Ch−¬ng 7 : m¹ kim lo¹i [5, 8, 12, 16,17,18]

M¹ kh«ng nh÷ng ®−îc øng dông ®Ó trang trÝ, b¶o vÖ bÒ mÆt kim lo¹i, t¨ng

tÝnh tiÕp xóc trong c¸c m¹ch ®iÖn, c«ng t¾c ®iÖn mµ cßn ®−îc sö dông ®Ó phôc håi c¸c chi tiÕt m¸y bÞ mµi mßn.

Môc ®Ých cña m¹ phôc håi chñ yÕu lµ c¶i thiÖn bÒ mÆt tiÕp xóc cña chi tiÕt,

kh«i phôc c¸c kÝch th−íc l¾p ghÐp, phôc håi kÝch th−íc c¸c chi tiÕt bÞ mµi mßn, t¨ng ®é cøng, t¨ng ®é chÞu mµi mßn; b¶o vÖ kim lo¹i khái t¸c dông cña m«i tr−êng xung quanh.

7.1 C¸c kh¸i niÖm chung vÒ qu¸ tr×nh m¹ 7.1.1 C¸c h»ng sè vËt lý vµ ho¸ häc

Nång ®é chÊt tan trong n−íc ®−îc biÓu diÔn b»ng mét trong c¸c ph−¬ng

ph¸p sau :

• Sè ®−¬ng l−îng gam cña chÊt tan trong 1 lÝt dung dÞch (nång ®é ®−¬ng l−îng )

• Nång ®é chÊt tan lµ sè gam chÊt tan ( C ) trong 1 lÝt dung dÞch gam/lÝt (g/l) ; • Nång ®é phÇn tr¨m ( p ) lµ sè gam chÊt tan trong 100 gam dung dÞch , % ;

C = p . . 10 γ

Trong ®ã : C - nång ®é chÊt tan (g/l)

p - Nång ®é %

γ 3 - Tû träng dung dÞch , g/cm. TÝnh nång ®é ®−¬ng l−îng N tõ nång ®é C (g/l) theo c«ng thøc :

N = C.Z

C = M N .

Trong ®ã M - Ph©n tö l−îng cña chÊt

z - Ho¸ trÞ

7.1.2 C¸c th«ng sè cña quy tr×nh m¹ 1. MËt ®é dßng ®iÖn trªn catèt D hoÆc trªn anèt D lµ nh÷ng th«ng sè chñ k a

yÕu cña qu¸ tr×nh ®iÖn ph©n. MËt ®é dßng ®iÖn lµ tû sè c−êng ®é dßng ®iÖn trªn

diÖn tÝch ®iÖn cùc , th 2 − êng ® − îc biÓu diÔn theo ®¬n vÞ : ( A/ dm ). 2. Qu¸ tr×nh ®iÖn ph©n tu©n theo ®Þnh luËt Faraday : l−îng kim lo¹i kÕt tña

trªn catèt hoÆc hoµ tan trªn anèt tû lÖ thuËn víi ®iÖn l−îng qua dung dÞch. §iÖn

l−îng tÝnh b»ng cu l«ng.

3. L−îng chÊt kÕt tña hoÆc hoµ tan trong 1 ampe giê ®−îc gäi lµ

®−¬ng l−îng ®iÖn ho¸ vµ tÝnh theo c«ng thøc [16]:

a = A

Z. 28 6 ,

Trong ®ã : A - nguyªn tö l−îng cña kim lo¹i;

Z - ho¸ trÞ

28,6 - sè ®iÖn l−îng (28,6 ampe . giê= 96.500 cu l«ng )

4. L−îng kim lo¹i kÕt tña hoÆc hoµ tan ®−îc tÝnh theo c«ng thøc :

m = a.I.t.η

m - L−îng kim lo¹i ( gam , g)

I - C−êng ®é dßng ®iÖn ( Ampe, A )

t - Thêi gian ( giê , h)

a - §−¬ng l−îng ®iÖn ho¸ ( gam/ (A.h) ( Cr a = 0,323 ; Fe a = 1,043 )

