấy giẻ ướt lau qua sàn gỗ một lượt nữa, không để sót một chỗ nào khô, ném luôn cái giẻ chưa vắt vào phía sau bếp lò, đi bốt, đổ chỗ nước còn lại trong sô lên lối đi mà các sếp lớn hay sử dụng, và đi tắt qua nhà tắm, qua câu lạc bộ tối om và lạnh lẽo, đến nhà ăn.

Anh còn phải đến bệnh xá nữa- bây giờ lại thấy đau ê ẩm cả người. Rồi lại còn phải tránh cho bọn giám thị ở trước cửa nhà ăn không nhìn thấy. Ông Chỉ huy trưởng đã ra lệnh triệt để bắt các tù nhân đi lạng quạng một mình và nhốt vào phòng kín.

Thực là điều hiếm, sáng nay không có nhiều người đứng xếp hàng đợi vào nhà ăn. Anh bèn đi vào luôn.

Bên trong mù mịt như một nhà tắm hơi- nào là không khí thấm đầy sương muối bên ngoài tràn vào, nanò là hơi cháo loãng trong nhà ăn bốc lên. Mọi người đang ngồi ở bàn hoặc đứng chen chúc ở chỗ khoảng trống giữa những người ngồi bàn để đợi lấy chỗ. Vừa la lối inh ỏi vừa len lỏi rẽ qua đám đông, hai ba người thuộc mỗi công khu tay bưng khay gỗ chất những tô cháo lúa mạch và cháo ngô, và kiếm chỗ trên bàn để đặt xuống. La đến như thế mà những thằng ngớ ngẩn chẳng nghe thấy gì, xô luôn vào khay của người ta, thế là đổ tóe ra hết! Tiện bàn tay trống bèn nện cho chúng một cú vào gáy! Phải như thế! Cho chúng một bài học, đứng có lớ xớ kiếm chác đồ ăn thừa mà vướng cả lối đi người ta.

Phía bên kia có một anh chàng trẻ tuổi làm dấu trước khi ăn. Chắc phải là dân miền Tây Ukraine ⁴ và là dân mới. Chứ dân Nga thì đã chẳng còn nhớ phải làm dấu bằng tay nào nữa rồi.

Ngồi trong nhà ăn lạnh nên phần lớn khi ăn đều vẫn đội mũ, nhưng ăn không vội vã, đuổi theo từng miếng cá thối lẫn trong đám lá bắp cải và nhổ xương ra bàn. Khi xương chất thành một đống sẽ có một anh gạt xuống đất trước khi công khu sau ngồi vào, và rồi xươong sẽ bị dẫm nát ở dưới đất.

Nhổ xương ngay xuống đất là bất lịch sự.

Ở giữa nhà ăn có hai hàng cột có thể gọi là cột nhà hay giàn chống. Fêtyukôv, một người khác nữa cùng công khu đang ngồi dựa vào cột giữ phần ăn sáng cho Sukhôv. Tên này cũng không phải vào hàng vai vế trong công khu- còn dưới cả Sukhôv nữa. Mới thoạt nhìn tưởng người nào trong công khu cũng như nhau- cũng áo măng-tô đen, cũng mang số- nhưng bên trong thì khác nhau lắm. Người nào cũng có giai cấp ra gì. Buinôvsky, chẳng hạn, không phải là hạng người ngồi giữ bát cho kẻ khác. Và có những việc mà Sukhôv không thèm làm. Chẳng hạn, ta chẳng thể yêu cầu Buinôvsky, ông Đại úy Hải quân đó, giữ bát cho ta được, và có những việc mà ngay đến Sukhôv cũng chẳng thèm làm- những việc dưới tư cách của anh.

Fêtyukôv trông thấy Sukhôv đến thì đứng dậy nhường chỗ, thở dài một cái.

“Nguội hết rồi. Tôi toan ăn hộ anh- tôi tưởng anh nằm nghỉ nhà mát rồi chứ”.

Hắn không đứng chực làm gì. Hắn biết là Sukhôv sẽ không để lại một chút gì cho hắn hết. Nó sẽ liếm sạch nhẵn cả hai tô cho mà coi.

Sukhôv rút muỗng giắt trong bốt ra. Anh mến cái muỗng này lắm, nó đã theo anh đi khắp nơi miền Bắc. Chính anh đã lấy giây nhôm đúc nó trong cát và khắc lên nó chữ: “Ust-Izhma 1944” ⁵ .

Rồi anh bỏ mũ ra khỏi cái đầu trọc của anh- dù là lạnh đến nấy anh cũng không bao giờ để nguyên cả mũ mà ngồi ăn. Anh khuấy bát cháo đã nguội và nhìn vội vào bát xem trong đó có gì. Như lệ thường. Không ohải là lớp cháo múc trên mặt nồi nhưng cũng chẳng phải là thứ múc từ dưới đáy nồi. Con nhà Fêtyukôv dám đỡ nhẹ một củ khoai tây rồi lắm ạ.

Cháo trong trại giam chỉ ngon duy ở chỗ là thường thường nó nóng, nhưng bây giờ cháo của Sukhôv đã nguội ngắt. Dù vậy anh cũng ăn chậm rãi và cẩn thận như thường lệ. Không việc gì mà vội, dù nhà có cháy cũng mặc. Ngoài lúc ngủ, tù nhân chỉ có thì giờ riêng của mình là mười phút vào bữa ăn sáng, năm phút lúc nghĩ trưa và năm phút nữa vào bữa ăn tối.

Cháo ngày nào cũng vậy, chả đổi gì cả. Nó tùy thuộc loại rau dự trữ được trong mùa đông. Năm ngoái chỉ trữ có cà rốt, muối, vì vậy chỉ có mỗi cà rốt trong cháo suốt từ tháng Chín tới tháng Sáu. Năm nay là bắp cải. Trại được ăn ngon nhất vào tháng Sáu, vì hết rau phải dùng lúa mạch thay thế. Tệ nhất là tháng bảy, người ta bỏ lá tầm ma ⁶ xé nhỏ vào nồi nấu.

Cá thì hầu hết chỉ là xương. Thịt cá đã bị luộc rữa ra hết rồi, chỉ còn một chút dính ở đuôi và đầu. Không bỏ sót đến một cái vẩy hay một mẩu thịt còn dính vào bộ xương, Sukhôv nhai nát hết xương, hít lấy nước rồi nhổ ra bàn. Anh không chừa lại một chút gì hết- ngay cả đến mang hay đuôi cũng ăn tuốt. Ăn cả mắt nữa nếu chúng còn năm nguyên tại chỗ, trong đầu cá, chứ nếu đã long ra rồi mà nổi lềnh bềnh trong bát thì anh không ăn. Mọi người đều nhạo anh về chuyện này.

Hôm nay Sukhôv lại để dành được đôi chút. Anh chưa trở về trại xá lấy phần bánh mì nên bây giờ ăn không có bánh. Bánh mì thì lúc nào ăn không cũng có thể được, ăn về sau lại đỡ đói.

Món thứ hai là món cháo magara đặc cứng, cái món lúa mạch “Tàu” chết tiệt này. Cũng nguội ngắt và đóng bánh lại. Sukhôv xắn ra thành từng miếng. Ngay lúc còn nóng nó cũng đã nhạt nhẽo rồi, ăn chẳng thấy thấm thía gì rồi, chứ đừng nói gì lúc nguội. Thực ra chỉ rặt cỏ là cỏ, có điều là nó màu vàng, trông giống như kê. Người ta lấy nó thay vào lúa mạch, cho là ý kiến hay lắm và bảo là bắt chước người Tàu. Khi nấu lên, một tô nặng khoảng bốn trăm gờ-ram. Không hẳn là lúa mạch thật, nhưng cứ cho là như vậy đi.

Anh liếm muỗng, nhét nó vào bốt, đội mũ, rồi đi ra bệnh xá.

Trời vẫn còn tối như bao giờ, và những ngôi sao bị lu mờ vì những ngọn đèn trong trại. Và hai ngọn đèn rọi hãy còn quét đi quét lại khắp khu doanh trại. Lúc mới lập trại- đây là một trại “Đặc Biệt” ⁷ - lính canh hãy còn có nhiều hỏa châu. Mỗi khi điện hư, họ bắn hỏa châu lên phía trên doanh trại như mưa trắng, đỏ, xanh lục- cứ y như ở ngoài mặt trận ấy. Nhưng rồi họ thôi không dùng hỏa châu nữa. Có lẽ họ cho là tốn kém quá.

Trời hãy còn tối như lúc có hiệu đánh thức. Nhưng những tay lâu năm có thể căn cứ vào những cái này, cái kia, cái nọ mà biết được là hiệu điểm danh sắp sửa nổi lên. Tên phụ việc cho thằng Thọt (Thọt là một tên cần vụ trong nhà ăn, hắn lấy đồ ăn của nhà ăn để nuôi một tên phụ việc) đã đi kêu trại xá 6 đi ăn sáng. Số 6 dành cho những người tàn tật, không thể làm việc ở ngoài doanh trại. Một ông họa sĩ già với chòm râu nhỏ đi khập khễnh sang Ban Văn Hóa Giáo Dục (BVHGD) lấy sơn và cọ để sơn bảng số cho các quần áo tù. Một lần nữa tên Thát-đát lại chạy băng qua sân về phía BCH. Không có mấy người ở ngoài sân. Họ đã núp cả bên trong và đang làm cho ấm trong mấy phút ngọt ngào cuối cùng này.

Sukhôv đứng thụt vào phía sau góc một căn lều để lánh mặt tên Thát-đát. Nếu hắn vớ được anh một lần nữa thì bỏ mẹ là cái chắc. Dù sao thì mắt lúc nào cũng phải mở to ra mà nhìn. Phải cẩn thận đừng để mấy tên giám thị thấy anh đứng một mình mà phải đứng với cả bọn. Lúc nào họ cũng rình kiếm một người để làm việc gì hoặc để mắng mỏ nếu họ đang gặp phải lúc bực mình. Trong trại đã ra thường lệnh là khi gặp giám thị thì phải bỏ mũ cách năm bước, và cứ để như vậy cho đến khi đi qua mặt hai bước. Có vài tên giám thị đi lượn quanh mắt nhắm lại đếch cần để ý, nhưng cũng có tên khoái cái trò ấy lắm. Biết bao nhiêu người đã phải vào nhà đá chỉ vì cái trò này rồi! Thôi, chả dại. Đứng quanh một xó mà đợi là hơn.

Tên Thát-đát đi qua. Sukhôv vừa định tiếp tục đi đến bệnh xá thì sực nhớ là anh chàng người Lét-tô-ni bên Trại xá 7 đã dặn anh sáng nay sang mua vài đấu thuốc lá trước giờ điểm danh. Nhưng từ sáng đến giờ bận quá nên Sukhôv quên khuấy đi mất. Anh chàng Lét-tô-ni bự vừa được nhà gởi cho gói đồ chiều hôm qua, ngày mai chắc sẽ chẳng còn gì hết. Chắc phải một tháng nữa mới lại có gói khác. Mà thuốc lá của anh chàng khá ngon, vừa đủ nặng, thơm, lại hơi nâu nâu.

Sukhôv phân vân, đứng sựng lại. Có nên sang Số 7 không? Nhưng đã gần tới bệnh xá rồi, anh bèn tiếp tục đi tới các bậc thềm bệnh xá. Tuyết kêu rau ráu dưới chân.

Hành lang bệnh xá sạch quá- bao giờ cũng vậy- sạch đến nỗi sợ phải bước đi trên đó. Tường sơn trắng bóng loáng, và đồ đạc cũng trắng nữa.

Nhưng cửa văn phòng còn đóng. Chắc các bác sĩ hãy còn trên giường. Một người y tá- một anh chàng trẻ tuổi có tên là Nikôlai Vđôvushkin- đang ngồi ở một bàn giấy gọn ghẽ sạch sẽ trong phòng cần vụ, bận một cái áo choàng trắng gọn ghẽ sạch sẽ. Anh ta đang viết lách cái gì.

Sukhôv lột mũ ra, coi anh này cứ như mấy ông cao cấp ở trên, và theo đúng cựu lệ trong trại, ngó trộm những thứ mà lẽ ra không được phép ngó, anh không khỏi không trông thấy Vđôvushkin đang viết những dòng ngay ngắn, nắn nót, bắt đầu mỗi dòng ngay ở phía dưới dòng trên bằng chữ hoa và bỏ một khoảng trống nhỏ ở bên cạnh. Dĩ nhiên Sukhôv thấy ngay là anh chàng đang làm chuyện gì riêng của anh chứ chẳng phải công việc, và chả việc gì đến anh mà anh phải ngó hết.

“Nikôlai Xêmyônôvitch này, tôi nghe như bệnh bệnh làm sao ấy”, anh nói, mặt trông đáng ghét như là kẻ sắp sửa vay quịt ai cái gì.

Vđôvushkin ngưng viết, ngước đôi mắt to thô lố và lạnh lùng. Anh chàng đội mũ trắng, cho nó hợp với chiếc áo choàng, và không có số tù.

- Sao còn đợi mãi đến bây giờ? Sao tối qua không đến? Anh biết là chúng tôi đâu có được nhận người vào buổi sáng. Chúng tôi đã đưa danh sách người bệnh sang BKHSX rồi.

Sukhôv thừa biết hết cả. Anh cũng còn biết chẳng dễ gì mà ghi tên được vào sổ bệnh ngay từ buổi tối.

- Nikôlai à! Khổ nỗi là lý ra phải thấy đau từ buổi tối thì nó lại không đau ngay cho lúc đó.

- Đau làm sao?

- Thưa nói cho ngay thì chả có đau hẳn chỗ nào, nhưng tôi thấy người nó cứ như rữa cả ra ấy thôi.

Sukhôv không phải là những người lúc nào cũng đến ngồi chầu ở bệnh xá, và Vdôvushkin biết vậy. Nhưng hắn chỉ được phép châm chước nhận hai người vào buổi sáng mà thôi, và hắn đã nhận đủ hai người rồi. Tên của họ đã ghi trong danh sách để dưới mặt bàn kính xanh xanh kia rồi. Cuối danh sách có kẻ một hàng dài rồi.

- Anh phải nghĩ ra trước chứ. Làm như vậy hả- đến giờ điểm danh mới khai bệnh? Đây!

Vđôvushkin lấy một ống hàn thử biểu lòi ra ngoài tấm gạc trong một cái lọ, lau cho khô và đưa cho Sukhôv.

Sukhôv ngồi xuống chiếc ghế dài cạnh tường, ngồi sát đầu ghế, nhưng không dám sát hẳn ra đầu, sợ nó lật. Chẳng phải anh cố tình chọn cái chỗ ngồi vụng về như vậy, nhưng đó là cái cách để tỏ ra là mình hoàn toàn vô quyền hành trong khu bệnh xá và không trông đợi gì nhiều cho lắm.

Vđôvushkin lại tiếp tục viết.

Bệnh xá nằm ở một khu hết sức là biệt lập trong trại, và tiếng động bên ngoài không lọt được tới. Không có tiếng đồng hồ kêu tích tắc- tù nhân chả cần phải có đồng hồ. Đã có nhà cầm quyền pháp định giữ giờ cho họ. Ngay đến tiếng một con chuột nhắt gãi cũng không nghe thấy nữa. Con mèo bệnh xá được chỉ định cho công tác bắt chuột đã bắt chúng hết rồi.

Ngồi bên một ngọn đèn sáng trong một căn phòng sạch sẽ như thế, vắng vẻ yên tịnh như thế, mà chả làm cái gì cả trong nguyên năm phút đồng hồ, Sukhôv thấy kỳ kỳ làm sao ấy. Anh nhắm nghía tất cả các bức tường, nhưng chả có cái gì cả. Anh nhìn chiếc áo trấn thủ của anh. Chữ số trên ngực đã hơi mờ mờ rồi đấy. Phải cho làm lại mới được nếu không muốn lôi thôi. Anh sờ lên hàm râu. Đã lại khá rậm rồi kể từ cái lần chót đi thăm nhà tắm chừng mươi hôm trước. Nhưng kệ mẹ nó! Chừng ba ngày nữa tới kỳ tắm rửa, rồi sẽ cạo râu. Đứng xếp hàng ở chỗ hớt tóc làm gì cho phí thời giờ? Bảnh bao cho ai coi mới được?

Nhìn đến cái mũ trắng bảnh của Vđôvushkin anh lại nhớ tới cái bệnh viện dã chiến trên bờ sông Lôvát. Anh bị vỡ quai hàm và được đưa vào đó và- ngu thật là ngu! Tình nguyện xin trở về đơn vị chứ lại! Anh đã có thể có nguyên năm ngày nằm nghỉ rồi.

Bây giờ giấc mơ duy nhất của anh là được đau vài tuần, đừng đau cho đến chết hay đau gì mà phải mổ xẻ, nhưng chỉ đau vừa đủ để được gửi đi nằm bệnh viện. Anh tưởng tượng anh sẽ nằm đó ba tuần lễ không động đậy gì hết, dù có phải ăn súp có hơi loãng cũng hãy còn sướng chán.

Nhưng Sukhôv lại chợt nhớ là hồi này nằm bệnh viện cũng chả yên thân. Có một tên bác sĩ mới vừa tới cùng với mẻ tù mới đây tên là Xtêpan Gơrigôriêvitch, một tên to mồm, ba hoa chích chòe, không bao giờ đứng yên một chỗ mà cũng chẳng bao giờ cho bệnh nhân được yên thân nữa. Lão có cái sáng kiến là bắt tất cả các bệnh nhân còn đi lại được phải làm việc xung quanh bệnh viện, rào dậu, dọn lối đi, chở đất đắp vào các luống hoa. Về mùa đông thì lúc nào cũng phải dọn tuyết. Lão cứ luôn mồm bảo rằng làm việc là cách chữa bệnh hay nhất. Nhưng lão đâu có hiểu rằng khỏe như voi làm việc mãi rồi cũng có ngỳ thác. Giá lão chịu nhọc một chút ra xây tường đi, thì chắc là lão đã thôi không ba hoa con chích chòe và nói phét nhiều đến thế.

Vđôvushkin hãy còn cắm đầu viết hoài. Nhất định là hắn đang làm việc gì riêng đây, nhưng là cái việc chẳng quan trọng gì đối với Sukhôv. Hắn ta đang chép ra một bài thơ dài mà hôm trước hắn vừa sửa lại và có hứa đưa cho Xtêpan Gơrigôriêvitch coi- cái lão bác sĩ tin rằng làm việc là thuốc chữa bách bệnh đó.

Chuyện như thế này chỉ có thể xảy ra ở một trại giam mà thôi. Chính Xtêpan Gơrigôriêvitch bảo Vđôvushkin tự nhận mình là y tá, và rồi cho hắn làm công việc này. Thế là Vđôvushkin bắt đầu học chích cho các tù nhân tội nghiệp, dốt nát, chất phác và cả tin, không bao giờ có thể nghĩ rằng một người y tá lại có thể không phải là y tá. Nikôlai đang học văn chương năm thứ hai tại đại học thì bị bắt. Xtêpan Gơrigôriêvitch muốn hắn ta viết những điều mà hắn đã không thể viết được khi còn ở “bên ngoài”.

Tiếng báo hiệu điểm danh nghe văng vẳng qua cánh cửa sổ hai lớp, phủ đầy băng tuyết. Sukhôv thở dài và đứng dậy. Anh hãy còn cảm thấy nóng lạnh, nhưng coi bộ anh không có cơ hội nào khỏi phải đi làm cả. Vđôvushkin với tay lấy cái hàn thử biểu và nheo mắt nhìn.

“Hừm, khó nói quá- có dưới 37 độ 2. Giá mà trên 37 độ 8 8thì đã quá rõ ràng. Chỉ có thế này thôi thì tôi không cho anh nghỉ được. Muốn cầu may thì cứ ở lại. Nếu bác sĩ khám anh mà cho là anh đau thật thì bác sĩ sẽ cho anh nghỉ. Còn nếu không, thì đi nằm nhà mát. Thôi, nên đi làm đi”.

Sukhôv không nói gì. Anh cũng chẳng buồn gật đầu chào. Anh chụp mũ vào rồi đi ra.

Chẳng ăn lạt thì đâu có biết thương đến mèo cơ chứ?

Khí lạnh bên ngoài đánh mạnh vào người Sukhôv. Cái lạnh và sương mù day dứt tóm chặt lấy anh và làm cho anh ho. Nhiệt độ bên ngoài là 16 độ dưới 0, mà nhiệt độ của chính anh là 37 độ 2 trên 0. Anh phải đánh đến cùng.

Sukhôv chạy hối hả về trại xá. Sân trại vắng tanh. Không có lấy một bóng người. Đó là cái giây phút ngắn ngủi, tuyệt sướng, lúc mà không còn cách nào thoát khỏi nữa nhưng người ta cứ tự đánh lừa mình rằng có cách, rằng sẽ không có điểm danh. Bọn lính canh áp giải đang ngồi trong trại xá ấm áp của chúng, dựa đầu vào súng- trong cái lạnh buốt tê người này mà đứng đập gót giày vào nhau mãi tít trên chòi canh thì đối với chúng cũng đâu có phải là ngày đi cắm trại ăn chơi đâu. Bọn lính gác trong nhà ném thêm than vào lò. Bọn giám thị trong phòng giám thị đang hút nốt điếu thuốc cuối cùng trước khi đi ra lục soát tù nhân.