η - HÖ sè h÷u Ých cña qu¸ tr×nh 5. HiÖu suÊt dßng ®iÖn

Trªn catèt , ngoµi ion kim lo¹i kÕt tña cßn cã ion hydro. V× thÕ kim lo¹i b¸m trªn catèt kh«ng b»ng l−îng kim lo¹i tÝnh theo ®Þnh luËt Faraday. Tû sè l−îng kim lo¹i kÕt tña trªn l−îng kim lo¹i lý thuyÕt tÝnh theo ®Þnh luËt Faraday gäi lµ hiÖu suÊt dßng ®iÖn η

η m =

100.%

a I t . .

6. TÝnh ®é dµy líp m¹ [ 13]

δ m =

S. γ m - l−îng kim lo¹i hoµ tan ®iÖn ho¸

S - DiÖn tÝch, - tû träng. γ

δ D . . . η a t k = γ .1000

Trong ®ã : δ - §é dµy trung b×nh, mm

γ 3- Tû träng kim lo¹i m¹ g/cm. η - HiÖu suÊt dßng ®iÖn % t - Thêi gian m¹ (giê ) h a - §−¬ng l−îng ®iÖn ho¸ g/(A.h)

Tõ c«ng thøc (*) ta tÝnh ®−îc thêi gian cÇn m¹.

γ δ . . 1000

t =

D S k .

I = D 2 . S S - diÖn tÝch bÒ mÆt kim lo¹i m¹ (mm)

8. KiÓm tra tÝnh chÊt cña líp m¹

KiÓm tra ®é dÎo vµ ®é bÒn xÐ r¸ch: X¸c ®Þnh ®é bÒn xÐ r¸ch b. lµ tû sè σ lùc xÐ r¸ch cùc ®¹i F 2 (kp) vµ tiÕt diÖn vËt m¹ bÞ bÞ xÐ r¸ch A (mm)

max

σ F max = 2 (kp/mm) B S

9. §é cøng : [ 5]

HV Fmax 2 = (kp/mm) S

S - DiÖn tÝch lón (mm2)

F - Lùc Ðp (kp) max

• NÕu δ > 100 µm , ®é cøng ®−îc ®o b»ng mòi kim c−¬ng, trªn c¸c m¸y ®o

th«ng th−êng.

• NÕu δ o < 100 µ m , ®o b»ng mòi kim c − ¬ng cã gãc më 136 . • §é cøng Vicker ®−îc ®o b»ng c«ng thøc :

HV = 1854,4.F d - ®é s©u cña vÕt lón (µ m m)

d 2

F - Lùc t¸c dông

B¶ng 7 - 1

Líp m¹ §é cøng Vicker HV, Mpa

Niken nãng 1400 - 1600

L¹nh 3000 - 5000

Ho¸ häc 6500 - 9000 Cr«m M¹ cr«m s÷a 4500 - 6000

M¹ cr«m cøng 7500 - 11000

Tõ dung dÞch tetracromat 3500 - 4000 S¾t 4500 - 7000 Vµng 400 - 600 KÏm 400 - 600 Cadimi 350 - 500 ThiÕc 120 - 300

10. §é b¸m - ®−îc thö b»ng ph−¬ng ph¸p bÎ g·y mÉu, hoÆc xo¾n. 11. §é chÞu mµi mßn ®−îc kiÓm tra b»ng c¸ch cho thö ma s¸t. 12. §é bãng kiÓm tra b»ng c¸ch so s¸nh ¸nh s¸ng ph¶n chiÕu. 13. §é bÒn ¨n mßn thö b»ng ph¬i mÉu tù nhiªn vµ ph¬i mÉu trong h¬i muèi. KiÓm tra dung dÞch m¹

Gi¸ trÞ pH cµng thÊp th× dung dÞch cµng mang tÝnh axit, pH cµng cao th×

dung dÞch cµng mang tÝnh kiÒm.

Khi muèi t¸c dông víi n−íc ®Ó t¹o thµnh kiÒm vµ axit gäi lµ ph¶n øng thuû

ph©n.

Muèi axit m¹nh t¸c dông víi kiÒm m¹nh (NaCl) sÏ kh«ng thuû ph©n, Æ

dung dÞch ®iÖn ly lµ trung tÝnh.

Muèi axit yÕu+ kiÒm m¹nh sÏ thuû ph©n cho m«i tr−êng kiÒm.

Dung dÞch ®Öm cã kh¶ n¨ng lµm gi¶m mét l + − îng ®¸ng kÓ ion H hoÆc

(OH)- cña c¸c muèi axit yÕu + kiÒm m¹nh hoÆc axit m¹nh + kiÒm yÕu gi÷ cho gi¸

trÞ pH kh«ng thay ®æi nhiÒu khi thªm axit hoÆc kiÒm vµo dung dÞch ®Öm axit boric - muèi borat, axit axªtic - muèi axªtat vµ am«niac - muèi am«n. 14. Nång ®é pH

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

TÝnh axit m¹nh axÝt yÕu kiÒm yÕu KiÒm m¹nh

Trung tÝnh

H×nh 7 - 1 Liªn hÖ tÝnh axit, tÝnh baz¬ vµ nång ®é pH

§é pH cña dung dÞch cã ¶nh h−ëng lín ®Õn :

+ ®é dÉn ®iÖn cña dung dÞch ®iÖn ly

+ ®é hoµ tan vµ bÒn v÷ng cña c¸c chÊt

+ ®é hoµ tan vµ thô ®éng ®iÖn ho¸ cña anèt

+ qu¸ tr×nh gi¶i phãng hydro

+ qu¸ tr×nh kÕt tña kim lo¹i tÝnh chÊt líp kim lo¹i ®−îc kÕt tña.

+ thuû ph©n c¸c muèi kim lo¹i;

+ kÕt tña c¸c hîp chÊt kiÒm.

Khi qu¸ tr×nh m¹ cÇn duy tr× vµ æn ®Þnh ®é pH trong ph¹m vi nhÊt ®Þnh. NÕu pH thay ®æi sÏ lµm xÊu chÊt l−îng m¹ nh− t¨ng dßn, g·y, rç, bong,...

§Ó æn ®Þnh vµ duy tr× ®é pH cña dung dÞch trong ph¹m vi nhÊt ®Þnh, ng−êi ta th + − êng cho c¸c chÊt phô gia gäi lµ chÊt ®Öm. ChÊt ®Öm cã kh¶ n¨ng t¹o ion H

khi thiÕu hay kÕt hîp ®Ó bít ion thõa.

Khi m¹ Ni, chÊt ®Öm th−êng dïng lµ axit boric (H BO . 3 3 §iÖn cùc kim lo¹i bÞ hoµ tan lµ anèt (nèi víi cùc d−¬ng cña nguån ®iÖn )

Kim lo¹i cã thÕ tiªu chuÈn kh¸c nhau nªn líp m¹ cã thÓ cã ®iÖn thÕ d−¬ng h¬n hoÆc ©m h¬n so víi kim lo¹i nÒn.

NÕu kim lo¹i líp m¹ cã ®iÖn thÕ ©m h¬n so víi kim lo¹i nÒn : líp m¹ bÞ hoµ tan anèt nªn ®−îc gäi lµ líp m¹ anèt.

Zn cã thÕ ®iÖn cùc - 0,76 V

KÏm bÞ ¨n mßn

Fe cã thÕ ®iÖn cùc - 0,44 V

Kim lo¹i c¬ b¶n - s¾t ®−îc b¶o vÖ

H×nh 7-2 Sù ¨n mßn cña líp m¹ anèt

NÕu kim lo¹i líp m¹ cã ®iÖn thÕ d−¬ng h¬n so víi kim lo¹i nÒn : kim lo¹i nÒn bÞ tan nÕu líp m¹ cã ræ, líp m¹ nµy ®−îc gäi lµ líp m¹ catèt.