Còn tù nhân- bây giờ đã mặc hết quần áo rách rưởi vào người, buộc hết những dây những nhợ chung quanh người và quấn mặt bằng giẻ từ cằm lên đến mắt để khỏi lạnh- thì đang nằm ở giường, trên chăn, và đã mang giày, nằm thật yên và nhắm mắt lại. Chỉ vài giây nữa là công khu trưởng sẽ la lớn: “Ra tập họp!”.

Hầu hết tất cả mọi người trong Trại xá 9, gồm cả Công khu 104, đang ngủ gà ngủ gật. Chỉ có anh chàng công khu phó, Pavlô, là đang bận, môi mấp máy đang đếm cái gì với một cây bút chì nhỏ. Và trên giường tầng trên, anh chàng theo đạo Báp-tít Aliêushka, người nằm cạnh giường Sukhôv, gọn gàng và sạch sẽ, thì đang đọc cuốn sổ tay của mình trong đó anh chàng đã chép được một nửa cuốn Phúc Âm.

Sukhôv chạy vụt vào nhưng không gây một tiếng động, đi thẳng đến giường Pavlô.

Pavlô ngóc đầu dậy. “Chúng nó không cho anh vào nhà mát hả, Ivan Đênixôvitch? Anh vẫn còn sống đấy hả?” (Chẳng ai mà dạy nổi cái dân miền Tây Ukraine sửa đổi thói quen của chúng được. Ngay đến ở trong trại mà chúng vẫn còn lễ phép với người ta và gọi người ta bằng cả hai tên ⁸ )

Pavlô đưa cho anh khẩu phần bánh mì ở trên bàn. Trên bánh có một đống nhỏ đường trắng.

Đang vội hết sức nhưng anh cũng trả lời lễ phép không kém (ngay đến công khu phó cũng là một người có vai vế, và nhiều việc tùy thuộc vào anh ta hơn là vào ông Chỉ huy trưởng. Anh dùng môi hớp hết chỗ đường vào miệng, lấy lưỡi liếm sạch chiếc bánh, và đặt một cẳng lên mép giường trèo lên và dọn giường anh. Anh ngó phần bánh, lấy tay vừa xoay xoay nó đi vừa cân cân nhắc nhắc để xem xem có đủ số nửa ký mà anh có quyền lãnh không. Sukhôv đã có đến cả ngàn phần bánh như vầy trong các nhà tù và trại giam, và mặc dù anh chưa hề bao giờ có dịp lấy cân mà cân thử một phần nào và lúc nào cũng quá nhút nhát để mà bảo vệ quyền lợi mình, anh và mọi người tù khác đã biết từ lâu rằng những kẻ cắt bánh và cấp phát bánh sẽ chẳng thọ bao lâu nếu chúng cho đúng khẩu phần mỗi người. Phần nào cũng thiếu hết. Có mỗi vấn đề là- thiếu bao nhiêu? Vì vậy anh kiểm lại hàng ngày để cho tâm trí anh yên ổn, hy vọng rằng anh đã không bị ngược đãi quá. (“Chắc có lẽ phần của mình hôm nay gần như đủ cân”).

“Thiếu chừng mười gờ-ram”, Sukhôv kết luận, và bẻ phần bánh ra làm hai. Anh nhét một nửa vào bên trong áo- vào áo trấn thủ, trong một cái túi nhỏ màu trắng anh đã may lấy được (xưởng làm áo trấn thủ cho tù không bao giờ làm túi). Còn nửa kia, cái nửa mà anh đã không ăn vào bữa sáng đó, anh nghĩ bụng là ăn quách ngay lúc đó, nhưng mà đồ ăn mà ăn nhanh thì chẳng phải là đồ ăn. Nó chẳng ích gì, chẳng làm cho no bụng. Anh ngoái cổ toan ném khúc bánh vào tủ khóa, nhưng lại đổi ý định. Anh nhớ rằng bọn cần vụ đã hai lần bị nhừ đòn vì ăn cắp rồi. Trại xá có tính cách công cộng y như cái sân của một chung cư.

Cho nên, không rời khúc bánh khỏi tay, Ivan Đênixôvitch rút chân ra khỏi đôi bốt nỉ, để nguyên gọn ghẽ các vải quấn chân và cái muỗng của anh trong đó, trèo lên chân không, vạch lớn ra cái lỗ nhỏ ở nệm giường, và giấu nửa phần bánh đó vào trong lớp mạt cưa. Anh lột nhẹ chiếc mũ trên đầu xuống, rút ra một cây kim có chỉ (cái này cũng được giấu đi cẩn thận bởi vì họ cũng kiểm soát mũ tù nhân lúc thanh tra nữa; có lần một tên giám thị đã bị kim đâm vào tay, giận quá đã suýt phạng vỡ đầu Sukhôv). Ba mũi khâu nhanh, thế là anh đã may kín cái lỗ giấu bánh mì. Trong lúc đó thì chỗ đường trong miệng anh đã tan. Toàn thân Sukhôv căng thẳng: viên kiểm soát nhân công sẽ réo lên ở lối cửa bất cứ lúc nào bây giờ đây này. Các ngón tay Sukhôv chuyển động như chớp trong khi trí anh chạy đi đằng trước nghĩ đến những điều anh phải làm sau đó.

Anh chàng đạo Báp-tít đang đọc Phúc Âm, chẳng những chỉ lẩm nhẩm cho riêng anh nghe mà hầu như còn đọc lớn lên. Chắc là để cho Sukhôv được hưởng lây đấy (mấy anh Báp-tít này khoái tuyên truyền tí ti):

“Trong anh em chớ có ai chịu khổ như kẻ giết người, kẻ trộm cắp, kẻ làm ác, kẻ làm thày lay việc người khác. Nhưng nếu có ai vì làm Cơ-đốc-đồ mà chịu khổ, thì đừng hổ thẹn; trái lại, hãy vì danh ấy mà tôn vinh Đức Chúa Trời” ⁹ .

Có một điều hay về Aliêushka là hắn giấu cuốn sổ này trong một cái lỗ trong tường rất khéo đến nỗi nó chưa bao giờ bị tìm thấy trong bất cứ cuộc lục soát nào.

Vẫn nhanh nhẹn như trước, Sukhôv treo áo trấn thủ của anh lên một xà ngang, và lôi ở dưới nệm ra đôi bao tay, một cặp vải mỏng quấn chân, một đoạn dây thừng, và một miếng giẻ có hai cái giải. Anh san phẳng lớp mạt cưa trong nệm lại một chút (mạt cưa nặng và nhồi chật cứng), nhét cả bốn phía tấm chăn xuống dưới nệm, ném chiếc gối vào chỗ cũ, rồi leo xuống, chân không, và bắt đầu quấn vải vào chân- mới đầu là miếng vải mới, tốt, và rồi quấn các miếng khác không được tốt mấy lên trên.

Rồi công khu trưởng đặng hắng ầm ĩ, đứng lên và la lớn:

“Thôi, đứng thẳng dậy, 104! Ra n-g-oo-àà-i!”.

Lập tức tất cả mọi người trong công khu, dù có đang ngủ gà ngủ gật hay không, đều ngáp và đi ra cửa. Anh công khu trưởng đã ở trong các trại giam suốt mười chín năm trời rồi, và hắn sẽ chẳng đời nào đuổi anh em ra điểm danh sớm hơn một giây đồng hồ. Khi hắn nói “Ra ngoài!” thì quả là đã đến lúc phải ra thật rồi.

Trong lúc anh em kéo nhau đi ra không ai nói lấy một tiếng, chân lệt quệt nặng nề, mới đầu vô hành lang, rồi qua lối ra vô và bước xuống các bậc thềm- và sau khi khu trưởng Công khu 20 cũng đã hô lớn “Ra n-g-oo-àà-i!” như Tyurin- thì Sukhôv cố kéo đôi bốt nỉ của anh lên để hai đôi vải quấn chân lọt được vô. Rồi anh choàng chiếc măng-tô của anh lên trên áo trấn thủ và lấy thừng buộc chặt lại (thắt lưng da của tù nhân đã bị lấy đi rồi- trong các trại “Đặc Biệt” họ không được phép đeo).

Sukhôv làm xong xuôi tất cả các thứ và chạy theo kịp mấy người cuối cùng ở lối ra vô trong lúc họ đang kéo nhau ra cửa và xuống các bậc thềm. Trông cồng kềnh và nặng nề vì đã khoác hết vào người tất cả mọi thứ mà họ có, đoàn tù nhân lách vai đi ra theo hàng một, và chẳng một ai buồn vội chen ra trước nhất cả. Họ lê chân xền xệt ra phía sân và người ta chỉ có thể nghe thấy tiếng giày bốt họ kêu rồn rột.

Trời vẫn còn tối, dù là vầng trời phía đông đang hưng hửng sáng và trông có vẻ như màu xanh lục. Một ngọn gió nhẹ nhưng độc ác đang thổi thốc tới.

Đây là cái giây phút cay nghiệt hơn cả- lúc mà anh em đứng xếp hàng chờ điểm danh vào buổi sáng. Ra ngoài trời giá buốt trong bóng tối mà bụng thì rỗng không- cho đến suốt cả một ngày. Bạn đã mất đi cái thói quen sử dụng lưỡi bạn. Bạn chả muốn nói chuyện với ai hết.

Gần vòng đai một tên phó giám công đang rối rít cả lên.

“Này, Tyurin, bắt người ta còn phải đợi bao lâu nữa đây? Lại lê chân xền xệt rồi đấy hả?”

Có thể là Sukhôv khiếp tên đó, chứ Tyurin thì không. Hắn chả thèm phí hơi nói với tên đó làm gì trong cái lạnh này, và cứ tiếp tục lặng lẽ xền xệt lê chân đi. Cả công khu đi theo sau hắn trên lớp tuyết: loẹt - xoẹt - loẹt - xoẹt, rột - roạt - rột -roạt.

Chắc anh khu trưởng đã nhét cho tên ấy một ký thịt mỡ heo rồi- các công khu khác đứng gần đó thấy là Công khu 104 đang được xếp hàng vào chỗ mọi khi. Chỉ có mấy anh khù khờ tội nghiệp kia mới phải dẫn đi khu Phát Triển Cộng Động Xã Hội Chủ Nghĩa. Chúa ôi, hôm nay mà ra đó thì đời khốn nạn lắm đấy, trời thì lạnh 16 độ dưới 0, rồi lại gió máy, rồi lại ở ngay giữa nơi đồng không mông quạnh!

Anh công khu trưởng cần phải có nhiều thịt mỡ heo để mà thẩy nhẹ cho mấy người trên BKHSX mà vẫn còn lại đủ cho cái bụng mình nữa. Hắn chẳng được gói đồ nào của nhà gửi cả, nhưng chẳng bao giờ thiếu thịt mỡ heo! Bao giờ cũng có người nào đó trong công khu đưa cho hắn tức khắc một khi nhận được.

Chỉ có cách ấy mới sống được.

Tên trưởng giám công ghi một dấu trên tấm bảng cầm tay.

“Tyurin, hôm nay anh có một người bệnh và hai mươi ba người đi, đúng không?”

“Hai mươi ba”. Anh trưởng khu gật đầu.

Ai vắng mặt? Pantêlêyêv không có đó. Nhưng nó có bệnh không?

Và rồi lập tức có nhiều tiếng xì xào nổi lên trong công khu. Thằng chó đẻ Pantêlêyêv đã lại chuồn được rồi. Nó không có đau gì hết- tên sĩ quan an ninh đã giữ nó ở lại rồi. Chắc nó sẽ lại tố thằng nào nữa đây.

Ban ngày họ có thể cho gọi nó lên dễ dàng- giữ nó ở đó ba tiếng đồng hồ nếu họ thích- và rồi cũng sẽ chẳng một ai biết gì hơn.

Họ dàn xếp việc đó qua danh sách người bệnh.

Cả khu sân trại đen ngòm màu áo tù nhân, và các công khu rục rịch lết chân nhích tới để cho lục soát. Sukhôv sực nhớ anh phải cho làm lại con số trên áo, và anh lách ra đi về phía bên kia sân. Có chừng đôi ba người đang đứng đợi trước mặt ông họa sĩ. Sukhôv nhập hàng của họ. Ba cái bảng số này chỉ gây phiền phức chứ chả được cái tích sự gì cả. Bọn giám thị có thể nhận biết anh ngay từ đằng xa, và bọn lính canh có thể ghi con số nếu anh có làm sai cái gì. Mà nếu anh không làm lại cho nó rõ, thì chúng sẽ cho anh vô nằm phòng mát vì đã không giữ gìn nó cẩn thận.

Có ba ông họa sĩ như thế trong trại. Họ vẽ tranh không công cho mấy ông cao cấp ở trên, và còn thay phiên nhau kẻ bảng số lúc điểm danh nữa. Hôm nay đến lượt ông già với chòm râu ngắn và hoa râm kia. Khi ông cụ mà vẽ con số lên trên mũ bạn, thì trông cứ như là một ông cố đạo đang xức dầu thánh lên trán bạn ấy. Ông cụ vẽ một chút, thổi thổi lên các đầu ngón tay mình, rồi lại vẽ thêm một chút nữa, rồi lại thổi thổi lên các đầu ngón tay. Đôi bao tay của ông cụ thì mỏng và hai bàn tay ông cụ bị buốt cóng cho nên không vẽ các con số được.

Ông cụ họa sĩ cho Sukhôv một bảng số “S-854” mới trên áo trấn thủ của anh, và rồi Sukhôv, đoạn dây thừng nắm nơi tay- chẳng muốn mất công thắt lại bởi sắp sửa bị soát rồi- quay trở lại công khu. Và anh chợt để ý thấy ngay một tên trong công khu anh, Tdêxa, đang hút- không phải ống điếu mà là thuốc lá-, như thế có nghĩa là có dịp xin được nhờ một tí khói. Nhưng Sukhôv không xin thẳng ra mặt. Anh đến đứng sát ngay cạnh tdêxa, quay nửa mặt về phía hắn, ngó xéo đi.

Anh ngó xéo đi như thế ra cái điều không cần, nhưng anh có thể trông thất là sau mỗi hơi rít (Tdêxa đang nghĩ ngợi điều gì nên hắn không rít vào nhiều lần) thì cái lằn tàn đỏ lại cháy dọc theo điếu thuốc và mỗi lúc mỗi cháy xuống gần cái tẩu.

Ngay vào lúc đó thì cái thằng mót rác Fêtyukôv kia đến bám riết lấy hai người, và đứng ngay trước mặt Tdêxa và ngó hau háu vào miệng hắn.

Sukhôv chẳng còn lấy một sợi thuốc và thấy là từ giờ đến tối chắc chẳng đào đâu ra được nữa. Toàn thân anh căng thẳng vì chờ đợi, và ngay bây giờ anh nghĩ rằng thà có được cái mẩu thuốc này còn hơn là được trả tự do. Nhưng anh đâu có thể hạ mình thấp đến như thằng Fêtyukôv mà nhìn chòng chọc vào miệng người ta như thế.

Tdêxa là người lai đủ các thứ giống- chẳng thể biết được hắn là người Hy Lạp, hay Do-thái, Gíp-xi. Hắn hãy còn trẻ. Hồi trước hắn là người quay phim chớp bóng- nhưng chưa quay xong được cuốn đầu tiên thì đã bị bê vô trỏng rồi. Hắn có một bộ ria lớn, đen và rậm. Ở đây sở dĩ người ta đã không cạo nó đi là bởi vì các hình dán trong hồ sơ hắn đều chụp như thế.

Không thể nhịn thêm được nữa, Fêtyukôv mè nheo với hắn như con nít: “Tdêxa Máckôvitch ơi, cho em xin một hơi đi!”. Thằng chi thèm thuồng quá đến nỗi mặt nó co giật lung tung cả lên.

Đôi lông mày Tdêxa hơi nhích lên một chút- lúc ấy chúng đang nhíu thấp xuống đôi mắt đen của hắn- và hắn ngó Fêtyukôv. Lý do khiến hắn đã bắt đầu hút ống điếu là để người ta đừng quấy rầy hắn và xin xỏ hắn các đầu thuốc lá. Chả phải là hắn tiếc gì họ thuốc lá, mà là hắn không thích dòng tư tưởng hắn bị cắt ngang. Hắn hút là để giúp cho óc nảy ra những ý tưởng vĩ đại. Nhưng chỉ việc châm một điếu thuốc lên là lập tức hắn bắt gặp được ngay cái nhìn quen thuộc đó trong cặp mắt nhiều kẻ: “Để thừa lại cho tôi một tí nhá!”.

Tdêxa quay sang Sukhôv và nói: “Thuốc này, Ivan Đênixôvitch!”.

Hắn lấy ngón tay cái đẩy đẩy cái đầu thuốc đang cháy dở ra khỏi chiếc tẩu ngắn bằng hổ phách.

Sukhôv giật nảy mình (dù là anh đã nghĩ rằng Tdêxa sẽ tự ý cho mình). Lẹ làng và bằng một vẻ tri ân anh cầm mẩu thuốc trong một tay, còn tay kia đỡ ở dưới để phòng nếu nó rớt. Anh không thấy bị chạm lòng tự ái vì cái sự Tdêxa quá ư thận trọng không cho anh hút bằng tẩu (có người mồm sạch, có người mồm thối chứ), và các ngón tay chai đá của anh cũng không cảm thấy đau lúc mẩu thuốc cháy sát hẳn tới. Cái điều quan trọng là anh đã phỗng tay trên được của cái thằng Fêtyukôv mót rác kia, và giờ đây anh đang rít thật kỹ cho đến khi nào bỏng môi mới thôi. Chao ôi! Dè chừng như khói thuốc thấm vào và lan đi khắp cái cơ thể đói khát của anh, xuống tận dưới chân, lên cả trên đầu.

Đúng giữa cái lúc mê ly cảm khoái đó, thì Ivan Đênixôvitch nghe thấy một tiếng la lớn từ phía các anh em:

“Tụi nó lấy áo trong của anh em đi kìa...!”

Đời sống trong tù là thế đấy. Sukhôv đã quen dần với nó rồi. Cứ để xểnh ra một tí thôi, cứ sơ ý một tí thôi là bị chúng chẹn họng anh ngay.

Nhưng sao lại áo trong? Chính tay Trại trưởng đã phát cho anh em mà...! Không, chắc lộn xộn gì đây...

Chỉ có hai công khu đứng phía trên họ trước khi tới toán lục soát, và người nào trong Công khu 104 cũng đã trông thấy Trung úy Vôlkôvôy, viên sĩ quan kỷ luật. Ông này đã ở BCH xuống từ lúc nào và đang quát tháo gì với mấy người giám thị. Mấy ông này hồi nãy đang lè phè lắm, bây giờ thì bận rộn ra mặt và khám xét anh em như là một bầy thú dữ. Tên sếp của họ la lên:

“Mở áo trong ra!”.

Họ nói rằng ngay đến ông Trại trưởng cũng còn phải sợ Vôlkôvôy- chứ đừng nói gì đến bọn tù nhân hay là mấy tên giám thị. Chả thế mà tên hắn ta là Vôlkôvôy ¹⁰ . Và lúc nào hắn cũng nhìn ngó người ta như một con chó sói rình mồi ấy. Tóc hắn đen, người cao, mặt cau có, và lúc nào cũng xẹt qua xẹt lại. Có khi hắn hiện ra từ đằng sau một góc trại xá, miệng quát tháo: “Làm cái trò gì đây?”. Chả có cách nào tránh mặt hắn được. Hồi trước hắn còn hay mang một cái roi da bện, dài bằng cánh tay hắn. Họ nói là hắn hay đánh người ta bằng roi ấy. Và có khi, trong giờ điểm danh buổi tối, hắn lò dò lẻn ra đằng sau một người nào đó rồi lấy roi quất vào cổ: “Đứng vào hàng, đồ mắc dịch!”. Mọi người lùi rạt ra xa. Cái tên bị ăn roi kia chỉ còn có nước ôm lấy cổ và câm miệng mà chùi máu đi nếu không muốn còn bị ném vô nhà mát nữa là đằng khác.

Bây giờ không hiểu sao hắn thôi không còn mang roi đi theo nữa.

Khi trời rét quá thì cuộoc lục soát hàng ngày không đến nỗi ngặt lắm vào buổi sáng- nhưng buổi tối vẫn còn.

Bọn tù nhân cởi khuy áo măng-tô ra và cứ để mở ra như thế. Cứ năm người một bước tới để cho năm tên giám thị lục soát. Chúng luồn hai tay vào trong áo măng-tô và sờ nắn áo trấn thủ của họ. Chúng vỗ vỗ vào túi (cái duy nhất được phép có) ở đầu gối chân phải. Chúng đeo găng tay, và hễ sờ thấy cái gì lạ lạ thì chúng không lôi nó ra ngay mà lại chậm rãi hỏi: “Có cái gì đây?”.