Sn cã thÕ ®iÖn cùc - 0,14 V

Fe Fe cã thÕ ®iÖn cùc - 0,44 V

S¾t bÞ ¨n mßn

H×nh 7- 3 Sù ¨n mßn cña líp m¹ Katèt

7.2 S¬ ®å nguyªn lý m¹ ®iÖn

6-12 V +

+ +

4 6

1 5

H×nh 7 - 4 S¬ ®å nguyªn lý cña m¹ ®iÖn [24]

1 - Dung dÞch ®iÖn ph©n 2 - Anèt (Cùc d−¬ng); 3 - Katèt ( Cùc ©m ); 4 - Ion d−¬ng ( cation ) 5 - Ion ©m ( anion ) 6 - Nguyªn tö trung hoµ

Katèt ( cùc ©m ) nèi víi chi tiÕt cÇn m¹. Chi tiÕt nµy ®−îc nhóng vµo dung dÞch ®iÖn ph©n (th−êng lµ muèi hoÆc a xid cã chøa kim lo¹i cÇn m¹) Anèt ( cùc d−¬ng) lµ thanh hay tÊm kim lo¹i ®ång chÊt víi líp cÇn m¹ lªn chi tiÕt (®iÖn cùc tan nh− Ni, Cr,... ) hoÆc lµ ®iÖn cùc kh«ng tan : ch×, grafit - ®iÖn cùc. Anèt th−êng ®−îc chÕ t¹o tõ kim lo¹i cÇn m¹ lªn chi tiÕt (®iÖn cùc tan). Th«ng th−êng khi cã dßng ®iÖn ®i vµo dung dÞch ®iÖn ly th× anèt bÞ hoµ tan (®iÖn cùc tan). Nh−ng do mËt ®é dßng ®iÖn anèt lín hoÆc thµnh phÇn dung dÞch kh«ng ®óng th× anèt kh«ng tan mµ chØ cã oxy tho¸t ra, anèt bÞ ®en. Qu¸ tr×nh hoµ tan anèt bÞ k×m h·m gäi lµ sù thô ®éng. §Ó chèng thô ®éng ng−êi ta cho vµo c¸c chÊt ho¹t ®éng (active) nh− ion : Cl, F, Br,...

Dung dÞch ®iÖn ph©n lµ dung dÞch n−íc cÊt víi c¸c muèi kÕt tña. §«i khi ng−êi ta cßn cho thªm mét Ýt axit ®Ó lµm t¨ng chÊt l−îng m¹ vµ t¨ng c−êng qu¸ tr×nh m¹.

Trong kü thuËt m¹ ng−êi ta sö dông réng r·i c¸c dung dÞch axit, baz¬, vµ muèi. Trong dung dÞch axit, th× ph©n ly thµnh H+ vµ gèc axit . Trong dung dÞch kiÒm th× ph©n ly thµnh ion kim lo¹i vµ ion hydroxit OH--. Trong dung dÞch muèi th× ph©n ly thµnh ion kim lo¹i vµ gèc axit.

M¹ ®iÖn lµ qu¸ tr×nh ®iÖn ph©n khi dßng ®iÖn ch¹y qua dung dÞch. Sau

khi cã dßng ®iÖn ch¹y qua dung dÞch ®iÖn ph©n, anèt b¾t ®Çu ph©n huû (hoµ tan) vµ di chuyÓn vµo dung dÞch 4 vµ ®ång thêi cã gi¶i phãng oxy. C¸c ion b¾t ®Çu chuyÓn ®éng theo hai h−íng : Ion d−¬ng sÏ theo chiÒu dßng ®iÖn ch¹y vÒ catèt nhËn ®iÖn tö vµ bÞ khö; ion ©m ch¹y vÒ an«t bÞ mÊt ®iÖn tö - bÞ «xy ho¸. T¹i catèt ( chi tiÕt): x¶y ra sù l¾ng ®äng kim lo¹i vµ gi¶i phãng hydro. Ion d−¬ng ®i vÒ phÝa catèt ; nh÷ng ion kim lo¹i cùc d−¬ng hoµ tan trong dung dÞch ®iÖn ph©n hoÆc nh÷ng ion d−¬ng cña kim lo¹i trong dung dÞch ®iÖn ph©n sÏ b¸m lªn bÒ mÆt chi tiÕt cÇn m¹ ( catèt ).

T¹i anèt : - ion ©m ®i vÒ phÝa anèt ;

Khi tiÕp xóc víi c¸c ®iÖn cùc, c¸c ion sÏ biÕn thµnh c¸c nguyªn tö trung hoµ lµm cho l−¬ng c¸c ion trong dung dÞch sÏ gi¶m xuèn nªn chóng ph¶i th−êng xuyªn ®−îc bæ sung b»ng c¸c ion do anèt hoµ tan vµo, hay do bæ sung dung dÞch míi.

7.3 §Æc ®iÓm cña ph−¬ng ph¸p m¹ phôc håi −u ®iÓm

• Líp b¸m ch¾c;

• C¬ lý ho¸ tÝnh tèt;

• Kim lo¹i c¬ b¶n kh«ng bÞ ¶nh h−ëng nhiÒu ®Õn tÝnh chÊt vµ c¬ tÝnh cña kim

lo¹i c¬ b¶n;

• H×nh d¸ng h×nh häc Ýt bÞ thay ®æi; • M¹ chØ phï hîp v¬Ý viÖc phôc håi c¸c chi tiÕt cã ®é chÝnh x¸c cao vµ líp dµy

kh«ng lín;

• M¹ cã thÓ øng dông ®Ó c¶i thiÖn bÒ mÆt cña chi tiÕt; Cho bÒ mÆt cã c¸c tÝnh

chÊt ®Æc biÖt nh− ®é cøng cao, chÞu mµi mßn;

• B¶o vÖ kim lo¹i vµ t¨ng tuæi thä cho chi tiÕt (Chèng ¨n mßn,...) ; Nh−îc ®iÓm

• Thêi gian m¹ rÊt l©u, ®iÒu kiÖn lµm viÖc khã kh¨n. • ChiÒu dµy líp m¹ bÞ h¹n chÕ;

ChÊt l−îng líp m¹ phô thuéc : • ChÊt l−îng chuÈn bÞ bÒ mÆt;

• NhiÖt ®é m¹;

• §é axit cña dung dÞch;

• Thµnh phÇn cña dung dÞch;

• 2 MËt ®é dßng ®iÖn D ( A/dm);

• Tû lÖ gi÷a diÖn tÝch S / S . catèt anèt

7.4 Quy tr×nh m¹

1. ChuÈn bÞ ;

2. TiÕn hµnh m¹;

3. Giai ®o¹n xö lý sau khi m¹.

7.4.1 Giai ®o¹n chuÈn bÞ

• T¸ch riªng c¸c chi tiÕt cÇn m¹ ra khái c¸c chi tiÕt kh¸c. • Kh¾c phô c¸c sai sè bÒ mÆt vÒ h×nh d¹ng vµ kÝch th−íc cña chi tiÕt cÇn m¹ nh−

: gia c«ng c¬ (tiÖn, mµi, ®¸nh bãng, ...)

• §¶m b¶o ®é s¹ch, ®é bãng vµ ®é chÝnh x¸c. • TÈy s¹ch dÇu mì b»ng c¸c ph−¬ng ph¸p thñ c«ng (giÎ lau, bµn ch¶i s¾t, chæi

l«ng), c¬ häc (siªu ©m), ho¸ häc (tÈy trong dung dÞch kiÒm nãng, c¸c dung

m«i,...), ®iÖn ho¸ (tÈy b»ng cat tèt, tÈy dÇu mì an«t), ... + TÈy dÇu mì b»ng ph−¬ng ph¸p ho¸ häc

Dïng n−íc v«i CaO, MgO, n−íc ®¸ v«i th¶i khi hµn giã ®¸ ®Ó tÈy.