Chúng muốn kiếm thấy cái gì trong người tù nhân vào buổi sáng? Dao chăng? Nhưng dao đâu có ở trong trại mà ra, chúng được mang vô chứ. Điều mà chúng phải canh chừng vào buổi sáng là sợ anh em mang nhiều đồ ăn đi để mà đào tẩu đấy ạ. Đã có hồi người ta lo lắng về vấn đề bánh mì quá- mỗi khẩu phần 200 gơ-ram để ăn trưa- đến nỗi ra lệnh cho mỗi toán phải làm lấy một cái thùng gỗ và bỏ phần bánh của mọi người vào đó. Không ai biết làm như vậy có lợi gì không. Có lẽ chỉ muốn làm anh em đã khổ, đã phiền lại khổ thêm, phiền thêm- anh nào cũng phải cắn một miếng để đánh dấu trước khi ném khúc bánh vào thùng. Nhưng làm sao thì làm mấy khúc bánh đó trông vẫn giống nhau như hệt. Cùng là một thứ bánh cả. Thế là lúc đi đường tên nào cũng lo đến phát bệnh vì sợ không lấy lại được cái khúc bánh của mình. Nhiều khi đánh nhau cũng vì miếng bánh. Rồi một hôm ba cha nội trốn khỏi công trường xây cất trên một chiếc xe vận tải và chở đi luôn một thùng. Thế là các sếp lại bắt mang tất cả các thùng lên nhà gác chẻ vụn ra, và trở lại hệ thống cũ.

Buổi sáng chúng cũng còn phải xem có anh nào mặc thường phục bên trong quần áo tù không. Chúng đã tịch thu các bộ thường phục từ lâu rồi còn đâu, và nói là sẽ hoàn lại khi nào mãn hạn. Nhưng chưa bao giờ thấy một tên nào ra khỏi cái trại này cả.

Còn một cái nữa chúng muốn kiếm là thư từ lén mang ra để nhờ người nào bên ngoài gởi đi hộ. Nếu ai chúng cũng lục soát để kiếm thư thì đến trưa chưa chắc đã xong.

Nhưng Vôlkôvôy la lớn cho bọn giám thị phải soát thật kỹ, và bọn giám thị vội tháo găng tay ra, bảo anh em mở áo trấn thủ (mà trong đó anh em đã ôm ấp được một chút hơi nóng từ trong trại xá) và cởi khuy áo sơ-mi ra. Rồi họ bắt đầu sờ nắn khắp người xem có quần áo nào được mặc vô thêm trái với qui chế không. Mỗi tù nhân được phép mặc một chiếc sơ-mi và một chiếc áo trấn thủ, và bất cứ đồ nào mặc thêm phải cho lột ra ngay- đó là lệnh của Vôlkôvôy được truyền xuống các hàng tù nhân. Các toán đã đi trước rồi thì may mắn- có một số người đã được kiểm soát cho qua cổng rồi. Nhưng số còn lại phải mở hết ra. Ai có thêm đồ trên người thì phải cởi ra ngay chỗ đó, trong cái lạnh buốt thấu xương đó!

Bọn giám thị bận rộn khám xét, nhưng rồi họ bị kẹt. Các cổng bây giờ đã mở ra rồi và bọn lính canh đang gào lên: “Ra đi! Ra đi!”. Cho nên 104 được Vôlkôvôy cho hoãn. Ông ta bảo họ báo cáo nếu có mặc thêm đồ gì và đến chiều mang nộp cho nhà kho kèm theo một mảnh giấy cắt nghĩa tại sao họ đã giấu nó đi, và giấu cách nào.

Mọi thứ trên người Sukhôv đều là đồ phát cả. Cho họ coi, anh chẳng có gì để giấu. Nhưng họ bắt được Tdêxa bận một chiếc áo sơ-mi len, và ông Đại úy bận một loại áo len đan. Ông Đại úy la toáng lên, cứ như là hồi ông ta còn làm ở trên tàu của mình ấy- mới ở đây có ba tháng mà lại.

“Ông không có quyền lột quần áo người ta ở ngoài trời lạnh! Ông không biết điều Chín trong Hình luật!”.

Họ có quyền và họ có biết điều luật đó. Ông anh còn phải học nhiều lắm, ông anh ơi.

“Các ông không phải là nhân dân Xô-viết”, ông Đại úy vẫn cứ xan xát mắng nhiếc họ “Các ông không phải là người Cộng sản!”.

Vôlkôvôy có thể chịu được cái chuyện về Bộ Hình luật, nhưng điều sau này làm hắn nổi sùng. Mặt hắn xám xịt hẳn đi như một đám mây giông, và hắn quát lớn:

“Mười ngày biệt cấm!”.

Rồi bằng một giọng nguôi hơn, hắn nói với tên giám thị trưởng: “Tối nay anh lo việc ấy cho tôi”.

Họ không thích giam riêng người vào buổi sáng vì như thế có nghĩa là mất đi một ngày công rồi. Vì thế để cho hắn xụm lưng cả ngày rồi ban đêm quẳng vào xà lim.

Khu trừng giới ở gần đó, phía bên trái vòng đai, là một ngôi nhà đá có hai cánh. Họ đã xây xong cánh thứ hai vào độ thu vừa rồi- một cánh không đủ. Nhà giam có tám khối chia thành những xà lim nhỏ để giam riêng. Tất cả những nhà khác trong trại đều làm bằng gỗ- chỉ riêng nhà giam là bằng đá.

Cái lạnh đã ngấm vào dưới lần áo sơ-mi tù nhân- đâu còn cách nào đẩy được nó ra nữa. Thế là phí cả thời giờ quấn quấn buộc buộc. Và lưng Sukhôv vẫn còn đau nhức như trước. Giá mà ngay bây giờ anh có thể ngả lưng trên một cái giường nhà thương mà ngủ nhỉ. Anh chỉ muốn có thế thôi. Với một cái mền nặng nặng ấm ấm.

Các tù nhân đang đứng trước cổng cài lại khuy và buộc lại áo, và bọn lính canh đang đợi họ bên ngoài.

“Ra đi! Ra đi!”.

Và một người kiểm soát nhân công đang thúc vào lưng họ.

“Ra đi! Ra đi!”.

Mới đầu có một cổng ngay ở vòng đai. Rồi một cổng thứ hai. Và có hai hàng chấn song ngang ở cả hai bên.

“Đứng lại!”, một tên lính canh la lên. “Làm giống như đàn cừu đi nào! Xếp hàng năm vào đi!”.

Bây giờ trời sáng tang tảng. Phía bên kia nhà lính canh ngọn lửa của tên lính áp giải đã gần tàn. Bao giờ chúng cũng đốt lửa trước khi điểm danh để sưởi cho ấm và để lấy ánh sáng mà đếm người.

Một tên lính gác đếm bằng một giọng oang oang nghe choáng cả tai: “Một, hai, ba!”.

Đoàn người tách ra thành năm và xếp hàng đi qua, cho nên nhìn họ bất cứ từ phía nào, đằng trước hay đằng sau, cũng thấy năm cái đầu, năm cái lưng, và mười ống chân.

Một tên lính canh thứ hai, mà công việc là kiểm soát số đếm, đứng bên hàng chấn song không nói năng gì và chỉ theo dõi cho chắc là con số đếm đúng.

Viên trung úy đứng yên ngó chăm chú. Hắn đã ra bên ngoài để kiểm soát số đếm một lần thứ hai. Đó là cái lệ hàng ngày lúc anh em rời trại.

Đối với lính canh thì bọn tù nhân còn quí hơn là vàng. Nếu có một người thiếu ở bên kia hàng dây kẽm gai, thì rồi hắn sẽ phải mang thân đến mà thế cho sớm.

Đoàn người lại đi tụ vào với nhau.

Bây giờ đến lượt tên trung sĩ làm công việc đếm.

“Một, hai, ba!”.

Và rồi các nhóm năm người lại tách ra và đi thành hàng riêng biệt.

Tên chỉ huy phó toán áp giải kiểm soát lại họ ở phía bên kia.

Rồi lại có một viên trung úy nữa. Ông này kiểm soát một lần nữa cho toán áp giải.

Gan dạ nào mà họ dám làm lỗi; nếu ký nhận thừa một người, họ cũng sẽ lãnh đủ.

Lính áp giải nhan nhản khắp nơi. Chúng bọc lấy đoàn người bước đi hàng dọc tới nhà máy điện, súng tiểu liên đeo ở vai chúng chĩa thẳng vào mặt anh em. Rồi còn những tên mang chó theo nữa. Có một con nhe răng ra như là để chế nhạo đoàn tù nhân. Tất cả bọn lính áp giải đều mặc áo trấn thủ bằng lông. Chỉ có sáu tên bận áo trấn thủ dài bằng da cừu. Chúng thay phiên nhau mặc các áo trấn thủ dài đó- áo dành cho những ai đứng trên tháp canh.

Và một lần nữa anh em lại xếp thành hàng năm và được toán áp giải đếm lại.

“Lạnh nhất bao giờ cũng là lúc rạng đông”, ông Đại úy giải nghĩa. “Vì đó là giai đoạn cuối cùng của sự mất nhiệt lượng do bức xạ, xảy ra vào ban đêm”.

Ông Đại úy thích giải nghĩa mọi sự. Ông ta có thể tính ra được các tuần trăng, dù là mới mọc hay sắp lặn, vào bất cứ ngày nào trong bất cứ năm nào.

Ông Đại úy trông rõ là đang xuống dốc. Đôi má ông xọm hẳn đi, nhưng lúc nào cũng giữ được tính khí vui vẻ.

Cái lạnh nơi đây bên ngoài trại, với một ngọn gió vù vù thổi, cắn mặt Sukhôv thật đau, dù là đến bấy giờ thì nó đã có thể chịu đựng được bất cứ gì rồi. Anh biết là anh sẽ phải bị gió thốc vào mặt như thế suốt trên đường tới nhà máy điện, cho nên anh quấn giẻ lên mặt. Như nhiều người khác, anh có một miếng giẻ với hai cái dải dài để dùng khi gió thổi vào mặt. Một miếng giẻ như vậy quả nhiên đỡ lắm. Sukhôv quấn nó quanh mặt anh, lên đến tận mắt, kéo dài ra đằng sau, dưới tai, và buộc lại phía sau đầu. Rồi anh kéo vạt mũ xuống che gáy và nâng cổ áo trấn thủ lên cao. Rồi anh kéo vạt mũ đằng trước xuống che trán. Như thế tất cả khuôn mặt anh chỉ còn để lộ ra có đôi mắt. Anh buộc chặt áo trấn thủ ở giữa bụng bằng đoạn dây thừng. Vậy là xong xuôi. Chỉ có đôi bao tay hơi mỏng và hai bàn tay anh thì đã cóng cả lại rồi. Anh xoa bóp chúng và vỗ chúng vào nhau. Anh biết là chỉ lát nữa thôi, bất cứ lúc nào, anh sẽ phải để chúng ra phía sau lưng và cứ giữ như thế suốt trên đường đi.

Chỉ huy trường toán áp giải đọc bài “kinh nhật tụng” mà ai cũng đã ngấy:

“Các tù nhân, chú ý! Các anh sẽ triệt để giữ gìn thứ tự hàng dọc trên đường đi! Các anh sẽ không đi hỗn độn hay tụm lại với nhau. Các anh sẽ không đổi chỗ từ hàng năm này sang hàng năm khác. Cácanh sẽ không nói chuyện hay ngó sang hai bên, và các anh sẽ để hai tay ra sau lưng! Một bước sang bên phải hay trái sẽ được coi là một mưu toan đào tẩu, và áp giải viên sẽ nổ súng mà không báo trước! Hàng thứ nhất, đằng trước... bước!”

Hai tên lính áp giải đầu tiên chắc là phải bắt đầu di chuyển rồi. Ở đằng trước, đoàn người lắc lư và bắt đầu nghiêng ngả đôi vai, và toán lính canh áp giải, cách đoàn người hai mươi bước ở mỗi bên và cáh nhau mười bước hàng dọc, bắt đầu bước đi, súng tiểu liên ở thế chuẩn bị.

Có cả tuần nay rồi chả có tuyết mới gì cả, và con đường đi đã được dẫm mòn. Họ đi lần theo bờ trại và gió thốc ngang hông họ. Hai tay chắp sau lưng và đầu cúi xuống, đoàn người khởi hành y như một đám tang đi đến nơi hạ huyệt. Chẳng thấy gì cả ngoại trừ các ống chân của hai hay ba người đằng trước và khoảng đất dẫm đã nát dưới chân. Thỉnh thoảng tên lính canh quát lớn: “Y-47! Để tay sau lưng!”, “B-502! Đi vào hàng!”. Rồi ngay đến cả chúng cũng bắt đầu quát tháo ít đi. Gió quất vào chúng làm cho chúng khó nhìn thấy. Và chúng lại không được phép dùng khăn che mặt. Đối với chúng cũng có gì thú vị đâu...

Thường thường thì ai cũng nói chuyện trong hàng khi bắt đầu ấm hơn, thây kệ bị la quát đến mấy đi nữa. Nhưng hôm nay ai cũng cắm đầu bước tới, trốn sau lưng người đằng trước và bận rộn với ý nghĩ riêng của mình.

Ngay đến ý nghĩ của một người tù cũng không được tự do mà cứ quay trở lại cùng một sự việc, cứ giở đi giở lại cùng một số sự việc. Liệu chúng sẽ có tìm thấy khúc bánh mì đó trong nệm không? Liệu các y tá có cho mình vào danh sách người bệnh chiều nay không? Liệu chúng có cho ông Đại úy nằm nhà mát hay không? Và Tdêxa lấy ở đâu ra cái sơ-mi ấm đó? Chắc là đút lót người nào ở ngoài kho mới lấy được chứ. Còn ai nữa?

Vì anh đã không ăn bánh mì buổi sáng và vì đồ ăn bị nguội lúc đó, nên Sukhôv hôm nay cảm thấy thật sự đói meo. Và để làm cho bụng anh khỏi rên rỉ ỉ ôi đòi đồ ăn, anh bèn thôi không nghĩ đến trại nữa và nghĩ đến lá thư anh sắp gửi về nhà vậy.

Đoàn người bước đi qua xưởng làm đồ mộc do các tù nhân dựng lên, qua khu nhà ở (cũng do các tù nhân xây, nhưng lại dành cho công nhân “tự do”), và qua câu lạc bộ mới (cũng là công trình của tù nhân, từ nền móng cho chí các trang trí trên tường, nhưng chỉ dành cho bọn “tự do” mà thôi: chúng hay đến đây xem chiếu bóng). Đoàn người đi tới chỗ bắt đầu khoảng hoang nguyên, gió thổi thốc vào mặt họ, và có ánh bình minh đỏ rực. Cả một vùng tuyết trắng trơ trọi nằm xa tít mù tắp chẳng có lấy một ngọn cây.

Đó là hồi bắt đầu một năm mới- 1951- và Sukhôv được phép viết hai lá thư về nhà năm nay. Anh đã gửi đi lá cuối cùng hồi tháng Bảy và được thư trả lời hồi tháng Mười. Hồi ở Ust-Izhma người ta đã có một qui chế khác- anh có thể viết một lần mỗi tháng nếu anh muốn. Nhưng nói gì trong thư mới được? Hồi đó anh cũng chẳng viết thường xuyên gì hơn.

Anh đã rời nhà ra đi vào ngày hai-mươi-ba tháng Sáu, 1941. Vào sáng chủ nhật, mọi người đi nhà thờ ở Pôlômnya về bảo rằng chiến tranh đã bùng nổ. Họ đã nghe thấy tin ấy ở nhà bưu điện Pôlômnya, nhưng tại Temgênyôvô- ngôi làng anh ở- không ai có được một chiếc máy thu thanh hồi trước chiến tranh. Bây giờ người ta viết nói rằng chòi nào cũng có máy thu thanh “chạy ống” kêu oang oang tối ngày.

Viết thư bây giờ cứ như là ném đá xuống một hố sâu không có đáy ấy thôi. Đá rơi xuống rồi biến đi mất hút, và chả có tiếng động gì vẳng trở lại. Được cái tích sự gì mà viết về kể cho mẹ con nó nghe mình làm ở công khu nào, hay ông công khu trưởng ra sao? Bây giờ anh có nhiều thứ chia xẻ với tên Kilgas người Lét-tô-ni kia hơn là với chính gia đình anh.

Với lại mẹ con nó viết có hai lần một năm, và anh cũng chả đoán biết được chúng nó ra thế nào. Chúng viết bảo anh là có một ông chủ tịch mới trong kolkhoz ¹¹ - nhưng có cái gì là mới lạ trong chuyện ấy, năm nào mà chả có một ông chủ tịch mới? Hay là kolkhoz đã được “liên hợp” rồi- nhưng cái đó cũng chẳng có gì mới lạ nốt, bao giờ mà họ chẳng liên hợp chúng lại để rồi lại tách rời chúng ra? Hay là có ai đã không làm hết được công phần của mình nên lô đất riêng đã bị cắt xuống còn có ba phần tám mẫu, hay là có người đã mất hết.

Điều mà Sukhôv không hiểu được tí gì là cái điều vợ anh viết cho biết là không có đến một thanh niên nào mới gia nhập kolkhoz kể từ khi chiến tranh xảy ra cả. Tất cả lớp trẻ mạnh đứa nào đứa nấy nhảy ra ngoài hết- vào các công xưởng ở ngoài tỉnh hay đi các mỏ than bùn. Một nửa số thành viên nông trường, tập thể đã không quay trở lại sau thời chiến, và những ai có trở lại thì lại chẳng dính dáng gì đến nông trường hết- họ sống ở đó nhưng lại kiếm tiền ở nơi nào khác bên ngoài. Mấy người duy nhất còn lại trong kolkhoz là ông công khu trưởng, Zakha Vaxilyêvitch, và lão thợ mộc Tikhôn, năm nay đã tám mươi tư, lấy vợ cách đây không bao lâu, và đã có con rồi. Công việc thật sự trong kolkhoz là do cùng cái số phụ nữ đã ở đó từ hồi đầu, năm 1930 ấy, đảm đương.

Cái điều mà Sukhôv chẳng thể hiểu nổi tại sao là có những người sống ở trong nông trường mà lại làm việc ở ngoài. Sukhôv cũng đã thấy sự thể ra sao cả trong nông trại tư nhân lẫn nông trường tập thể rồi, nhưng nông dân mà lại không làm việc trong làng xã của mình- thì điều ấy anh không thể chịu nổi. họ đi làm theo mùa hay là sao? Thế còn làm thế nào mà gặt cỏ khô về được?

Vợ anh đã viết bảo anh rằng ở nhà người ta đã bỏ công việc từng mùa rồi. Họ không làm nghề mộc nữa rồi- một nghề nhờ nó mà đâu đâu cũng biết đến làng họ- và cũng chẳng đan rổ nữa. Ai mà cần đến những thứ đó thời buổi này? Bây giờ họ biết được nghề kiếm ăn mới rồi- vẽ thảm. Có người đã vớ được một số stencil trong hồi chiến tranh, và thế là nó lan đi nhanh cứ như bệnh dịch. Càng ngày càng nhiều người làm nghề đó và trở nên thạo về nghề đó. Họ chẳng có công việc nào thường xuyên cả, và trong năm chỉ giúp đỡ kolkhoz có mỗi một tháng, cắt cỏ khô mang về và gặt lúa. Và họ đòi một tờ giấy của kolkhoz nói rằng trong mười một tháng kia họ đã được cho nghỉ để chăm nom việc riêng của họ, rằng họ không có thiếu thuế. Họ đi khắp các nơi trong nước, đi cả máy bay nữa vì thời giờ họ quí báu lắm. Họ hốt hàng ngàn rúp, vẽ thảm khắp các xó xỉnh. Họ được 50 rúp một tấm thảm vẽ trên vải cũ- họ nói là các thứ thảm này có thể vẽ xong trong một tiếng đồng hồ. Vợ anh mong một ngày kia anh về rồi làm được thợ vẽ như thế. Rồi họ sẽ thoát khỏi cái cảnh nghèo khổ mà chị đang phải vật lộn với, cho con cái đi học trường kỹ thuật, và dựng một căn nhà chòi mới thay vào chỗ cái căn lều rách nát cũ kỹ mà họ đang ở bây giờ. Tất cả những người thợ vẽ thảm này đều đang dựng nhà mới cả đấy, và thời buổi này phải tốn đến 25.000 rúp mới xây được một căn nhà gần đường xe lửa, chứ chả có 5.000 rúp như ngày xưa nữa đâu.