+ B»ng ph−¬ng ph¸p ®iÖn ph©n

Cho chi tiÕt vµo bÓ cã chøa dung dÞch kiÒm, cho dßng ®iÖn mét chiÒu ®i

qua, chi tiÕt nèi víi cùc ©m, tÊm thÐp nèi víi cùc d−¬ng, khi cã dßng ®iÖn ®i qua th× bÒ mÆt chi tiÕt cã gi¶i phãng H2 vµ c¸c bät khÝ. C¸c bät khÝ nµy cã t¸c dông kho¸y dung dÞch, ph¸ huû mµng dÇu trªn bÒ mÆt chi tiÕt lµm cho dÇu ph©n t¸n vµo dung dÞch ë d¹ng nhñ t−¬ng. §Ó t¨ng hiÖu qu¶ tÈy thØnh tho¶ng nªn ®æi ®iÖn cùc (chi tiÕt nèi víi cùc d−¬ng (+).

+ TÈy s¹ch dÇu mì b»ng siªu ©m sö dông dung dÞch tÈy [ 5 ]

Dïng siªu ©m ®Ó rung vµ x¸o trén dung dÞch, sau ®ã t¶y röa chi tiÕt b»ng

n−íc nãng vµ treo chi tiÕt vµo bÓ m¹. + TÈy dÇu mì b»ng catèt

Khi cã dßng ®iÖn ®i qua, l−îng hydro sinh ra trªn catèt lín gÊp ®«i l−îng

«xy sinh ra trªn anèt. Bät khÝ ®i lªn, kho¸y dung dÞch vµ t¸ch chÊt bÈn ra khái bÒ mÆt kim lo¹i, lóc nµy kim lo¹i lµ catèt. C¸c chi tiÕt tÝch ®iÖn ©m ®Èy c¸c h¹t chÊt bÈn tÝch ®iÖn ©m.

Nh 2+ 2+ − îc ®iÓm cña tÈy catèt lµ c¸c chi tiÕt tÝch ®iÖn ©m sÏ hót c¸c ion Cu , Zn, vµ

c¸c ion kh¸c : xµ phßng, c¸c chÊt keo tíi bÒ mÆt ®iÖn cùc.

C¸c nguyªn tö hydro sinh ra trªn c¸c chi tiÕt kim lo¹i cã thÓ b¸m vµ hÊp thô

trªn bÒ mÆt kim lo¹i, g©y ¶nh h−ëng ®Õn kÕt tña trªn bÒ mÆt chi tiÕt. C¸c kim lo¹i mµu th−êng ®−îc t¶y dÇu catèt, ®ã lµ do ®iÖn tÝch ©m cña bÒ mÆt ng¨n c¶n kh¶ n¨ng hoµ tan kim lo¹i mµu trong m«i tr−êng kiÒm, ng¨n ngõa hiÖn t−îng t¹o mµng oxyt trªn bÒ mÆt kim lo¹i mµu.

+ TÈy dÇu mì b»ng anèt

BÒ mÆt kim lo¹i tÝch ®iÖn d−¬ng (+) ®Èy c¸c cation chÊt bÈn. BÒ mÆt kim lo¹i kh«ng hÊp thô «xy nªn tÝnh chÊt kim lo¹i kh«ng gi¶m sót. Kim lo¹i mµu kh«ng thÓ tÈy anèt qu¸ vµi gi©y v× dßng anèt (bÒ mÆt ®iÖn tÝch d−¬ng) lµm cho kim lo¹i mµu dÔ bÞ hoµ tan trong dung dÞch kiÒm. Trong qu¸ tr×nh tÈy dÇu bÒ mÆt kim lo¹i mµu l¹i bÞ oxy ho¸ m¹nh vµ bÞ che phñ b»ng mµng ®ôc - chÊt øc chÕ cã thÓ ng¨n c¶n sù «xy ho¸.

• T¶y s¹ch líp oxyd

• T¶y s¹ch dÇu më lÇn cuèi

• Chän nguån ®iÖn cho bÓ m¹ :

+ Sö dông m¸y ph¸t ®iÖn, nguån ®iÖn qua chØnh l−u,...

+ Dßng ®iÖn mét chiÒu

+ Dßng mét chiÒu nh−ng ®æi cùc theo nh÷ng chu kú nhÊt ®Þnh. Sö dông dßng ®æi cùc cho phÐp t¨ng mËt ®é dßng J lªn tõ 1,5 - 3 lÇn. Do ®ã cho phÐp t¨ng n¨ng suÊt, n©ng cao chÊt l−îng tæ chøc m¹, c¬ tÝnh líp m¹; qu¸ tr×nh m¹ chØ yªu cÇu ë nhiÖt ®é thÊp.