Thế rồi anh viết lại cho vợ anh và bảo nói cho nghe chớ làm thế đếch nào mà thành thợ vẽ thảm được nếu chả bao giờ anh biết vẽ ra làm sao. Mà ba cái đồ thảm đó có cái gì mà xôm dữ vậy kìa? Vẽ bằng gì và vẽ cái gì lên trên đó? Vợ anh viết lại nói rằng bất cứ thằng khờ thằng dại nào cũng làm được cả. Chỉ có việcđặt giấy stencil lên rồi chấm chấm sơn nhè nhẹ qua các lỗ trên giấy. Có ba thứ. Một là “Troika”, có bức tranh vẽ một chiếc xe ba con ngựa kéo, mang những mã cụ thật đẹo và bên trong có một khinh kỵ binh. Hai là “Con Hươu”, và ba là mô phỏng theo thảm Ba-tư. Không còn kiểu nào khác nữa cả, nhưng thiên hạ khắp nơi trong nước cũng đã hài lòng lắm ngay với mấy kiểu này rồi và tranh nhau mua không kịp, vì một tấm thảm thật đâu có 50 rúp- hàng ngàn rúp ấy chứ.

Sukhôv sẵn sàng đánh đổi lấy bất cứ cái gì để được coi mấy tấm thảm đó.

Trong suốt thời gian sống trong các trại giam và các nhà tù, Ivan Đênixôvitch đã ra khỏi cái thói quen lo lắng cho ngày hôm sau, hay cho năm sau, lại càng ít hơn nữa là lo lắng về cách kiếm tiền nuôi gia đình. Mấy ông cao cấp ở trên đã nghĩ mọi thứ cho anh rồi, và như thế không chừng lại dễ dàng hơn cũng nên. Đông này qua đông khác, hè nọ đến hè kia- còn lâu nữa anh mới hết hạn. Nhưng cái vụ ba tấm thảm này làm anh mệt trí không ít.

Trông có vẻ là một cách kiếm tiền ngon lành, chắc ăn đấy. Không ganh đua được với mấy người khác trong làng thì anh cũng thấy áy náy thế nào ấy. Nhưng sâu trong đáy lòng thì Ivan Đênixôvitch chả muốn dính dáng gì đến cái vụ thảm này hết. Phải mặt dày mày dạn lắm và phải biết cách lo lót đúng chỗ. Sukhôv đã sống ở trên đời này bốn mươi năm rồi. Anh đã mất nửa hàm răng và đầu bắt đầu hói rồi. Anh chưa hề bao giờ hối lộ ai hay nhận hối lộ của ai hết, và anh cũng chưa hề học được cái trò đó trong trại.

Tiền ăn không ăn hỏng thì có ra cái gì và nó chẳng đem lại cho anh cái cảm giác thích thú như khi anh kiếm nó ra thật sự. Người xưa nói đúng lắm- của kiếm ra lương thiện mới là của đáng giá, đáng quí. Hai bàn tay Sukhôv hãy còn làm được một cái gì. Về nhà, chắc chắn anh sẽ kiếm ra được công việc làm, làm bếp lò chẳng hạn, hay quay về nghề mộc, hay hàn nồi hàn xoong gì đó.

Có mỗi điều phiền là- nếu mang án mà lại mất quyền công dân, thì chẳng kiếm được việc làm ở đâu cả và cũng chẳng được phép về làng nữa. Thế thì rồi đến phải làm ba cái đồ thảm đó mất thôi.

Đoàn người bây giờ đã tới nơi và dừng lại phía trước điếm canh công trường đang xây cất. Một lát trước đó, hai tên lính áp giải có áo trấn thủ da cừu đó đã đi tách ra ở một góc công trường và đi ra phía tháp canh ở cuối đằng kia. Đám tù nhân chỉ được phép vô trong chừng nào đã có người đứng gác trên các tháp canh. Tên sĩ quan phụ trách, với một khẩu tiểu liên đeo trên vài, đi tới điếm canh. Có nhiều đám khói thoát ra từ ống khói lò sưởi điếm canh. Họ có một người gác ở đó suốt đêm- một công nhân “tự do”, chứ không phải tù nhân- để canh chừng ván và xi-măng khỏi bị mất cắp.

Ánh mặt trời lớn, đỏ ối, trông như là được bọc trong sương mù, chiếu xiên qua các hàng dây kẽm trên cổng, chiếu ngang qua suốt công trường và qua hàng dây kẽm mãi tận phía bên kia. Aliêushka, đứng cạnh Sukhôv, nhìn mặt trời và lấy làm vui thích lắm, một nụ cười hiện trên môi anh chàng. Hai má đã hóp vào, anh chàng chỉ sống nhờ có khẩu phần của mình và chả kiếm chác thêm được gì khác. Thế thì anh chàng khoái tỉ ở cái chỗ nào? Vào các ngày Chủ Nhật, tối ngày anh chàng thì thào nói chuyện với mấy anh Báp-tít khác. Đời sống trong trại chả làm họ bận tâm gì cả- cứ như nước đổ đầu vịt ấy thôi.

Miếng giẻ quấn mặt của Sukhôv đã thấm ướt hết cả vì hơi thở của anh trên đường đi, và nó đã lạnh cứng và hóa thành một lớp băng. Anh kéo nó quay lưng lại chiều gió. Anh không rét hết cả người, nhưng hai bàn tay đã lạnh cóng trong đôi bao tay và các ngón chân trái đã tê hẳn đi- cái chiếc bốt bên trái có cái lỗ bị cháy hôm nào đó phải may lại mới được.

Anh bị nhức nhối suốt từ chỗ hõm ở trên lưng đến hai vai, thế thì làm việc ra làm sao? Anh ngó quanh và chợt trông thấy bóng công khu trưởng. Hắn ngó quanh và chợt trông thấy bóng công khu trưởng. Hắn đứng ở hàng cuối. Đôi vai hắn vạm vỡ và khuôn mặt to lớn. Nét mặt hắn dữ dằn. Hắn đéo chịu nổi bất cứ một cái sự lam nham vớ vỉn nào trong công khu hết, ấy nhưng lại làm cho mọi người ăn khá no đủ và lúc nào cũng lo làm sao lấy cho họ được một khẩu phần dồi dào. Hắn đang thọ hình lần thứ hai và đã sống hầu như cả đời trong các trại giam. Những điều gì mà hắn đã không biết về các trại thì phải là những điều chả đáng biết.

Trong trại nào cũng thế, anh công khu trưởng là tất cả. Một anh tốt có thể khiến cho bạn thấy trong người phấn chấn lại như là hồi sinh ấy, chứ một anh xấu sẽ làm cho bạn đi đứt. Sukhôv đã quen Tyurin từ cái hồi xưa ở Ust-Izhma kia, có điều là anh không ở cùng một công khu với hắn thôi. Và đến lúc các tù nhân được kết án theo Điều 58 ¹² bị đổi từ trại thường ở Ust-Izhma sang trại hình, thì Tyurin đã lựa lấy anh. Sukhôv không bao giờ tiếp xúc gì với ông Trại trưởng, hay BKHSX, hay các người giám công, hay các ông kỹ sư nào hết. Đã có công khu trưởng lo tất cả các vụ đó. Hắn cứ như cái con thoi ấy. Nhưng hắn chỉ cần nhích lông mày lên hay trỏ một ngón tay vào bạn là bạn chạy đi làm ngay những gì hắn muốn. Có thể lừa lọc bất cứ ai trong trại, nhưng chớ có lừa Tyurin. Có thế mới thọ được.

Sukhôv muốn hỏi hắn xem là sẽ có làm ở cùng cái chỗ ngày hôm qua không hay là đến một chỗ khác, nhưng anh không dám cắt ngang ý nghĩ của hắn. Hắn vừa mới bày mưu cho anh em chuồn được ra khỏi Phát Triển Cộng Đồng Xã Hội Chủ Nghĩa, và bây giờ chắc hẳn là hắn đang tính cách giành cho anh em được hưởng suất tốt cho công việc. Và khẩu phần anh em trong năm ngày sắp tới tùy thuộc vào việc này.

Mặt Tyurin đầy những vết rỗ lớn. Hắn có thể hứng lấy ngọn gió thốc vào mặt mà không hề nhăn nhó- da mặt hắn cứng như vỏ cây sồi ấy.

Anh em trong các hàng đang đứng vỗ hai tay vào nhau và dậm dậm hai chân trên mặt đất. Gió tàn nhẫn. Coi bộ các lính gác đã lên cả sáu tháp cánh rồi, nhưng anh em vẫn chưa được phép vô trong. Chắc lại thêm một tua kiểm soát an ninh nữa đây.

Quả nhiên! Tên sĩ quan phụ trách toán áp giải ra khỏi điếm canh với một người kiểm tra. Họ đứng mỗi người một bên cổng và mở cổng ra.

“Tập họp hàng n-ăă-m! Một! H-aaa-i!”.

Đoàn tù bước đi cứ như là diễn hành ấy- cứ như là lính ấy. Một khi đã vào đến bên trong công trường rồi, thì họ biết phải làm những gì, khỏi cần bảo.

Qua khỏi điếm canh một chút là đến văn phòng. Tên giám công đang đứng ở đó, cất tiếng gọi các công khu trưởng tới. Và một trong số mấy tên quản công- một đứa tên là Đer- đi về phía họ. Một thằng đại khốn nạn. Cũng là tù như ai, mà nó coi mọi người cứ như rác.

Tám giờ, có thể tám giờ năm (cái máy hơi nước họ dùng để phát điện vừa mới huýt lên một tiếng). Bọn người phụ trách cuống lên, sợ là đoàn tù nhân xài phí thời giờ và lẩn vào các lều che cho ấm. Nhưng tù nhân có đến một ngày dài, cho nên họ cứ tà tà. Vừa vào tới khu làm việc là họ bắt đầu cong lưng xuống đi nhặt các khúc cây, que củi. Cái gì cũng xài được cho cái lò ở trại nhà tuốt.

Tyurin bảo người phụ tá, Pavlô, vào văn phòng với hắn. Tdêxa cũng đi theo. Tdêxa giàu có, mỗi tháng được hai gói đồ ở nhà gởi vào và đút lót tất cả những ai cần phải đút lót. Anh ta được một việc làm nhẹ nhàng trong văn phòng, giúp đỡ người phụ trách các phiếu công tác.

Những người còn lại trong Công khu 104 chạy vù đi nhanh như chớp.

Mặt trời, đỏ ối và lu mờ, đã lên cao phía trên công trường vắng ngắt. Có những tấm ván nhà tiền chấ bao phủ đầy tuyết, và một khoảng tường gạch đang bắt đầu xây nhưng đã bị bỏ dở. Một bộ phận hư của một xe ủi đất nằm ngổn ngang. Và một cái xẻng và một đống sắt vụn. Rồi nào là rãnh, nào là mương, nào là hố, cứ bừa bãi cả ra. Các xưởng sửa chữa xe cộ đã làm xong trừ có cái mái, và đang xây lên cao là một nhà máy điện, tầng thứ hai đã được khởi sự.

Mọi người đều lẩn đi hết- mọi người, ngoại trừ sáu tên lính canh đứng trên các tháp canh và những người bận rộn chạy quanh văn phòng. Đây là cái lúc sướng nhất trong ngày một người tù. Người ta nói ông trưởng giám công đã đe không biết bao nhiêu lần là sẽ phát ra các phiếu công tác vào buổi tối hôm trước. Nhưng rồi cũng chẳng được, vì cứ đến sáng là họ lại đổi ý kiến.

Thế là bây giờ anh em được vài giây phút riêng cho mình. Trong khi mấy người đang tính toán nọ kia, thì ta có thể kiếm một chỗ nào ấm ta ngồi một hơi đã, trước khi quần quật đến gãy cả lưng ra. Tốt nhất là đến gần một bếp lò mà tháo vải quấn chân ra, hơ cho ấm đôi chút, rồi lại quấn vào chân. Như thế chân ấm được suốt ngày. Nhưng dù có chẳng đến gần được bếp lò thì cũng sướng chán rồi.

Công khu 104 đi xuống các xưởng sửa chữa xe cộ, nơi mà mùa thu vừa rồi họ đã lắp cửa kính lên, và Công khu 38 đang làm các blốc bê-tông. Một số blốc trong khuôn đang còn nằm ngổn ngang, một số khác thì đứng dựng ngược lên, và các mảng lưới thép làm sườn bê-tông nằm lổng chổng khắp nơi. Mái thì làm cao, sàn thì bằng đất, cho nên ở đây chả bao giờ thực sự là ấm cả. Nhưng có bếp lò, và họ không hà tiện than- chẳng phải là để cho anh em sưởi ấm, mà là để cho các blốc bê-tông chóng khô. Lại có cả hàn thử biểu nữa, và vào các ngày Chủ Nhật, nếu tù nhân không làm việc, thì họ có một công nhân “tự do” ở đó để canh cho lửa cháy luôn luôn.

Tất nhiên là mấy anh em trong Công khu 38 đang khư khư ôm chịt lấy cái bếp lò, hơ hơ sấy sấy vải quấn chân của họ, chả cho một ai khác chen vào được. Thế thì thôi, ta lại ngồi một góc vậy. Thật là kiếp ăn mày!

Sukhôv ngồi ngất ngưởng trên bìa một cái khuôn bằng cây, lưng quay vô tường. Cái đũng quần đụp của anh đã bị đặt ngồi ở những chỗ tệ hơn nhiều. Khi tựa lưng ra đằng sau, áo măng-tô và trấn thủ của anh co chặt chung quanh người anh, và ở phía bên trái trên ngực, nơi gần tim, anh cảm thấy có cái gì cưng cứng. Thì ra là khúc bánh mì để trong túi trong, cái nửa phần bánh buổi sáng mà anh đã để dành cho bữa trưa. Bao giờ anh cũng mang ngần này bánh đi làm việc và chẳng bao giờ đụng đến nó trước bữa trưa cả. Bao giờ anh cũng ăn một nửa vào buổi sáng, nhưng hôm nay anh đã không ăn. Giờ anh mới thấy đâu có phải là để dành để dụm khỉ mốc gì. Bụng anh đói như cào như cấu, và anh muốn ăn nó ngay tức thì ở cái chỗ ấm áp này. Còn năm tiếng nữa mới đến bữa trưa- lâu lắm.

Cái nhức nhối trên lưng anh bây giờ đã chuyển xuống hai cẳng mỏi nhừ. Ước gì được đến gần cái lò kia một chút nhỉ.

Anh tháo đôi bao tay đặt lên hai đầu gối, mở khuy áo măng-tô, tháo miếng giẻ quấn mặt ở cổ ra, bẻ nát lớp nước đá bên ngoàiđể gấp nó lại, rồi nhét vào túi. Rồi anh cầm khúc bánh trong một mảnh vải trắng và hứng lấy nó trên vạt áo măng-tô để khỏi vãi mất một miếng vụn nhỏ, rồi bắt đầu gặm dần dần khúc bánh và nhai. Bánh đã được bọc đến hai lần vải và được hơ nóng bằng chính cơ thể của anh, cho nên nó không lạnh chút nào hết.

Ở các trại giam anh thường hay nhớ đến các bữa ăn ở nhà, ở làng- khoai tây hàng chảo, kasha ¹³ hàng xoong, và vào cái hồi trước đó thì hàng khoanh thịt bự con. Và sữa bò nốc ừng ực nhiều đến bể bụng ra. Nhưng có nằm trại rồi anh mới hiểu ăn uống như thế là lầm. Khi ăn phải để hết tâm trí vào đồ đang ăn, giống như bây giờ anh đang gặm từng miếng bánh mì nhỏ thế này này, và đảo nó lên trên lưỡi, rồi đảo đi đảo lại nó trong miệng- thì rồi mới thấy là cái bánh mì đen dẻo này ngon thiệt là ngon. Trong suốt tám năm dòng dã vừa qua, hoặc lâu hơn, anh đã ăn cái gì? Đâu có gì hết trơn. Nhưng cứ thử nghĩ đến những công lao anh đã phải bỏ ra để mà được miếng ăn đó!

Trong lúc anh bận rộn với một trăm bảy mươi gờ-ram bánh thì cả công khu ngồi đó, cùng một bên nhà xưởng.

Hai anh chàng người Ét-tô-ni, cứ như là hai anh em ruột, đang ngồi trên một blốc bê-tông thấp và thay phiên nhau hút nửa điếu thuốc lá với cùng một cái tẩu. Cả hai đều rất cao, ốm, và tóc hoe vàng. Cả hai đều có mũi dài và đôi mắt lớn. Đi đâu hai người cũng bám lấy nhau cứ như là không có nhau thì không thể sống được ấy. Mà anh công khu trưởng cũng không muốn tách rời họ ra làm gì. Hai anh chàng chia nhau đồ ăn và ngủ chung một giường ở tầng trên. Và lúc đi trong hàng, cũng như lúc điểm danh, cũng như ban đêm đi ngủ, lúc nào hai người cũng nói chuyện với nhau từ tốn, nhỏ nhẹ. Nhưng không phải là anh em ruột đâu, mà mới quen biết nhau trong công khu này thôi. Họ nói rằng một anh hồi trước là thuyền chài, còn anh kia thì trước kia được cha mẹ đưa sang Thụy Điển khi quân Xô-viết tràn sang Ét-tô-ni ¹⁴ hồi hãy còn nhỏ. Về sau lớn lên anh tự ý trở về Ét-tô-ni để theo học đại học.

Thời nay thiên hạ nói rằng ở xứ nào đến thì cũng thế mà thôi, chẳng quan trọng gì, và đâu đâu cũng có người xấu cả. Nhưng trong tất cả những người Ét-tô-ni mà Sukhôv đã gặp, anh chưa bao giờ thấy một người nào xấu hết.

Họ vẫn còn đang ngồi, hoặc trên các tấm ván hoặc trên khuôn làm blốc bê-tông, hoặc bệt ngay xuống đất. Mới sáng ngày ra chả ai thích nói chuyện gì cả, và mọi người đều trầm ngâm với ý nghĩ riêng của mình. Cái tên mót rác Fêtyukôv kia đã lại nhặt nhạnh được ở đâu cả một đống đầu thuốc lá hút thừa rồi (nó còn dám lượm cả ở trong ống nhổ nữa, mặt cứ tỉnh bơ), và bây giờ đang ngồi soạn ra ở trên hai đầu gối và cho tất cả chỗ thuốc chưa cháy vào một miếng giấy, Fêtyukôv có ba đứa con “ở ngoài”, nhưng chúng đều đã không nhận hắn là bố nữa lúc hắn bị bắt, và vợ hắn thì cũng đã đi lấy chồng khác rồi. Thế là chả còn ai mà gởi đồ vào cho hắn cả.

Ông Đại úy cứ liếc mắt ngó Fêtyukôv chằm chằm, rồi ông la lớn lên:

“Ê này, lượm lặt ba cái của quỷ đó làm cái gì? Bị tim la cho mà coi. Quẳng nó đi!”

Ông Đại úy quen mồm ra lệnh rồi, nên ông ta bao giờ cũng nói với mọi người bằng cái giọng như thế.

Nhưng Fêtyukôv đâu có cần phải theo lệnh ông Đại úy. Ông ta cũng đâu có nhận được gói đồ nào đây. Cho nên hắn chỉ lườm ông ta một cái rõ dài, rồi nói- hắn đã mất một ít răng: “Cứ rán ở đây cho đến chừng nào được tám năm, Đại úy, rồi Đại úy cũng sẽ làm như vậy cho mà coi. Khối người còn hơn Đại úy nữa kìa. Rồi cũng vậy tuốt!”.

Fêtyukôv chắc là suy bụng ta ra bụng người đấy thôi, chứ lẽ nào ông Đại úy lại có thể suy sụp bệ rạc mau lẹ đến như vậy được

“Cái gì đó? Cái gì đó?” Xenka Klêvshin hỏi. Anh này nghễnh ngãng thành thử không nghe thấy mấy người đang nói gì. Hắn ngỡ là họ đang nói chuyện về việc ông Đại úy bị lôi thôilúc điểm danh. “Đáng lẽ ông chẳng nên la lối với chúng như thế làm gì”. Anh ta lắc đầu buồn bã. “Lẽ ra cũng xong rồi”.

Xen ka Klêvshin là một anh chàng trầm tĩnh; anh đã có một cuộc đời rất cực khổ. Một màng trống trong tai anh ta đã bị vỡ hồi bốn-mốt. Hồi đó anh bị bắt làm tù binh, rồi trốn thoát được. Chúng bắt được anh và giam ở Buchenwald ¹⁵ . Tại Buchenwald, nhờ một phép lạ, anh đã sống sót được, và bây giờ anh đang âm thầm thọ hình ở đây. Anh ta nói nếu mà la lối rùm beng lên thì chỉ có đi đứt.

Ta chỉ có mỗi một công chuyện thôi, đó là làm việc quần quật, làm thật lực- đó là cái chắc. Nếu còn chống báng chúng, thì chúng sẽ bẻ cổ. Là cái chắc.

Aliêushka úp mặt vào hai bàn tay. Hắn đang cầu nguyện.