+ Dßng chu kú kh«ng sin (n÷a chu kú khi catèt (cùc ©m) nèi víi chi tiÕt th× gi÷ l©u h¬n so víi n÷a chu kú chi tiÕt nèi víi cùc d−¬ng (+). Khi tiÕn hµnh ®¶o chiÒu th× thêi gian chi tiÕt mang ®iÖn ©m (-) nhiÒu h¬n 8 - 10 lÇn khi chi tiÕt mang ®iÖn d−¬ng (+) [24].

+ §iÖn ¸p : 6 - 18 V

7.4.2 TiÕn hµnh qu¸ tr×nh m¹

G¸ l¾p chi tiÕt lªn bÓ m¹ (®¶m b¶o bÒn, tiÐp xóc ®iÖn tèt , cã tiÕt diÖn phï hîp

dßng ®iÖn...)

7.4.3 Giai ®o¹n xö lý sau khi m¹

Sau khi m¹ cã thÓ cã c¸c c«ng viÖc cÇn thùc hiÖn nh− sau: • Röa s¹ch chi tiÕt;

• Thu håi dung dÞch b¸m theo chi tiÕt; • Khö ho¸ chÊt cßn dÝnh l¹i trªn chi tiÕt; • Th¸o chi tiÕt, gì c¸ch ®iÖn vµ sÊy kh«; • Ng©m chi tiÕt trong dÇu b«i tr¬n ; • Gia c«ng nguéi nÕu cÇn thiÕt;

• Doa vµ ®¸nh bãng theo tõng cèt söa ch÷a cña xylanh.

7.5 M¹ Cr«m. [8, 16]

7.5.1 §Æc ®iÓm

• Theo lý thuyÕt cr«m dÔ bÞ ¨n mßn h¬n s¾t (Cr - 0,744V; Fe - 0,44V) Nh−ng

nhê líp oxyt Cr2O3 trªn bÒ mÆt kh¸ bÒn v÷ng trong nhiÒu m«i tr−êng x©m thùc,

kh«ng bÞ ¨n mßn trong khÝ quyÓn, Cr bÒn nhiÒu trong axid vµ kiÒm nh−: HCl,

HNO3, Nã chØ tan trong c¸c a xid trªn ë nhiÖt ®é cao nªn nãi chung nã cã tÝnh

n¨ng b¶o vÖ tèt.

• Cr cã ®é cøng cao chØ xÕp sau kim c−¬ng vµ Corundum ( Al2O3 ) ®é cøng ®¹t

tõ 310 - 1050 HB ( t−¬ng ®−¬ng m¸c thÐp tèt nhÊt sau nhiÖt luyÖn. • Cr«m chÞu ®−îc mµi mßn, chÞu ®−îc ¨n mßn, kh«ng bÞ hydr«sulfua ( H2S ) ph¸

huû;

• Líp m¹ Cr«m cã ®é æn ®Þnh ho¸ häc cao; • Líp m¹ Cr«m cos ®é bãng cao, trong s¸ng ®Ñp, kh«ng bÞ biÕn ®æi theo thêi

gian ( §Õn nhiÖt ®é 400 - 500 oC vÉn kh«ng bÞ ®æi mµu) ph¶n x¹ ¸nh s¸ng tèt.

ChÝnh v× lÏ ®ã mµ m¹ cr«m ®−îc sö dông rÊt réng r·i . 7.5.2 C«ng dông vµ ph¹m vi sö dông cña ph−¬ng ph¸p m¹ cr«m

• T¨ng c¬ tÝnh cho bÒ mÆt chi tiÕt • Lµm t¨ng ®é chÞu mµi mßn c¬ häc • øng dông ®Ó m¹ lªn c¸c chi tiÕt m¸y, khu«n ®óc thuû tinh, khu«n dËp nhùa,

khu«n Ðp cao su, ...