Sukhôv ăn gần hết phần bánh mì, nhưng anh để dành lại một cái cùi bánh không, một khúc tròn lấy ở đầu bánh ra, bởi vì dùng muỗng đâu có thể vét sạch hết súp trong bát bằng một miếng bánh mì được. Anh lại gói cái cùi bánh trong miếng vải trắng để dành bữa sau, nhét nó vào cái túi áo bên trong áo trấn thủ, cài khuy áo lại cho khỏi rét, và chuẩn bị. Muốn tới bảo anh đứng dậy đi làm thì cứ tới đi. Xong rồi. Nhưng giá họ đợi một lát nữa thì hay hơn.

Công khu 38 đứng lên. Một số đi ra chỗ máy trộn bê-tông, một số đi lấy nước, một số đi lấy lưới thép làm sườn bê-tông.

Nhưng cả Tyurin lẫn Pavlô, chưa thấy mống nào quay trở lại công khu cả. Và dù rằng họ mới ngồi xuống chưa đầy hai mươi phút, và ngày làm việc- một ngày mùa đông ngắn ngủi- kéo dài có đến sáu giờ chiều thôi, nhưng mọi người đều cho đây là dịp may mắn tuyệt trần đời, và buổi tối chẳng có vẻ còn lâu la gì nữa.

“Các cụ này, đã lâu rồi chả có bão tuyết gì cả nhỉ!”, anh chàng Kilgas người Lét-tô-ni cất tiếng nói và thở dài. Đôi má hắn đỏ au và người hắn béo tốt. “Cả một mùa đông mà chả được lấy một trận bão nào! Mùa đông mùa điếc gì mà lại thế?”.

“Ờ...chả được một trận bão tuyết nào cả...chả được một trận nào cả...”. Một tiếng thở dài nối nhau truyền đi khắp công khu.

Chừng nào mà có một trận bão tuyết ở mấy vùng này thì họ không dám lôi anh em ra khỏi trại xá- chứ đừng nói gì đến lôi đi làm. Nếu không có một sợi dây thừng treo lủng lẳng giữa trại xá và nhà ăn thì có thể đi lạc nữa. Nếu có một tù nhân chết cóng trong tuyết thì dù cho chó có đến ăn xác hắn cũng chả ai cần. Nhưng ngộ nhỡ hắn đào thoát? Có một vài lần xảy ra rồi. Khi nào có bão tuyết, thì tuyết rơi hết sức là mỏng, nhưng khi nào có gió tuyết thì tuyết rơi xuống đóng lại thành từng đống chắc nịch. Các tù nhân đã nhảy qua những đống tuyết này và vượt qua hàng rào kẽm gai và rồi cắm đầu chạy miết. Nhưng thật ra rồi cũng chẳng chạy xa được mấy.

Xét cho cùng, thì bão tuyết cũng chả được tích sự gì. Họ khóa cửa giam tù nhân ở trong. Than thì chậm đến và hơi ấm trong trại xá thì bị thổi hết ra ngoài. Không có ai chở bột đến trại, cho nên không có bánh mì, và thức ăn trong nhà ăn thì thiu hết, hư hết. Và bất kể trận bão kéo dài đến bao lâu- một hai ngày hay một tuần lễ- mặc, họ vẫn kể những ngày bị mất đi như thế là những người nghỉ, và anh em phải đưa đi làm việc cùng một số ngày Chủ Nhật liền tù tì.

Dầu sao thì sao, anh em vẫn quí các trận bão và cứ lạy trời cho bão đổ. Hễ khi nào có một ngọn gió thấp, là y như mọi người đều ngó chăm chú lên trời: “Cho chúng con cái của thật ấy đi!”.

Của thật đây là tuyết đấy. Có điều là thường thường họ chỉ được có chút tuyết bụi lún phún, chứ không phải một trận bão tuyết thật sự.

Lúc này có một anh định lớ xớ đến chen vào gần cái bếp lò của Công khu 38, nhưng bị anh em khu này xua đi quầy quậy.

Tyurin bước vào. Hắn trề môi ra. Thế là anh em biết sẽ phải bắt tay vào việc, và ngay lập tức.

“Nào!” Tyurin ngó quanh. “104 có cả đây không?” Và chẳng kiểm điểm mà cũng chẳng đếm- bởi chẳng ai còn đi đâu được cả- hắn bắt đầu phát vội các phiếu công tác cho họ. Hắn cho cái cặp người Ét-tô-ni và Klêvshin và Gôpchik đi lấy cái máy trộn bê tông bự gần đó và mang xuống nhà máy điện. Thì ra công khu được giao cho làm nốt nhà máy điện chưa xong mà họ đã ngưng tay xây độ thu qua. Hắn cho hai người khác tới kho dụng cụ, nơi đây Pavlô đang đi lấy đồ nghề. Hắn bảo bốn người khác đi dọn tuyết chung quanh nhà máy, lối đi vào phòng máy phát, và bên trong nữa, và rồi dọn sạch trên các thang nữa. Hắn bảo hai người khác đi đốt lò than ở chỗ đó và đi xoáy ở đâu ít ván mà chẻ nhỏ ra. Một người phải đi lấy xe trượt băng nhỏ chở xi-măng đến đó. Hai người phải đi chở nước, hai người phải đi chở cát, và một người khác phải dọn sạch tuyết khỏi chỗ cát đó và lấy đòn mà đập cho nó bể ra.

Sau hết cả, chỉ còn có hai người, Sukhôv và Kilgas, hai công nhân giỏi nhất công khu, là vẫn chưa được lệnh. Anh khu trưởng bèn gọi họ tới và bảo: “Nào, mấy cậu!” (Hắn đâu có lớn tuổi gì hơn họ đâu, nhưng cứ có cái lối gọi người ta bằng “cậu” như thế). “Sau bữa ăn trưa các cậu sẽ xây gạch ở tầng thứ hai, cái chỗ mà Công khu 6 đã bỏ dở mùa thu vừa rồi ấy. Nhưng bây giờ tôi muốn các cậu che kín mấy cái cửa sổ trong phòng máy phát lại. Ở đó có ba cái cửa sổ lớn. Việc đầu tiên phải làm là lấy cái gì bịt kín nó đi đã. Tôi sẽ cho mấy người khác theo giúp, nhưng ráng nghĩ xem là bịt bằng gì. Ta sẽ dùng phòng máy phát để trộn vữa ¹⁶ và sưởi cho ấm người. Nếu không kiếm cách mà sưởi cho nó ấm, thì sẽ chết cóng như chó hoang cả lũ đấy. Vỡ chưa?”

Đáng lẽ hắn còn nói thêm điều gì nữa, nhưng Gôpchik chạy tới- một thằng nhỏ chừng mười sáu tuổi có đôi má hồng hào- và than phiền là công khu khác nhất định không chịu đưa máy trộn xi-măng cho họ và đang giằng co nhau ở dưới kia kìa. Thế là Tyurin đi xuống đó.

Chẳng cần biết là bắt đầu một ngày làm việc trong cái lạnh cóng người đó khó khăn nhường nào, có điều là phải vượt qua được cái lúc khởi đầu ấy- đó là phần quan trọng.

Sukhôv và Kilgas liếc mắt ngó nhau. Hai người thường làm việc với nhau và nể nang nhau bởi lẽ cả hai đều là thợ lành nghề cả. Sukhôv là thợ mộc, còn Kilgas là thợ nề. Nhưng đâu có dễ gì mà kiếm được cái gì trong tuyết mà bịt kín mấy cái cửa sổ đó. Nhưng Kilgas nói:

“Ivan! Tôi biết có một chỗ gần mấy cái nhà tiền chế đó có một cuộn nỉ lợp nhà lớn. Chính tôi đã giấu nó ở đó. Ta đi đi”.

Kilgas là người Lét-tô-ni mà nói tiếng Nga y như người Nga vậy. Có một ngôi làng Cựu Tín Đồ ¹⁷ gần nơi hắn ta ở, và hắn đã học tiếng Nga hồi còn nhỏ. Hắn ở trong các trại giam mới có hai năm, nhưng cũng đã biết cách xoay sở và cũng biết được rằng nếu không giúp lấy mình, thì chẳng ai giúp cho. Kilgas và Sukhôv mang cùng một tên, và hai người cứ gọi lẫn nhau bằng Ivan.

Hai người quyết định đi lấy nỉ lợp nhà. Nhưng trước hết Sukhôv chạy ù đi lấy cái bay của anh ở xưởng sửa chữa xe cộ đang làm dở. Cái bay là cái nó giúp ích rất nhiều cho một người thợ nề nếu mà nó vừa nhẹ lại vừa vừa khít tay mình. Và cái vấn đề ngày hôm sau lấy được đồ nghề nào là vấn đề may rủi hết. Nhưng có lần Sukhôv đã lừa được một tên ở trong kho dụng cụ và giữ riêng cho mình cái bay tốt nhất. Bây giờ anh đem giấu nó đi, mỗi tối một chỗ khác nhau, và sáng sáng anh đi lấy nếu sắp sửa phải làm hồ. Tất nhiên, giá Công khu 104 mà bị đưa đi Phát Triển Cộng Đồng Xã Hội Chủ Nghĩa hôm nay, thì anh đâu đã có thể lấy được. nhưng giờ thì anh đẩy hòn đá nhỏ sang một bên và đút mấy ngón tay vô một cái kẽ hở. Nó đây rồi! Anh bèn lôi nó ra.

Sukhôv và Kilgas rời xưởng sửa chữa và đi về phía mấy căn nhà tiền chế. Hơi thở hai người tạo thành một đám khói mù. Mặt trời đã lên cao rồi, nhưng có sương mù nên họ không trông thấy tia sáng. họ ngỡ là trông thấy cái gì giống như những cái cọc đâm ra tua tủa khắp chung quanh mặt trời.

“Có nhiều cọc ở trên kia kìa”, Sukhôv nói, và hất đầu một cái.

“Mình đâu có ngán cọc”, Kilgas nói, và anh cười lớn. “Chừng nào mà chúng nó không dăng dây kẽm gai lên mấy cái cọc đó, thì đó là cái ta phải rình đấy ạ”.

Kilgas nói một câu là pha trò một câu. Cả công khu mến anh chàng ở cái điểm này. Và, ôi chao, tất cả mấy tên người Lét-tô-ni kính nể anh chàng làm sao cơ chứ! Nhưng tất nhiên với hai gói đồ một tháng thì thằng cha chắc là phải ăn ngon lắm ạ. Hắn trông ra vẻ khỏe mạnh, cứ như là không phải sống trong trại giam ấy. Chả trách ddễ pha trò như thế là phải.

Cái công trường của họ lớn thật. Đi mãi mới qua hết. Nửa đường hai người đụng đầu một số anh em bên Công khu 82; mấy thằng con ông cụ lại bị bắt đi đào hố nữa rồi. Họ không muốn hố lớn lắm- sâu chừng một thước tây thôi. Nhưng cái đất ở đây ngay vào mùa hạ cũng đã cứng như đá rồi, và bây giờ thì bị khô cóng cả lại, không cách nào mà đào cho nổi. Lấy cuốc chim bổ xuống, thì cuốc trượt văng ra. Chỉ có rặt những tia lửa tóe ra, chả có tí đất nào cả. Mấy con ông cụ đứng bên cạnh mấy cái hố và ngó quanh. Chả có lấy một chỗ sưởi cho ấm, mà cũng chả bỏ đi được. Cho nên họ lại phải cầm cuốc mà cuốc vậy. Chỉ có cách đó mới ấm người được thôi.

Sukhôv trông thấy một người quen trong bọn- một tên ở Vyatka- và anh khuyên hắn một câu “Này, mấy người anh em nghe đây. Sao không dóm một ngọn lửa lên trên mấy cái hố đó cho đất nó bớt cứng đi?”

“Chúng nó không cho”. Anh chàng ở Vyatka thở dài. “Chúng nó không chịu cho tí củi nào hết”.

“Phải kiếm cho ra chứ”.

Nhưng Kilgas chỉ nhổ toẹt một cái: “Nói nghe coi, Ivan, giá như mấy anh khu trưởng của anh em mà có chút khôn ngoan, thì họ có đưa anh em đi cuốc đất giữa cái hôm giời rét mướt như thế này không?”. Rồi hắn lẩm bẩm chửi thề hai ba câu, rồi không nói gì thêm. Chả nói gì được nhiều trong cái lạnh kiểu này. Hai người tiếp tục bước đi cho đến khi tới chỗ mấy tấm ván nhà tiền chế bị vùi dưới tuyết.

Sukhôv khoái làm việc với Kilgas. Có mỗi một cái dở về hắn là hắn không hút thuốc và chẳng bao giờ có thuốc lá trong các gói quà nhà hắn gửi vào cả.

Mắt con nhà Kilgas tinh thật. Họ nhặt lên một tấm ván, rồi một tấm nữa, và có cuộn nỉ lợp nhà kia thật.

Họ giở nó ra. Nhưng làm thế nào mà khiêng về được? Trên tháp canh nó trông thấy không sao. Bọn lính canh chỉ lo anh em chuồn đi mất thôi. Đó là điều lo lắng duy nhất của chúng. Nhưng ở bên trong thì cứ chặt hết tất cả ván ra làm củi chúng cũng chẳng cần. Và giá thử có một giám thị ở trại đụng đầu, cũng không sao nữa. Chính mấy cha nội cũng luôn luôn để ý kiếm xem có cái gì xài được không. Và anh em họ cũng chẳng cần, mà các công khu trưởng cũng vậy. Mấy người duy nhất lo lắng là tên trưởng giám công (tên này không phải là tù) và thằng quản công Đer (thằng này là tù) và cái thằng Shkurôpatenkô chẳng phải là tên nào đặc biệt hết, chỉ là một thằng tù thường thôi, nhưng được thuê canh gác mấy cái nhà tiền chế đó và ngăn chặn tù nhân không cho họ ăn cắp. Chính cái thằng Shkurôpatenkô này là cái thằng ưa bắt gặp nhất hạng.

“Ivan này, không thể khiêng theo chiều ngang được đâu”, Sukhôv nói. “Ta khiêng đứng nó lên, hai tay ôm lấy nó, và đi chầm chậm thôi. Ta lấy người giấu khuất đi, như thế nó sẽ không thấy mình có gì cả”.

Cái ý kiến này của Sukhôv hay lắm. Cuộn nỉ cồng kềnh khó mang, cho nên họ không khiêng nó đi mà ôm chặt nó vào giữa hai người như một người thứ ba rồi bước đi. Ngó bên hông ta chỉ trông thấy có hai người đang đi bộ sát nách nhau mà thôi.

“Ngộ nhỡ sau này lão giám công trông thấy cái này ở cửa sổ, lão cũng sẽ đoán biết được vậy”, Sukhôv nói.

“Thì có ăn nhằm gì đến mình?” Kilgas hỏi. “Mình có thể nói là lúc mình đến nhà máy điện thì nó đã có ở đó rồi. Họ sẽ đâu có bảo mình lôi nó xuống”.

Câu nói chí lý vậy.

Các ngón tay anh trong đôi bao tay bị tê cóng đi. Anh chẳng cảm thấy gì ở chỗ đó cả. Và cái lạnh đã chui hẳn vào chiếc bốt bên trái rồi. Đôi giày bốt là cái chính. Hai bàn tay ấm dần lên khi nào làm việc.

Họ bước trên lớp tuyết còn mới nguyên chưa ai dẫm tới, và bước đến chỗ có một vết xe trượt băng chạy từ kho dụng cụ đến nhà máy điện. Như thế có nghĩa là họ đã phải chở xi-măng đến đó rồi.

Nhà máy điện đang lên cao và nó ở ngay mé bìa công trường, phía tay phải. Đã lâu lắm chưa có ai vào nhà máy điện, cho nên lớp tuyết chung quanh đó không thấy ghi dấu vết gì. Vì vậy mà vết xe trượt băng, con đường mới và những dấu chân sâu đậm nổi bật hẳn lên và trỏ cho thấy là anh em đã đi về lối ấy. Và họ đã đang lấy xẻng gỗ dọn tuyết gần nhà máy điện kia rồi, và đang dọn một con đường cho xe vận tải rồi.

Giá con trục kéo còn chạy thì có phải hay bao nhiêu. Nhưng động cơ đã cháy mất rồi và coi bộ chưa có ai đến sửa. Như thế có nghĩa là họ lại phải khuân tay mọi thứ lên lầu hai một lần nữa- nào là vữa, nào là gạch.

Nhà máy điện đã có đó hai tháng nay, trông như một bộ xương xám trong tuyết. Nhưng giờ thì Công khu 104 đã tới. Mà cái gì đã làm cho họ còn sống được? Bụng họ thì trống trơn, được dây thừng thắt chặt lại. Cái rét thì dữ dằn. Nơi trú thân không có, mà lửa sưởi ấm cũng không. Ấy nhưng họ đã tới, và đời sống lại bắt đầu.

Cái máy nhào xi-măng nằm ngang ở chỗ đi vào phòng máy phát, nhưng nó đã long rời ra rồi. Trông thật là cà-tịch cà-tang, và Sukhôv không cho là họ đã chở nó đến đó nguyên vẹn. Anh công khu trưởng chửi thề ầm ĩ lên chỉ để sướng mồm, chứ hắn biết là chẳng phải tại ai. Ngay lúc đó thì Kilgas và Sukhôv tới nơi, ôm cuộn nỉ lợp nhà ở giữa hai người. Anh công khu trưởng khoái lắm và quyết định đánh tráo công việc. Hắn bảo Sukhôv sửa ống khói lò để cho nó cháy càng nhanh càng tốt. Và Kilgas được sai vá víu lại cái máy trộn xi-măng, với hai anh chàng người Ét-tô-ni phụ giúp. Hắn đưa cho Xenka Klêvshin một cái rìu để chẻ nẹp gỗ mà đóng đinh miếng nỉ lên, vì nó không vừa cỡ cửa sổ. Nhưng lấy cây ở đâu ra? Viên trưởng giám công chắc chả đời nào cho họ cây chỉ để mà làm chỗ trú ẩn. Anh khu trưởng ngó quanh, và nấy người kia cũng ngó quanh. Còn mỗi một cách là lấy mấy tấm ván được dùng làm đồ vịn tay cầu thang đưa lên tầng lầu hai kia mà thôi. Đành phải lên lầu cẩn thận vậy, nếu không muốn té gãy cổ. Chả còn cách nào khác.

Ta có thể hỏi rằng tại sao một người tù lại làm việc cực nhọc như thế suốt mười năm trong trại giam? Tại sao họ không bảo kệ mẹ nó và cứ lê chân xền xệt suốt cả ngày cho đến đêm, và đêm thì là của họ rồi?

Nhưng đâu có giản dị như thế. Bởi vậy họ mới nghĩ ra ba cái công khu đó. Không phải giống như các công khu “bên ngoài”, mà ai nấy đều được trả lương riêng biệt đâu. Ở trong các trại họ bày đặt ra mấy công khu này để làm cho các tù nhân bắt nhau phải hăng hái lên. Để cho mấy cha ở trên khỏi phải lo. Nó như thế này- hoặc là tất cả mọi người đều được thêm một chút đỉnh gì, hoặc là tất cả đều nhịn đói (“Mày không chịu nhúc nhích cái xác mày một chút, đồ con heo, và tao phải nhịn đói vì mày đấy. Thôi, làm đi, đồ mắc dịch!”).

Cho nên chừng nào có một công việc thật khó nhọc đến nơi, như bây giờ chẳng hạn, thì đâu có ngồi mà rung đùi được. Thích hay không, cũng phải lẹ chân lẹ tay lên. Hoặc là làm sao cho chỗ này ấm áp lên nội hai tiếng đồng hồ, hoặc là chết cóng đơ cái đù má nó ra cả lũ.

Pavlô đã khuân đồ nghề đến nơi rồi. Chỉ còn việc lựa ra thứ nào họ cần. Hắn cũng mang đến vài cái ống nữa. Thật ra thì có cái gì mà lắp ống đâu, nhưng có một cái búa và một cái rìu nhỏ. Rồi cũng có cách làm được.

Sukhôv vỗ đôi bao tay vào với nhau, đặt các ống đầu nọ nối sát đầu kia, và bắt đầu lắp chúng vào với nhau, siết chặt các mọng đuôi én lại ở các chỗ tiếp giáp. Anh có giấu cái bay của anh gần đây. Mọi người trong công khu đều là anh em cả, nhưng điều đó đâu có ngăn cản một anh nào đó, chơi xỏ, đem tráo nó đi. Kilgas cũng dám lắm chứ.

Ý nghĩ duy nhất trong đầu anh bây giờ- và cũng là mối lo duy nhất- là làm cách nào sửa lại mấy cái ống khói cho nó khỏi khói um lên. Anh sai Gôpchik ra buộc cái ống ở chỗ cửa sổ cho khói thoát đi ở đó.

Còn có một cái lò bụng phệ nữa ở góc kia, nó có một ống khói bằng gạch. Trên nóc lò có một tấm sắt cháy đỏ để làm cho cát tan ra và khô đi. Như thế là họ đã có được một lò đang cháy, và ông Đại úy và Fêtyukôv đang bưng các dỏ cát tới đó. Bưng dỏ cát thì đâu có cần tới đầu óc gì đâu. Cho nên Tyurin mới giao cái công việc này cho những người vẫn thường có chức vụ điều khiển trước khi đến trại. Fêtyukôv có hồi đã là một thứ ông lớn trong một sở nào đó. Hắn thường lượn xe hơi ngoài đường.

Hồi đầu Fêtyukôv cứ toan bắt nạt ông Đại úy. Nhưng về sau ông Đại úy cho hắn xơi mấy quả vào răng đôi ba lần, thế là họ giận nhau.

Có mấy cậu cứ định xán gần đến cái lò có cát để sưởi ấm, nhưng Tyurin ngăn lại. “Làm cho xong đi đã, nếu không tôi sưởi ấm dùm mấy cậu cái đít bây giờ!”, hắn nói.

Vụt con chó một lần và rồi chỉ cần giơ roi ra thôi. Trời lạnh độc ác như thế mà anh công khu trưởng chẳng thấy ăn nhằm gì hết. Mấy cậu kia bèn quay trở lui đi làm việc vậy.

Sukhôv nghe thấy Tyurin ghé vào tai Pavlô nói: “Ở đây coi họ làm nhé, tôi phải đi ấn định công suất đây”.

Mọi việc tùy thuộc vào công suất nhiều hơn là công tác. Công khu trưởng nào tinh khôn cũng phải đổ mồ hôi về mấy cái công suất này. Có công suất mới có khẩu phần. Nếu việc làm chưa xong thì cứ phải làm sao cho có vẻ đã xong. Nếu công suất thấp, thì phải cố nâng nó lên cao. Muốn thế phải tinh lắm, và phải móc nối bắt bồ với mấy tên giữ phiếu công tác. Mà chúng đâu có làm không công cho đâu.

Nhưng cứ nghĩ cho cùng, thì ai là người được lợi? Chính bọn chỉ huy trại. Họ được lời hàng ngàn rúp và chia tiền thưởng cho các sĩ quan. Như hạng Vôlkôvôy chẳng hạn, với cái roi như thế. Còn mình thì chỉ được thêm có gần hai trăm gờ-ram bánh vào bữa tối. Cả cuộc sống mình tùy thuộc vào hai trăm gờ-ram bánh đó.

Hai sô nước được xách tới, nhưng khi đi đường nước đã đông đặc lại. Pavlô thấy xách như vậy thật là phí công. Lấy tuyết tại chỗ nấu cho chảy ra còn nhanh hơn. Họ đặt hai sô nước lên bếp lò.

Gôpchik mang lại một ít dây nhôm còn mới, cái loại thợ điện vẫn dùng. Nó nói: “Bác Ivan Đênixôvitch à! Dây này làm muỗng tốt lắm. Bác dạy cháu làm muỗng nhá?”.

Sukhôv mến thằng ranh con này (con trai anh đã chết trẻ, và anh còn hai đứa con gái đã lớn ở nhà). Gôpchik đã bị bắt về tội mang sữa vào rừng cho quân của tướng Benđêra ¹⁸ và bị lãnh án như người lớn. Nó dễ thương như một con bê và lúc nào cũng cố chìu lòng mọi người. Nhưng nó cũng láu lắm. Nhận được đồ tiếp tế là ban đêm nó ăn hết sạch một mình. Nhưng nghĩ cho cùng, việc quái gì nó lại phải cho người khác ăn cơ chứ?

Sukhôv và Gôpchik bẻ một khúc dây giấu vào một xó để làm muỗng. Sukhôv lấy hai mảnh ván làm thành cái thang ghế và sai Gôpchik trèo lên buộc ống khói. Gôpchik trèo lên thoăn thoắt như một con sóc. Nó đóng vào một cái đinh, móc cái dây nhôm vào đó rồi buộc chung quanh cái ống. Rồi Sukhôv lại lấy vội một cái ống khác nối vào trên miệng ống khói. Hôm nay không có gió, nhưng ngày mai có thể có, nối thêm như thế để khói khỏi tạt trở lại vào phòng. Cái lò này dùng cho anh em mà lại.

Trong khi đó Xenka Klêvshin đã làm xong mấy cái nẹp dài bằng cây. Gôpchik lại bị sai leo lên đóng. Thằng ranh lại trèo lên cửa sổ, và la om sòm mấy người ở dưới.

Mặt trời bây giờ đã lên cao hơn, sương mù đã tan, cho nên không còn thấy mấy cái mống giống như mấy cái cọc kia nữa. Ánh mặt trời đỏ ối. Họ bỏ chỗ củi ăn cắp được vào lò và nhóm lò lên. Mọi người cảm thấy ấm cúng hơn.

Sukhôv nói: “Nắng tháng giêng thì chỉ sưởi ấm da bò được thôi”.

Kilgas cũng vừa sửa xong cái máy trộn hồ. Hắn giáng thêm một búa nữa, rồi la lên:”này, Pavlô, xong việc này anh khu trưởng phải trả cho tôi một trăm rúp đấy. Ít hơn tôi không có chịu ạ!”.

Pavlô cười lớn: “Phúc lắm thì được thêm chút khẩu phần”. “Thôi, để ông tòa thưởng cho”, Gôpchik ở trên la xuống.

“Khoan đã, khoan đã”, Sukhôv thét lên (Họ đang cắt ngược tấm nỉ lợp nhà). Anh bèn chỉ cho họ cách cắt.

Một vài người xúm lại gần cái lò kia, nhưng bị Pavlô xua đi. Hắn cho Kilgas thêm vài người phụ và bảo làm chậu để mang vữa lên. Hắn phái thêm hai người nữa đi lấy cát. Rồi lại phái người khác lên dọn sạch tuyết trên giàn trò và trên tường. Một người nữa thì xúc cát nóng trên lò đổ vào máy trộn vữa.

Bên ngoài có tiếng động cơ nổ. Xenka Klêvshin chở gạch tới. Pavlô chạy ra và vẫy tay chỉ cho họ biết chỗ dỡ gạch xuống.

Mấy người đóng đinh lên một miếng nỉ, rồi lại đóng lên một miếng khác. Nhưng nỉ lót mái thì ăn thua gì. Thật ra chỉ là giấy thôi. Tuy vậy trông cũng như một lớp tường chắc chắn vậy. Bên trong tối hơn, làm cho cái lò có vẻ cháy sáng hơn.

Aliêushka mang than tới. Người thì la, “Đổ hết vào!”, kẻ thì hét “Đừng, đốt củi ấm hơn!” cho nên anh chàng không biết tính ra sao, chỉ đứng thộn ra đó.

Fêtyukôv ngồi xổm xuống cạnh lò và hơ luôn đôi bốt nỉ lên ngay trên ngọn lửa thôi. Đúng là thằng ngu. Ông Đại úy bèn nắm cổ hắn lôi ra và đẩy về phía cái xe. “Đi chở cát, thằng khốn nạn!”.

Đối với ông Đại úy, thì công việc ở trại cứ như là trong hahỉ quân ấy (“Hễ bảo làm gì là làm ngay!”). Trong tháng qua ông ta đã sút đi nhiều, nhưng vẫn còn ráng sức làm lắm.

Chẳng mấy chốc cả ba cái cửa sổ đều được bít kín bằng nỉ. Bây giờ ánh sáng chỉ còn hắt vào từ phía cửa ra vào. Và khí lạnh cũng vào theo. Pavlô bảo họ che kín nửa trên cửa, chỉ để trống nửa dưới cho mọi người cúi khom mình chui vào. Họ lại làm như vậy.

Trong khi đó ba xe vận tải đã chở gạch đến và dỡ xuống. Bây giờ vấn đề là phải làm sao mang gạch lên mà không dùng máy kéo.

Pavlô gọi; “Ê, mấy anh thợ nề! Ta thử leo lên coi xem sao”.

Xây tường là một công việc ta có thể lấy làm hãnh diện được. Sukhôv và Kilgas trèo lên theo Pavlô. Thang thì khá hẹp mà Xenka lại lấy đi mất hai cái tay vịn để làm củi cho nên phải bám sát vào tường mới khỏi ngã. Thêm vào đó, tuyết đã đóng cứng trên các nấc thang khiến cho chúng trơn tuột, chân bám không thể vững được. Thế này thì mang vữa lên thế đếch nào được?

Họ đứng ngó xem phải bắt đầu xây từ đâu.

Mấy tên ở trên đó đang dọn tuyết rồi. Sẽ bắt đầu từ đây. Phải đập băng cho vỡ khỏi gạch rồi cạo đi cho sạch.

Họ tính xem mang gạch lên bằng cách nào. Tốt nhất là đừng khuân chúng lên bằng thang, mà cho bốn tên đứng dưới ném lên giàn trò thứ nhất, rồi hai tên ở đây ném lên giàn trò thứ nhì. Rồi từ tầng thứ nhì hai tên khác mang gạch đến tường. Thế là nhanh nhất.

Trên này không có gió mấy, nhưng cũng vẫn cảm thấy. Đủ xuyên thẳng qua người khi đang làm việc. Nhưng nếu cúi xuống khuất sau bức tường thì ấm hơn nhiều.

Sukhôv nhìn lên trời và giất mình. Trời thì trong và cứ theo bóng mặt trời thì đã gần ngọ rồi. Có điều tức cười là lúc làm việc thì sao mà ngày giờ đi nhanh thế không biết! Bao giờ anh cũng ngạc nhiên thấy những ngày trong trại qua đi rất mau- ngoảnh đi ngoảnh lại đã hết rồi. Ấy nhưng ngày mãn hạn thì chả bao giờ có vẻ đến gần hơn chút nào cả.

Lúc họ xuống thì thấy mọi người đã xúm xít bao quanh lấy bếp lò, chỉ trừ có ông Đại úy và Fêtyukôv thì vẫn đang xe cát. Pavlô nổi sùng, đuổi tám tên đi cho xi-măng và cát vào máy trộn. Còn hai tên khác đi lấy nước và than.

Kilgas bảo mấy người phụ việc: “Lẹ lên làm cho xong mấy cái chậu đựng vữa này đi”.

“Để tôi giúp một tay cho”, Sukhôv nói với Pavlô.

Pavlô gật đầu: “Nên lắm”.

Rồi họ mang vào một cái thùng thiếc để đun tuyết chảy ra lấy nước trộn vữa. Có người nào nói đã mười hai giờ rồi.

“Đến rồi ấy chứ”, Sukhôv nói, “Mặt trời trên đỉnh đầu rồi”.

Ông Đại úy đáp ngay: “Nếu mặt trời mà trên đỉnh đầu thì tức là một giờ chứ chả phải mười hai giờ”.

“Sao vậy được?” Sukhôv hỏi. “Ông già nào mà chả nói là mặt trời lên cao nhất vào chính ngọ!”.

Ông Đại úy xẵng giọng: “Đó là mấy ông già nói! Chứ bây giờ đã có luật định là mặt trời lên cao nhất lúc một giờ”.

“Ai ra cái luật đó?”.

“Nhà nước Xô-viết!”

Ông Đại úy đẩy xe đi ra. Dù sao, Sukhôv cũng chẳng muốn cãi lý thêm với ông ta làm gì. Bây giờ mặt trời cũng phải theo luật họ nữa sao đây?

Đập gõ ầm ầm một hồi nữa họ làm xong được bốn cái chậu đựng vữa.

“Thôi, ngồi xuống sưởi cho ấm cái đã”, Pavlô nói, rồi quay sang phía mấy người thợ nề bảo: “Xenka, ăn xong rồi hãy xây. Ngồi xuống sưởi đi”.

Lần này họ có toàn quyền ngồi xuống cạnh bếp lò. Với lại phải ăn trưa xong mới làm được. Vữa trộn sớm quá sẽ đông lại mất.

Than trong lò bây giờ cháy bừng bừng và tỏa đều hơi nóng. Nhưng phải ngồi gần lò mới thấy ấm, còn những chỗ khác vẫn lạnh như thường.

Cả bốn người cởi bao tay ra và hơ tay trên lò.

Một điều phải biết là không bao giờ được để chân đi bốt sát vào lò. Nếu là bốt da, da sẽ nứt. Nếu là bốt nỉ, nỉ sẽ ướt sũng và bốc khói, mà chân thì vẫn bị lạnh. Còn nếu hơ luôn lên ngọn lửa, bốt sẽ cháy. Rồi là phải đi bốt thủng suốt cho đến mùa xuân, chẳng đào đâu ra được đôi khác.

Kilgas nói giỡn: “Sukhôv thì còn phải lo gì nữa? Anh ấy đã chân trong chân ngoài rồi”.

Có người nói xen vào: “Ờ, cái chân không giày đó đã về tới nhà rồi!”. Mọi người cười ầm. (Sukhôv đã cởi chiếc bốt trái ra- chiếc có lỗ thủng- và đang hơ vải quấn chân).

“Sukhôv sắp sửa mãn hạn rồi”.

Kilgas bị hai-mươi-lăm năm. Trước kia thì chỉ bị mười năm là nhiều. Nhưng từ hồi 1949, nặng nhẹ gì cũng hai-mươi-lăm năm tuốt tuột. Mười năm thì may ra còn sống sót mà về, chứ hai-mươi-lăm năm thì qua khỏi thế đếch nào được?

Được coi là anh chàng may mắn sắp mãn hạn, Sukhôv cũng cảm thấy thích thích. Nhưng thực ra anh không tin tưởng cho lắm. Cứ lấy những người đáng lẽ đã được thả về từ khi còn chiến tranh thì biết. Họ đều bị giữ lại cho đến năm bốn-sáu- “cho đến khi có lệnh mới”. Rồi thì những người bị có ba năm lại lãnh thêm năm năm nữa. Họ bẻ cong luật lệ thế nào cũng được. Hết hạn mười năm họ lại bồi thêm cho mười năm nữa. Hoặc nếu không thì họ cũng chẳng để cho về nhà. Nhưng đôi khi trong bụng ta cứ nôn nao thế nào ấy. Biết đâu lại chả có ngày số hên sẽ đến đấy? Chúa ôi, cứ tưởng tượng cái lúc đó có thể bước chân ra khỏi và đi về nhà, nhỉ!

Nhưng những tay nằm trại lâu năm không bao giờ nói những điều đó ra miệng. Sukhôv bảo Kilgas: “Đừng có đếm tất cả những năm phải thọ hình. Ở trong này suốt cả hai-mươi-lăm năm hay không, không ai biết được. Tôi chỉ biết là đã ở được tám năm rồi mà thôi. Đó là cái chắc”.

Cho nên chỉ đành cúi mặt mà sống như vậy và cũng chẳng có thì giờ đâu mà suy nghĩ tại sao lại vào đây và bao giờ mới được ra.

Trong hồ sơ nói là Sukhôv bị tù về tội phản quốc. Mà quả thực anh có thú nhận là đã hàng địch với ý định phản quốc, rồi nhận chỉ thị của bọn Đức trước khi về. Nhưng nhận chỉ thị làm cái gì thì cả anh lẫn thẩm vấn viên đều không biết. Vì vậy, họ cứ bỏ lửng như vậy và ghi vào hồ sơ: “Nhận chỉ thị của quân Đức”.

Cứ theo lối Sukhôv tính thì sự việc rất giản dị. Không ký thì cầm bằng như nằm chơi dưới ba tấc đất rồi, còn lý, thì còn có cơ sống thêm ít lâu nữa. Thế là anh ký.

Đầu đuôi câu chuyện như thế này. Tháng hai năm bốn-hai, cả đạo quân của anh bị chặt đứt liên lạc tại Mặt trận Tây-Bắc. Họ không tiếp tế lương thực được bằng đường không- chỉ vì không có máy bay. Tình hình nguy khốn đến nỗi phải chặt cả đề ngựa chết ra rồi ngâm nước cho mềm mà ăn. Lại hết cả đạn. Thế là bọn Đức tìm ra được tung tích họ trong rừng và bắt được hết. Sukhôv phải nằm hai ba ngày trong một chuồng Tù binh ở trong rừng. Rồi cùng với bốn người nữa anh xổng được ra. Họ len lỏi qua rừng, lội sình và về được tới phòng tuyến của mình. Họ vừa đến nơi thì bị xạ thủ đại liên nổ súng. Hai người chết ngay tại chỗ còn một người bị tử thương. Thế là chỉ có hai người về thoát. Giá khôn ngoan ra thì cứ khai là đang đi lang thang trong rừng thì bị lạc- rồi chắc chẳng việc gì hết đâu. Đằng này lại thật thà khai rằng trốn thoát khỏi bọn Đức (“Ghê nhỉ, trốn khỏi bọn Đức cơ hả, đồ đù má!”).

Nếu cả năm tên đều thoát chết cả thì may ra họ còn phối kiểm lời khai và tin là đúng. Nhưng chỉ có hai tên thì hết hòng. Họ bảo rõ ràng là hai thằng khốn nạn đã thông đồng với bọn Đức để giả bộ trốn thoát rồi.

Nghễnh ngãng như thế mà Xenka Klêvshin cũng nghe thủng được câu chuyện, rồi nói bô bô: “Tôi trốn thoát ba lần, mà lần nào cũng bị bắt lại”.

Xenka mới thực điêu đứng. Thường thường hắn chẳng nói năng gì. Không nghe được người ta nói, thành thử hắn cũng ngậm miệng luôn. Cho nên không ai biết gì nhiều về hắn. Họ chỉ biết là hắn đã nằm ở Buchenwald, lại còn bị nhốt dưới hầm nữa. Hắn đã lén lút mang khí giới cho nghĩa binh nổi dậy. Thế rồi bọn Đức treo ngược hắn lên, trói giật cánh khuỷu lại, và đánh đập hắn đến vỡ màng tai.

Kilgas hỏi: “Này, Ivan, trong tám năm trời anh ở những trại nào? Chắc là ở trại thường, có đàn bà ở chung và không phải đeo số chứ gì! Chứ tám năm trong trại hình tội lại là chuyện khác! Chưa có ai sống sót mà ra khỏi cái trại này đâu”.

“Làm gì có đàn b à. Có mấy khúc gỗ thì có”.

Anh nhìn đăm chiêu vào ngọn lửa và hồi tưởng lại bảy năm ở miền Bắc. Suốt ba năm ròng anh kéo gỗ để đóng thùng và làm đà đường xe lửa. Ánh lửa trong trại cây- mỗi khi làm đêm- hồi đó cũng bập bùng nhảy múa như bây giờ. Luật của Trại trưởng là- làm ngày chưa đủ thì tranh thủ làm đêm. Bọn anh thường quá nửa đêm mới về đến trại và sáng ra lại đi sớm.

“Đừng nên tưởng bở các anh ơi, ở đây dễ chịu hơn nhiều”, anh nói giọng thều thào tức cười (vì đã rụng mất mấy cái răng cửa). “Ở đây ngày nào cũng nghỉ làm đúng giờ. Làm đủ hay không làm đủ cũng được đưa về trại. Và khẩu phần căn bản được thêm gần hai trăm gờ-ram. Còn sống được. Như thế thì trại “Đặc Biệt” thì đã sao? Hay là đeo số thấy phiền phức chăng? Nó có nặng thâm chút nào đâu!”

Fêtyukôv gay gắt: “Mẹ kiếp, dễ chịu hơn!” (Gần đến giờ ăn và mọi người đều xúm quanh bếp lò). “Đêm đang nằm ngủ, chúng nó đến chúng nó cắt cổ! Anh cho như thế là dễ chịu?”

“Người thường đâu có sao. Chỉ có bọn làm ăng-ten thôi!” Pavlô giơ một ngón tay lên, như muốn ra hiệu cho Fêtyukôv coi chừng.

Quả thật thì có chuyện ấy thật. Đó là vụ vừa mới đây trong trại. Có hai tên làm ăng-ten bị cắt cổ ngay trên giường sau lúc hiệu báo thức. Rồi có một anh vô tội cũng bị giết luôn. Chắc là lộn với ai đó. Một thằng ăng-ten nữa phải chạy trốn lên khu trừng giới. Kể cũng lạ thật. Trong trại thường đâu có chuyện như vậy. Ngay ở trại này cũng mới xảy ra thôi.

Cái còi trên máy hơi nước huýt lên. Nó không huýt toáng ra ngay, mà mới đầu còn khục khặc, khàn khàn, như là còn đang đặng hắng lấy giọng.

Hết nửa ngày rồi. Đến giờ ăn rồi.

Mẹ kiếp, la đà mãi! Đáng lẽ phải lên xếp hàng trên nhà ăn từ hồi nãy rồi kia. Có mười một công khu trong công trường, nhưng nhà ăn không chứa xuể hơn hai công khu một lượt.

Tyurin chưa trở lại. Pavlô đảo mắt ngó quanh và nói: “Sukhôv và Gôpchik, đi với tôi. Kilgas, chừng nào Gôpchik trở lại thì cho cả công khu đi ngay!”. Mấy người khác nhảy luôn vảo chỗ mấy người vừa đứng lên. Cái lối họ xán gần lại cái lò cứ như là xán gần lại đàn bà ấy thôi.

Có người la: “Thôi! Lấy thuốc hút chơi nào!”.

Cả bọn nhìn nhau xem ai châm thuốc. Nhưng không có ai cả. Hoặc giả họ không có thuốc, hoặc giả nếu có họ cũng không muốn cho ai biết.

Sukhôv theo Pavlô đi ra và Gôpchik chạy tung tăng đằng sau.

Rađến ngoài, Sukhôv nói: “Ngoài này ấm hơn. Chừng 18 độ dưới 0 là cùng. Giời này xây gạch tốt đấy”.

Ba người quay lại nhìn đống gạch. Đã ném lên giàn trò được khá nhiều, và một ít đã nằm trên sàn tầng thứ nhì rồi.

Sukhôv nheo mắt nhìn mặt trời xem cái luật mà ông Đại úy vừa nói đó có đúng không.

Ngoài quãng trống không có gì cản, nên gió thổi khá mạnh và cắn vào mặt ta, như để nhắc cho ta biết rằng hãy còn là tháng Giêng đấy.

Nhà ăn ở công trường chỉ là một căn nhà gỗ tồi tàn, ở giữa có cái bếp lò. Trên có đóng những tấm sắt rỉ để che những khe hở đi. Bên trong ngăn ra một phần làm bếp, một phần làm chỗ ngồi ăn. Cả hai phần đều không có sàn gỗ. Mặt đất thì đầy hố đầy ụ và bị chân người dầy xéo lên đã nát ra. Còn bếp chỉ gồm có một cái lò vuông, trên đặt một cái nồi lớn.

Có hai người phục dịch trong bếp- một anh nấu bếp và một kiểm tra viên vệ sinh. Buổi sáng, lúc đi, anh nấu bếp lãnh một số lúa mạch của nhà bếp chính trong trại. Tính ra năm mươi gờ-ram mỗi đầu người, hay khoảng bốn trăm gờ-ram mỗi công khu. Vị chi là hơn mười ký cho cả công trường. Anh bếp không đeo gánh nặng đó suốt quãng đường dài hơn ba cây số từ trại đến công trường đâu. Hắn giao cái việc đó cho một người tù tín cẩn. Hắn nghĩ thà ăn bớt vào khẩu phần của bọn tù một chút để nhét cho một tên tù tín cẩn còn hơn là phải vác xụm xương sống. Lại còn phải chở nước chở củi và nhóm lò nữa chứ. Tên nấu bếp cũng không hề làm mấy cái việc này. Đã có tù nhân và những kẻ “đi đoong” ¹⁹ . Lẽ tất nhiên bọn này cũng được phần. Của người phúc ta là thế.

Luật định là phải ăn trong nhà ăn. Vì vậy ngày nào cũng phải mang bát đi theo (Cũng không thể để bát lại ở công trường qua đêm được, vì sẽ bị các công nhân “tự do” thuổng mất). Vì vậy họ mang theo chừng năm chục cái bát, và cứ mỗi đợt ăn xong lại đem đi rửa, cho đợt sau ăn. (Và người mang bát cũng lại được tí phần).

Để ngăn không cho mang bát ra khỏi nhà ăn, họ lại cho một người tù tín cẩn khác đứng canh ở cửa. Nhưng tha hồ cho canh, anh em vẫn cứ mang bát ra ngoài được như thường. Hoặc nói khó với hắn, hoặc đợi lúc hắn sơ ý mang lén ra. Thế là lại phải có thêm một tên đi lang thang bên ngoài, nhặt bát bẩn đem về bếp. Cả tên gác cửa lẫn tên này đều được thêm phần cả đấy.

Anh bếp chỉ có việc đổ lúa mạch và muối vào trong nồi; nếu có mỡ thì hắn chia đôi, hắn một nửa và cái nồi một nửa. (Mỡ tốt chả bao giờ đến lượt tù nhân. Chỉ có mỡ xấu mới được bỏ vào nồi. Bởi vậy dù nhà kho có phát mỡ xấu cũng chả ai buồn để ý!) Và rồi công việc của hắn chỉ là khuấy khuấy nồi cháo khi cháo sắp sửa chín. Ông kiểm tra viên vệ sinh thì chẳng phải làm nhiều đến như thế. Ông ta chỉ có việc ngồi và ngó. Khi cháo đã chín, anh bếp múc ra liền cho ông ta xơi, muốn xơi bao nhiêu cũng được. Anh bếp cũng thế. rồi một trong các công khu trưởng- thay phiên nahu, mỗi ngày một người- đến nếm xem là cháo nấu cho anh em có ăn được không. Anh này cũng được khẩu phần đúp nữa.

Xong xuôi cả rồi còi mới huýt. Lúc bấy giờ các công khu trưởng khác mới đến và tên bếp đưa bát cho họ qua một cái lỗ giống như cái của tò vò đục qua tường. Bát đựng cái cháo loãng như nước đó. Và đừng có hỏi họ đã bỏ bao nhiêu khẩu phần của anh trong đó. Há miệng ra mà hỏi thì đời anh khốn nạn ngay.

Gió thổi vi vu qua cánh đồng. Cánh đồng thì nóng và khô về mùa hạ, còn về mùa đông thì giá buốt. Chẳng có cái gì có thể mọc lên được ở đây, cho dù là không có dây kẽm gai đi nữa. Chỗ độc nhất có ngũ cốc là chỗ phát phần bánh, còn lúa mạch thì chỉ chín ở trong kho của trại. Có thể làm cho đến chết, hoặc nằm ngay ra đó mà chết, nhưng cũng không đào đâu ra được thức ăn ngoài phần ăn Trại trưởng phát cho. Mà cả phần ăn này cũng không được lãnh đủ nữa: còn bọn nấu bếp và bồ bịch của chúng nữa chứ. Chúng ăn bớt từ trên xuống dưới- ngoài công trường, trong trại, và cả trong kho nữa. Mà không bao giờ thấy những thằng ăn cắp đó làm việc cực nhọc gì cả. Mình làm đổ mồ hôi hột ra mà nó cho bao nhiêu lãnh bấy nhiêu, đừng có láng cháng đứng gần cái lỗ phát đồ ăn.

Ai có thân đứa ấy lo.

Pavlô, Sukhôv và Gôpchik bước vào nhà ăn. Anh em đứng chen chúc vào nhau, chỉ thấy toàn lưng là lưng, không trông thấy bàn ghế đâu cả. Người ăn ngồi, kẻ ăn đứng. Công khu 82, cả buổi sáng đào hố ngoài trời, nghe thấy còi, đã đến trước vồ hết cả chỗ rồi. Dù đã ăn xong họ còn ngồi nán lại. Tìm đâu ra được một chỗ ấm nào khác? Anh em khác chửi thề họ ầm ĩ. Cầm bằng như vạch đầu gối ra mà chửi. Họ đâu có cần? Ngồi đây sướng hơn ngồi ngoài lạnh chứ.

Pavlô và Sukhôv len lỏi qua đám đông. Đến vừa đúng lúc. Một công khu đang lãnh phần ăn, một công khu khác đang đứng đợi, các anh công khu phó cũng đã đang đứng ngay ở cửa tò vò rồi. Như vậy tức là sau đó đến lượt 104.

“Bát! Bát!” tên bếp la lớn đằng sau cửa tò vò, và những người ở bên kia đẩy bát vào. Sukhôv nhặt được mấy cái bát cũng đẩy vào, không phải để lấy thêm phần cho mình mà để cho chóng xong. Một vài bồ bịch của tên bếp đang rửa bát trong bếp. Và bọn này đâu có làm không công.

Người công khu phó đứng trước Pavlô đang lấy đồ ăn cho công khu mình. Và Pavlô quay lại, hét với qua đầu mấy người khác: “Gôpchik!”.

“Cháu có đây!”. Gôpchik đứng ở cửa trả lời. Giọng nó the thé như tiếng dê non.

“Kêu công khu tới!”

Gôpchik chạy biến đi mất.

Cháo hôm nay không đến nỗi tệ. Vào hạng ngon nhất, nấu bằng lúa mạch.

Năm thì mười họa mới được như vậy đấy. Thường thường là magara, ngày hai bữa, hay chỉ có bột khuấy với nước. Lúa mạch no lâu hơn, và đó là điều đáng kể.

Hồi còn nhỏ Sukhôv cho ngựa ăn biết bao nhiêu là lúa mạch! Anh đâu có ngờ một ngày kia anh lại chỉ ước ao được có một nắm.

“Bát !Bát!”, họ lại la lớn lên từ phía sau cửa tò vò.

Đến lượt công khu 108 đây rồi. Anh công khu phó đằng trước lấy khẩu phần đúp đặc biệt, rồi bước. Khẩu phần đó cũng từ mấy cái dạ dày của anh em mà ra. Mà cũng đâu có ai nói gì. Mỗi công khu trưởng được quyền có khẩu phần đúp và anh ta có thể ăn hoặc cho người trợ lý của mình. Tyurin cho Pavlô phần dư đó.

Bây giờ Sukhôv lách người đến chỗ một cái bàn, đuổi mấy thằng “đi đoong” đi chỗ khác chơi, năn nỉ một người tù khác rủ từ tâm mà đi đi cho, và dọn sách một khoảng bàn trống đủ rộng cho hai mươi cái bát. (Trước hết anh sẽ để mười hai cái bát sát cạnh nhau, rồi chồng sáu cái bát nữa lên, rồi chồng thêm hai cái bát nữa). Sau đó anh sẽ đón lấy những cái bát từ tay Pavlô, đếm lại một lượt nữa, và coi chừng không cho ai thuổng đi hoặc lấy cùi chỏ huých đổ. Trong khi đó hai bên bàn anh em đứng lên ngồi xuống ăn tấp nập. Anh phải canh chừng để đoan chắc là họ đang ăn phần của họ chứ không phải phần của công khu anh.

Tên bếp ở phía bên kia cửa tò vò đếm: “Hai! Bốn! Sáu!”. Hắn phát ra hai bát một lượt. Đếm như vậy cho khỏi lầm.

“Hai, bốn sáu”, Pavlô cũng chõ vào bên trong cửa đếm theo, và chuyền cho Sukhôv, hai bát một lượt, và Sukhôv đặt bát trên bàn. Tuy không đếm thành tiếng, nhưng anh còn soát kỹ hơn ai hết.

“Tám, mười”.

Sao Gôpchik chưa kêu cả công khu tới nhỉ?

“Mười hai, mười bốn”.

Vừa đúng lúc đó thì trong bếp hết bát: Ngó qua đầu và vai Pavlô, Sukhôv thấy tên bếp đặt hai bát lên thành cửa, hai tay vẫn giữ nguyên lấy bát như đang nghĩ cái gì. Chắc là hắn vừa mới ngoái cổ lại đằng sau kêu lớn bọn rửa chén. Ngay lúc đó thì có người đẩy qua cửa tò vò vào cho hắn một chồng bát không. Hắn buông hai bát cháo ra và đưa chồng bát không vào.

Sukhôv thôi ngó vào chồng bát trên bàn, quay lại, bước một chân ngang qua ghế dài, nắm chặt lấy cả hai bát và nói khẽ: “Mười bốn”. Nói cho Pavlô nghe chứ không phải cho tên bếp.

“Ê! Mang bát đi đâu đấy?” tên bếp la lên.

“Của bọn tôi! Bát này của bọn tôi!” Pavlô hét lại.

“Của bọn anh thì của chứ, nhưng đừng có làm người ta đếm nhầm chứ”.

Pavlô nhún vai, nói: “Thì mười bốn rồi!”.

Một mình hắn, thì Pavlô cũng không làm cái trò này, vì còn phải nghĩ đến địa vị của mình. Nhưng hắn cũng về hùa với Sukhôv, nếu có sao hắn sẽ chống chế là không phải lỗi tại hắn.

“Tôi đếm mười bốn rồi mà”, tên bếp hét lên như điên.

“Đếm rồi nhưng đâu có đưa ra, vẫn giữ ở tay mà!” Sukhôv hét “Không tin lại đây mà đếm xem. Tất cả còn ở trên bàn đó!”.

Đang hét tướng lên với tên bếp như thế, Sukhôv bỗng trông thấy hai anh chàng người Ét-tô-ni đang len tới trong đám đông, bèn chuồn ngay cho họ hai cái bát lấy thừa đó. Xong anh lại quay về bàn đếm lại xem còn đủ số bát không. Nhưng những người đứng quanh đó chậm quá, chưa phỗng nhẹ được bát nào cả, dù đã có thể làm được như thế dễ dàng.

Tên bếp thò cái mặt mẹt đỏ gay xấu xí qua cửa tò vò.

“Bát đâu?” Hắn hỏi bẳn.

“Đó, coi đi. Rất vui lòng!” Sukhôv hét. “Tránh ra! Cho người ta nhìn!” Anh xô mấy người ra. “Hai này” Anh giơ hai bát ở trên cùng lên “Còn đây là mười hai bát nữa, bốn bát một hàng. Đếm đi!”.

“Công khu của anh đâu?” Tên bếp nhìn xoi mói Sukhôv qua khoảng cửa tò vò. Cửa làm hẹp là vì để cho người khác khỏi thò đầu vào trong nhìn xem trong nồi còn bao nhiêu đồ ăn.

“Chưa đến” Pavlô lắc đầu nói.

“Lãnh cháo mà công khu chưa tới, thế là cái đéo gì?” Hắn tức điên người.

“Họ đến rồi kìa!” Sukhôv hét.

Có thể nghe thấy tiếng ông Đại úy nói oang oang ở cửa ra vào cứ như là ông ta hãy còn ở trên boong tàu ấy: “Còn đứng vớ vẩn ở đây làm cái gì? Ăn rồi thì đi ra chứ! Cho người khác vào với chứ!”.

Tên bếp cằn nhằn cái gì rồi đứng thẳng người lên, và bây giờ chỉ còn trông thấy hai bàn tay của hắn đằng sau cửa tò vò như trước.

“Mười sáu, mười tám”.

Rồi hắn múc bát cuối cùng, khẩu phần đúp. “Hai-mươi-ba. Xong! Công khu khác!”.

Những người khác trong công khu len tới, và Pavlô chuyển bát cho họ. Có người len sang ngồi bàn khác, phải với qua đầu người khác mới đưa được cháo đến tay.

Mùa hạ họ thường ngồi năm người một ghế dài. Nhưng bây giờ mùa đông, quần áo mặc to xù ra, cho nên chỉ vừa được có bốn người. Thế mà cũng không có chỗ ở hai bên khuỷu tay mà xúc muỗng.

Tính thầm trong bụng là anh có quyền ăn một trong số hai bát vừa thuổng nhẹ được đó, Sukhôv bèn ăn vội vã phần của mình: Anh nhấc chân phải lên, rút cái muỗng có ghi: “Ust-Izhma, 1941” ở ống bốt ra, bỏ mũ xuống, kẹp vào nách bên trái, và khuấy cháo.

Bây giờ phải để hết tâm trí vào việc ăn. Phải vét lòng bát cho sạch, xúc thận trọng vào miệng, lấy lưỡi đảo đi đảo lại. Nhưng cũng phải ăn vội lên để Pavlô trông thấy mình đã ăn hết mà đưa cho thêm bát nữa. Thằng cha Fêtyukôv lúc nãy đến cùng một lúc với hai anh chàng Ét-tô-ni kia, được chứng kiến cái vụ hai cái bát thừa đó, bây giờ cũng đang ăn đứng ngay trước mặt Pavlô. Hắn cứ liếc nhìn hau háu về phía mấy cái bát đó như muốn cho Pavlô hiểu rằng hắn phải được thêm ít ra là nửa phần nữa, nếu không nói là cả phần.

Nhưng Pavlô- trẻ tuổi và tóc đen- vẫn cứ cắm đầu ăn. Nhìn nét mặt hắn ra chẳng thể đoán biết là hắn có nhìn thấy người bên cạnh không, hoặc có nhớ tới hai cái tô dư kia hay không.

Sukhôv ăn hết tô thứ nhất. Nhưng vẫn chưa thấy no như mọi lần ăn cháo lúa mạch, có lẽ tại anh chắc mẩm sẽ được ăn hai bát. Anh lần tay vào túi trong, lấy cái khoanh cùi bánh mì ra khỏi miếng vải trắng và vét cho sạch những hạt lúa mạch còn dính trong lòng và chung quanh thành bát. Khi vét đã được kha khá vào một chỗ, anh bèn liếm cho thật sạch, rồi lại vét lại. Khi ăn xong, cái bát trông nhẵn như đã được rửa, có điều là nó không bóng loáng như thế mà thôi. Anh quài tay qua vai đưa bát cho mấy tên rửa bát và vẫn cứ ngồi lỳ tại chỗ thêm một phát nữa, mũ vẫn cặp ở nách.

Tuy Sukhôv là người chớp được hai bát đó, nhưng Pavlô là người có quyền chia.

Pavlô bắt anh rán đợi thêm chút nữa cho đến khi hắn ăn xong. Hắn không liếm bát, chỉ liếm muỗnf. Rồi cất muỗng đi và làm dấu thánh giá. Rồi hắn mó vô hai cái tô dư- bàn để nhiều tô quá không đẩy hai tô này qua đươcọ- ra cái điều cho Sukhôv biết là hai tô này của hắn đó.

“Ivan Đênixôvitch, anh lấy một tô cho anh, còn tô kia mang đến cho Tdêxa”.

Sukhôv chợt ngớ phải mang một bát lên văn phòng cho Tdêxa (Tdêxa không bao giờ thèm hạ mình đi xuống nhà ăn, dù ở đây hay ở trại). Sukhôv vẫn không quên điều đó, nhưng khi thấy Pavlô mó vào hai cái bát, tim anh như đập hụt mất một nhịp. Biết đâu Pavlô lại chẳng cho anh cả hai đấy. Nhưng bây giờ thì anh đã trở về với thực tế trở lại.

Và rồi anh cúi xuống nhẩn nha thưởng thức cái của trên trời rơi xuống mà bây giờ đã hoàn toàn thuộc quyền sở hữu của anh đó, thậm chí khi các người trong công khu mới vô chen lấn đẩy anh, anh cũng chả cảm thấy gì. Điều duy nhất nó làm cho anh lo lắng là cái tên Fêtyukôv kia có thể vồ lấy được cái phần dư ấy. Chả ai có thể hơn nởi Fêtyukôv về cái tài đi mót đi bòn, dù rằng hắn chả có gan ăn cắp gì hết trọi.

Ông Đại úy ngồi gần đó. Ông ta ăn hết cháo đã lâu nhưng không biết là công khu có lấy thừa được mấy tô. Ông cũng chẳng buồn ngó quanh xem Pavlô còn đang có cái gì đó nữa. Ông ta đang cảm thấy ở đây ấm áp dễ chịu quá và không có nghị lực mà đứng dậy đi ra ngoài trời lạnh buốt kia hoặc trở lại cái chỗ nhà máy điện không có lấy một hơi nóng nào cả. Và bây giờ ông ta cứ ngồi lỳ chiếm chịt lấy chỗ- chẳng khác gì những người ông vừa mới la tướng lên đuổi ra năm phút trước đây. Ông ta chưa nằm trại lâu. Chính những lúc như thế này mới thật quan trọng cho ông ta (mặc dầu ông ta không biết như vậy). Đó là những cái nó đang biến ông từ một viên sĩ quan hải quân to mồm, hách dịch, thành một tù nhân chậm chạp, thận trọng. Có phải như vậy mới hòng qua khỏi hai-mươi-lăm năm trong trại được.

Mọi người đang la hét và đẩy vào lưng ông ta để lấy chỗ.

Pavlô nói: “Đại úy! Này, Đại úy!”.

Ông Đại úy giật bắn mình lên y như là vừa chợt bị đánh thức, và ngoảnh đầu lại. Pavlô đưa cho ông bát cháo mà không buồn hỏi ông có muốn ăn hay không.

Cặp lông mày dựng ngược lên, ông Đại úy ngó vào bát cháo như suốt đời chưa từng được thấy nó không bằng.

“Ăn đi! Ăn đi!”, Pavlô nói cho ông ta yên tâm, và cầm lấy bát cháo cuối cùng cho công khu trưởng rồi đứng dậy đi ra.

Ông Đại úy bèn nở ra một nụ cười ngượng ngập, mắc cỡ trên cặp môi nứt nẻ. (Ông ta đã từng chu du khắp bốn biển, từ Âu châu đến Bắc cực). Ông ta cúi mặt xuống nửa bát cháo lúa mạch loãng hoét mà trong lòng sung sướng. Trong cháo chẳng có mỡ, chỉ rặt lúa mạch và nước lã.

Fêtyukôv lườm cho Sukhôv và ông Đại úy một cái rõ thật dài, rồi đi ra.

Nhưng theo Sukhôv nghĩ thì cho ông Đại úy tô cháo là phải. Rồi sẽ đến cái lúc ông ta học được cách xoay sở, nhưng bây giờ thì chưa biết gì hết.

Sukhôv cũng hơi hơi hy vọng là Tdêxa có thể cho ông Đại úy phần ăn phần ăn của hắn nữa. Nhưng, ngẫm cho cùng, thì việc gì hắn phải cho: đã hai tuần nay rồi hắn có nhận được gói đồ nào ở nhà đâu cơ chứ?

Sau khi ăn xong phần thứ nhì, Sukhôv lại lấy cùi bánh lai sạch lòng bát và thành bát, vừa lau vừa liếm miếng bánh. Rồi anh xơi luôn cả miếng cùi bánh. Xong xuôi rồi, anh mới bưng lấy bát của Tdêxa và đi ra.

“Mang lên văn phòng”, Sukhôv nói với tên bộ hạ đứng ở cửa (tên này có nhiệm vụ không cho ai mang bát ra khỏi cửa) và đi ra thẳng.

Văn phòng là một căn nhà gỗ xấu xí cạnh điếm canh. Khói vẫn còn đang tỏa ra từ ống khói như lúc buổi sáng. Bếp lò lúc nào cũng được một tên cần vụ kiêm cả tùy phái trông coi cho luôn luôn cháy. Hắn được trả lương khoán làm công việc này. Văn phòng chả bao giờ thiếu củi cả.

Cửa bên ngoài, rồi đến cửa bên trong (có vá chằng chịt dây chão) kêu cọt kẹt lúc Sukhôv mở ra. Anh lẹ chân bước vào, mang theo cả một đám hơi nước nghi ngút, rồi vội vàng kéo cửa sập lại (để khỏi bị la là “Đóng cửa lại, đồ khốn nạn!”).

Bên trong nóng thật- cứ như là nhà tắm hơi ấy thôi, Sukhôv nghĩ bụng. Qua lớp băng chảy trên mặt kính cửa sổ, ánh nắng trông có vẻ nhởn nhơ, đùa nghịch, chứ không giận dữ như lúc ở phía trên nóc nhà máy điện. Và khói thuốc từ ống điếu của Tdêxa đang nhả ra cuồn cuộn qua ánh nắng cứ y như nhang khói trong nhà thờ. Bếp lửa đỏ rực- mấy thằng khốn nạn chất vô nhiều củi quá- đến ngay cả ống dẫn khói cũng nóng đỏ cả lên.

Nóng như thế này mà ngồi xuống một tí là ngủ ngay.

Văn phòng có hai căn. Cửa phòng bên kia, tức phòng của ông giám công, hơi hé mở. Nghe thấy ông ta đang lớn tiếng:

“Ta đang tiêu quá lố về tiền nhân công, quá lố về vật liệu xây cất. Bọn tù thì lấy gỗ đắt tiền và tường phối hợp đem chặt ra đốt ở trong lều. Thế mà các anh, chính các anh đó, không hay biết gì cả. Và ngày hôm nào đây, trời gió to như vậy, mà tụi nó bốc xi-măng xuống nhà kho rồi lấy xe chở hàng máng vữa đi hàng chục thước. Thế là chung quanh nhà kho chỗ nào xi-măng cũng ngập đến mắt cá chân. Và người thì bám đầy những xi-măng là xi-măng. Thiệt phung phí quá!”.

Nghe chừng viên giám công đang có hội. Chắc là với mấy tên quản công.

Một tên cần vụ đang nằm ngủ khì trên ghế dài ở góc phòng cạnh cửa. Bên cạnh hắn là B-219, Shkurôpatenkô, người cao nghễu nghện như cái sào, cái sào đang uốn cong: hắn đang chăm chú cúi nhìn qua cửa sổ để canh chừng không cho ai lấy đi mấy bức tường tiền chế quí báu đó. Thế mà lúc mình lấy nỉ lót mái nó đếch biết, đúng là thằng khờ!

Có hai anh thư ký kế toán- cũng là tù nữa- đang nướng bánh mì trên lò. Chúng lấy dây kẽm làm thành cái vỉ cho bánh khỏi cháy.

Tdêxa đang ngồi ngả ngốn trên ghế và hút ống điếu. Anh ta ngồi xoay lưng lại cho nên không trông thấy Sukhôv đến.

K-123 đang ngồi đối diện anh ta. Đó là một ông già hom hem đã làm được hai-mươi năm rồi. Lão đang ăn cháo.

- Ông bạn lầm rồi. Tdêxa lúc ấy đang nói, và cố cầm giọng cho khỏi có vẻ gay gắt quá. Hết sức khách quan mà nói thì Eisentein là một thiên tài ²⁰ . Cuốn phim Ivan Khả Úy chẳng phải là một tác phẩm thiên tài đó ư? Nào là cảnh các oprichniki ²¹ đeo mặt nạ khiêu vũ kìa! Nào là cảnh trong giáo đường kìa!

- Lòe loẹt cả! K-123 cắt ngang. (Lão đang cầm chiếc muỗng sắp đưa lên miệng). Quá nhiều nghệ thuật thì đâu có phải là nghệ thuật. Cứ như là kẹo thay vì là bánh mì! Và cái chính trị của nó thì thật là hết sức đê tiện- bênh vực cho nền chuyên chế của một người! Thực là một điều sỉ nhục cho vong linh ba thế hệ trí thức Nga! (Lão ăn cháo, nhưng chẳng thấy mùi vị gì cả. Ăn vào mồm lão thật là phí quá).

- Nhưng còn thể hiện đề tài cách nào khác nữa để được thông qua...?

- Aliêushka ha! Thông qua hả? Vậy thì đừng kêu hắn là thiên tài nữa! Kêu hắn là một thằng bợ đít đi! Nói rằng hắn thi hành mệnh lệnh như một con chó đi! Một thiên tài đâu có thích nghi cách thể hiện đề tài của mình với thị hiếu của những bạo quân!

“Ahem, ahem!” Sukhôv đặng hắng. Anh sợ, không dám phá ngang cuộc đàm thoại cao siêu này. Nhưng mà chả lẽ cứ đứng nguyên đó mãi.

Tdêxa ngoảnh lại và nhoài tay ra đón lấy tô cháo, cứ y như nó ở trên trời tự dưng rơi vào tay hắn không bằng. Hắn cũng chẳng thèm ngó Sukhôv, và lại quay trở lại cuộc nói chuyện.

- Nhưng ông bạn nghe đây! Điều quan trọng trong nghệ thuật không phải là nói cái gì mà là nói cách nào.

K-123 nhảy chồm lên, đập bàn cái rầm:

- Không được! Tôi đếch cần cái cách nào của anh, nếu nó không gợi lên trong tôi những rung cảm chân thật!

Đưa cháo xong, Sukhôv đứng nán lại chút nữa nhưng không quá lâu đến nỗi trở thành bất nhã. Anh nghĩ bụng có thể Tdêxa sẽ cho anh một chút thuốc lá không chừng. Nhưng Tdêxa đã quên khuấy là anh còn đứng đằng sau hắn.

Thế là Sukhôv quay lưng lặng lẽ bước ra.

Bên ngoài không đến nỗi tệ lắm. Không lạnh quá. Hôm nay xây tường thì nhất rồi.

Sukhôv bước trên lối đi. Anh trông thấy một miếng sắt nằm lăn lóc trên tuyết. Miếng sắt đã gãy ra từ một tấm thép nào. Anh không nghĩ được là sẽ dùng nó vào việc gì, nhưng biết đâu lại chẳng có lúc cần đến. Anh nhặt nó lên và bỏ nó vô túi ở đầu gối quần. Anh sẽ giấu nó vào một chỗ ở nhà máy điện. Năng nhặt thì chặt bị mà lại.

Khi đến nhà máy điện, việc đầu tiên là anh ra lấy cái bay cất ở chỗ giấu và giắt nó và dây buộc lưng. Rồi anh khom người chui vào trong căn nhà, nơi đang trộn vữa.

Vừa ở ngoài nắng vào, bên trong trông có vẻ tối và cũng chẳng ấm gì hơn bên ngoài. Mà dường như còn có vẻ ẩm thấp hơn.

Mọi người đang túm tụm chung quanh hai cái lò- một cái Sukhôv đã dựng lên, còn cái kia đang hơ cát, khói bốc lên nghi ngút. Những người không kiếm được chỗ thì ngồi trên thành máng trộn hồ. Anh công khu trưởng đang ngồi sát ngay cạnh lò, ăn cháo. Pavlô đã hâm lại cháo cho hắn.

Anh em đang thủ thỉ nói chuyện với nhau. Mọi người có vẻ tươi hơn một chút. Họ bảo Ivan Đênixôvitch là anh công khu trưởng đã ăn gian cho anh em được suất tốt rồi đấy. Hắn ở văn phòng về, mặt mũi tươi tỉnh lắm.

Còn cái việc phịa ra những công tác mà anh em đã làm được là việc của hắn. Sáng nay đã làm được những gì? Chẳng được gì cả. Làm chỗ trú và bếp lò thì đâu có ăn nhậu gì. Đó là làm riêng cho họ chứ đâu có được kể là sản xuất. Nhưng phải ghi một cái gì vào phiếu công tác. Có thể Tdêxa cũng đã tí toáy gì đây với mấy cái thẻ của anh em nữa. Anh công khu trưởng có vẻ nể hắn lắm, hẳn là phải có lý do.

Tyurin mà được “suất tốt hơn” tức là anh em được khẩu phần khá hơn trong năm ngày. Hay là bốn ngày đi. Mấy ông cao cấp trên kia chúa là hay ăn gian của anh em một ngày trong năm ngày. Trong ngày nghỉ “bảo đảm”, ai cũng được bằng nhau. Làm giỏi hay làm dở cũng vậy tuốt tuột. Ra cái điều để-không-ai-phân-bì, ăn-đều-chia-xòng ấy mà. Kỳ tình ra thì những gì họ để dành được trong ngày đó đã do ở bụng anh em mà ra chứ đâu. Mà như thế đã làm sao? Bụng của tù thì cái gì mà chẳng chịu được. Hôm nay ráng mà chịu cho qua, ngày mai sẽ được ăn. Đó là điều tất cả anh em đều mơ ước khi họ nằm xuống ngủ vào những ngày nghỉ “bảo đảm” đó.

Nhưng nghĩ đi rồi nghĩ lại, hóa ra anh em ăn có bốn ngày mà làm những năm!

Cả công khu đều yên lặng. Anh nào có thuốc thì đem ra hút vụng hút trộm. Họ ngồi quây quần vào nhau trong bóng tối và ngó nhìn ngọn lửa. Cứ như một đại gia đình. Mà công khu quả là một gia đình thực đấy. Họ đang lắng tai nghe anh công khu trưởng kể chuyện cho một vài người ngồi gần lò. Hắn chả bao giờ nói phí lấy nửa lời, mà nếu lại đang thao thao kể chuyện, thì hẳn là phải đang cao hứng lắm đây.

Và cái anh khu trưởng này vẫn chưa học được lối vừa ăn vừa đội mũ. Bỏ mũ ra trông hắn già hẳn đi. Đầu hắn cạo trọc như những người khác, và dưới ánh lửa trong lò người ta thấy râu tóc hắn đã ngả sang màu xám.

Lúc bấy giờ hắn đang nói:

- Đứng trước Thiếu tá tớ đã hoảng rồi, bây giờ lại phải đứng trước Đại tá cơ chứ! “Binh sĩ Hồng quân Tyurin báo cáo!” tơ hô lên. Ông ra ngó tớ trừng trừng, và cặp lông mày ông ta trông hung hãn lắm. “Tên anh là gì, tên bố anh là gì?” ông ta hỏi. Tớ liền nói cho ông ta nghe. “Còn ngày sinh?” Tớ cũng nói cho ông ta nghe luôn. Hồi đó, năm 1930, tớ hai-mươi-hai, còn oắt con thôi. “Ờ, được, thếh còn phục vụ thế nào ²² , Tyurin?” “Em phục vụ giai cấp công nhân!”. Ông ta liền nổi sùng lên, đập cả hai nắm đấm lên bàn: “Mày phục vụ giai cấp công nhân, nhưng mày là gì hả, thằng khốn nạn?” Tớ điên tiết lên, nhưng vẫn cố nén: “Xạ thủ đại liên hạng nhất. Điểm cao nhất về quân sự và chính trị...” tớ nói thế. “Hạng nhất hả đồ con heo? Bố mày là kulak ²³ ! Giấy tờ ở Kamen gửi đến đây này! Bố mày là kulak và mày bỏ trốn. Người ta truy nã mày hai năm nay rồi!”. Mặt tớ tái xanh tái xám, nhưng tớ không nói gì cả. Đã một năm rồi mình không biên thư về nhà để họ khỏi biết được tung tích mình. Mình không biết là gia đình còn sống chết ra sao và họ cũng chẳng biết gì về mình cả.

Rồi ông ta gầm lên: “Mày thật không còn chút lương tâm nào cả, dám lừa dối cả Chính phủ của Công nhân và Nông dân!”. Bốn cái cầu vai áo của ông ta rung rinh lên. Tớ tưởng thế nào ông ta cũng phạng cho một trận. Nhưng không. Ông ta ký lệnh tống cổ tớ ra trong vòng sáu tiếng... Hồi đó là Tháng Mười Một. Nó lột mẹ hết đồng phục mùa hè đã cũ nát cùng với một cái áo măng-tô quá ngắn.

Tớ cuống mẹ nó cả người lên, cũng đéo biết là đã có thể giữ lại được bộ đồng phục kia, và tớ chửi chúng nó toáng lên, muốn làm đéo gì tôi thì làm... Và rồi chúng nó cho tớ một cái giấy giải ngũ khốn nạn như thế này: “Sa thải khỏi quân ngũ vì là con phú nông”. Giấy tờ như thế thì hòng kiếm được cái việc mẹ gì! Đi về nhà thì phải leo tàu mất bốn ngày, mà chúng nó cũng chả cho lấy một cái vé. Cũng chả cho lương thực nữa. Chỉ cho mỗi bữa cơm cuối cùng trong trại, rồi, a-lê-hấp, đá đít.

À mà này, hồi ba-mươi-tám tớ lại gặp cái lão trung sĩ cũ của tớ ở trại chuyển vận Kôtlas. Hắn cũng lãnh mười năm. Hắn cho tớ biết là cả ông Đại tá lẫn viên chính ủy của ông ta đều bị bắn chết năm ba-mươi-bảy. Vô sản hay phú nông, có lương tâm hay không thì lúc bấy giờ có khác gì nhau đâu... Tớ nèm làm dấu thánh giá và nói: Chắc là trên kia phải có ông Trời thật rồi. Ông ấy chịu đựng nhiều đau khổ lắm rồi, ấy nhưng một khi ông ấy mà đập cho, thì cũng đau lắm đấy ạ.

Ăn vào hai bát cháo rồi, thì Sukhôv thèm hút thuốc quá đi mất. Tính nhẩm trong bụng là có thể mua được hai bánh thuốc của anh chàng Lét-tô-ni bên Trại xá 7 rồi trả lại sau, anh bèn nói nhỏ với anh chàng đánh cá người Ét-tô-ni:

“Này, Einô, cho vay một chút đến mai đi- đủ quấn một điếu thôi. Không quỵt của anh đâu mà”.

Einô nhìn thẳng vào mắt Sukhôv rồi lại nhìn cái tên bồ của hắn. Hai tên này ăn đều tiêu xòng, và dù là dùng đến một sợi thuốc lá cũng cho nhau biết. Hai đứa nói nhỏ gì với nhau, rồi Einô lôi ra cái bao khâu bằng dây màu hồng. Hắn lấy ra một ít thuốc bỏ vào lòng bàn tay Sukhôv. Rồi hắn lại nhìn lại một lần nữa, và ném thêm vài sợi nữa- chỉ vừa đúng cho một điếu thuốc, không hơn.

Sukhôv có ít giấy báo. Anh xé ra một miếng, quấn một điếu thuốc, rồi châm mồi bằng một mẩu than hồng rơi ở giữa hai chân anh công khu trưởng. Và rồi anh rít vào một hơi và rồi rít nữa, rít lấy rít để! Toàn thân anh có một cảm giác ngất ngây, dường như là nó lan xuống đến tận chân và lan lên cả tận trên đầu.

--------------------------------

1	Tartar
2	Tù nhân không được phép gọi nhân viên chính quyền bằng “đồng chí” (L.N.D)
3	Công nhân “tự do” (Volnye)- Từ ngữ này do các tù nhân dùng để chỉ những người ở “bên ngoài” (navole). Các công nhân “tự do” này, được sử dụng trên các công trường kiến tạo ở trong vùng phụ cận các trại tập trung Xô-viết, hầu hết là cựu tù nhân mãn hạn, nhưng hoặc không có nhà để về hoặc không được nhà cầm quyền cho phép quay trở lại trú quán cũ.
4	Người miền Tây Ukraine- Một thổ dân ở lãnh thổ Ukraine mà trước Đệ II Thế Chiến thuộc về Ba Lan, và sau đó bị Liên Xô sáp nhập. Ẩn ý của đoạn này là những người vùng này vẫn chưa hề đánh mất đi một số phong thức, cử chỉ của xã hội không Xô-viết.
5	Ust-Ixhma- Một trong nhiều trại giam trên bờ sông Pêchôra chảy ra biển Barents. Trong các trại này, tù nhân được sử dụng nhiều nhất vào công việc đốn gỗ.
6	Anh ngữ là nettle. Một loại cây dại mọc ở các bãi hoang, lá có lông rất ngứa, tên khoa học là Urtica (L.N.D).
7	Trại “Đặc Biệt” (Osoblager)- Trại có qui chế đặc biệt hà khắc.
8	Người Nga thường có ba tên: Tên đầu là tên cha mẹ đặt cho, thí dụ Ivan; tên thứ hai là tên cha, Đênix (vitch nghĩa là con của); và tên cuối là họ, Sukhôv (L.N.D)
9	I. Phi-ê-rơ, IV, 15-16. Tân ước, Bản Nhuận Chánh (Société Biblique, Saigon, 1957) (L.N.D)
10	Vôlkôvôy- một tên riêng do chữ volk (có nghĩa là “chó sói”) mà ra.
11	Nông trường tập thể. Tiếng Nga: kollektivnoe (tập thể), khozyaisitvo (nhà, trại) (L.N.D)
12	Điều 58- Điều khoản nổi tiếng của Bộ Hình Luật Xô-viết, bao trùm một phạm vi rộng lớn những tội phạm “chống Xô-viết”- gián điệp, phá hoại, tuyên truyền chống chế độ- và được giải thích để bao trùm những hoạt động của bất cứ “phần tử nguy hiểm về mặt xã hội” nào. Dưới thời Xtalin, điều khoản này đã được áp dụng bừa bãi và tự động cho không biết bao nhiêu người (như Sukhôv trong tiểu thuyết này) đã chỉ bị tình nghi là bất trung hoặc bất mãn.
13	Một loại thực phẩm nấu bằng lúa mạch đen xay cho hết vỏ và giã nhỏ như tấm (L.N.D)
14	Esthonie, cũng như Lettonie và Lithuanie, nguyên là một nước cộng hòa độc lập (1918-1940), sau bị Nga sáp nhập (1940) vào lãnh thổ của họ, và nay là một cộng hòa trong Liên Xô (L.N.D)
15	Một ngôi làng phía Tây-Nam Đông Đứ, gần Weimar, có hồi (1937-1945) là nơi có đặt một trại tập trung của Đức Quốc Xã (L.N.D)
16	Hồ (L.N.D)
17	Cựu Tín Đồ (Staroobryadtsy)- Những người ly giáo của Giáo Hội Chính Thống Nga, từ chối không chịu chấp nhận một số cải cáh do Giáo Trưởng Nikon đề ra trong thế kỷ mười bảy. Họ bị ngược đãi cả dưới thời Xô-viết.
18	Benđêra- Stepan Bendera, lãnh tụ nghĩa binh quốc gia Tây Ukraine, mới đầu hợp tác với Đức chống lại Xô-viết trong thời chiến, nhưng về sau hết còn ảo tưởng về Đức và tiếp tục du kích chiến trên lãnh thổ Xô-viết cho đến khoảng 1950. Bendera bị điệp viên Xô-viết ám sát tại Đức vào tháng Mười, 1959.
19	“Đi đoong” (Dokhodyaga)- Tiếng lóng trong trại để chỉ một người tù đã bị kiệt lực vì làm việc và hao mòn vì bệnh hoạn, cho nên chẳng còn sống được bao lâu nữa.
20	Sergei Mikhailovich Eisenstein (1898-1948), đạo diễn kịch trường và phim ảnh nổi tiếng của Nga Xô, người đầu tiên khai triển kỹ thuật montage và typage trong phim ảnh, tác giả các cuốn phim giá trị khác như Potamkin (1927-28), Cái Cũ Và Cái Mới (1926-29), Alêkxanđr Newski... (L.N.D)
21	Oprichniki- Thị vệ binh của Ivan Khả Úy, hồi thế kỷ mười sáu được dùng để đập tan mọi thành phần chống đối Nga Hoàng.
22	“Anh phục vụ ra sao?”...“Tôi phục vụ giai cấp công nhân”- Một hình thức xưng hô tiêu chuẩn giữa sĩ quan và binh sĩ trong quân đội Xô-viết.
23	Phú nông. Nông dân tương đối giàu có, thuê lao động làm cho mình (L.N.D)