• M¹ c¸c lo¹i dông cô chÝnh x¸c ®Ó lµm t¨ng tuæi thä lªn kho¶ng 5-10 lÇn; • M¹ c¸c chi tiÕt lµm viÖc ë nhiÖt ®é cao nh− èng h¬i, vßng g¨ng cña ®«ng c¬ ®èt

trong,...

• M¹ phôc håi c¸c chi tiÕt bÞ mµi mßn vµ hÕt thêi gian sö dông; rÊt

thÝch hîp víi nh÷ng chi tiÕt cÇn t«i luyÖn bÒ mÆt, c¸c chi tiÕt cÇn ®é cøng cao

(nh− trôc quay, ¾c qu¶ nÐn, trôc tay l¸i, piston b¬m cao ¸p . ChiÒu dµy líp m¹

cã thÓ ®¹t ®Õn trªn 500 µm

• M¹ trang trÝ lªn c¸c bÒ mÆt cÇn ®Ñp , bÒn, bãng,... • M¹ b¶o vÖ lªn c¸c bÒ mÆt chi tiÕt. ChiÒu dµy líp m¹ b¶o vÖ b»ng Ni cã thÓ ®¹t ®Õn trªn 0,5 - 1,5 µm ChiÒu dµy líp m¹ b¶o vÖ b»ng Cu cã thÓ ®¹t ®Õn trªn 6 - 9 µ m §Ó t¨ng chÞu mµi mßn cã thÓ ®¹t 7 - 60 µm

Chó ý :

Líp m¹ Cr lµ líp m¹ catèt, cã nhiÒu lç nªn kh«ng b¶o vÖ ®−îc s¾t thÐp khái

bÞ ¨n mßn. V× thÕ kh«ng thÓ m¹ trùc tiÕp Cr lªn s¾t ®Ó chèng rØ ®−îc v× t¹i nh÷ng vÞ trÝ hë sÏ h×nh thµnh pin ho¸ häc Cr-Fe , g©y nªn ¨n mßn ®èi víi s¾t khi tiÕp xóc víi kh«ng khÝ Èm. Cho nªn tr−íc khi m¹ Cr bao giê còng m¹ hai líp lãt lµ Cu vµ Ni, khi ®ã ®é dµy líp Cr«m m¹ chØ cÇn máng n÷a th«i (cì micr«mÐt ). T¹o ®é bãng cao t¨ng kh¶ n¨ng ph¶n x¹ trong quang häc. Cr«m cã thÓ m¹ lªn bÒ mÆt cã ®é bãng cao, s¸ng, lµm g−¬ng ph¶n chiÕu thay v× ph¶i dïng b¹c ( Ag) ®¾t.

T¨ng kh¶ n¨ng b«i tr¬n b»ng m¹ Cr«m xèp ®−îc øng dông cho nh÷ng chi tiÕt cÇn b«i tr¬n v× c¸c lç xèp cã chøa c¸c lç rçng cã kh¶ n¨ng ®Ó ch−¸ dÇu b«i tr¬n.

7.5.3 §Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh m¹ Cr«m.

Khi m¹ ë c¸c cù ®Òu cã tho¸t bät khÝ ®Æc biÖt lµ cùc ©m . Ta cã thÓ dùa vµo t×nh tr¹ng bät khÝ ®Ó nhËn biÕt cùc m¾c cã chÝnh x¸c hay kh«ng. a. CÇn mét nguån ®iÖn m¹nh v× ph¶i lµm viÖc víi mËt ®é dßng ®iÖn cao. MËt ®é dßng tèi thiÓu ®Ó kÕt tña Cr lín h¬n 5 - 10 lÇn so víi tr−êng hîp m¹ c¸c kim lo¹i kh¸c nh− Zn, Cd, Fe, Ni, Cu, ... b. Thµnh phÇn chÝnh cña dung dÞch m¹ kh«ng ph¶i lµ muèi kim lo¹i mµ lµ a xid cromic trong ®ã dung dÞch cã c¶ mét sè anion kh¸c ®Ó b¶o ®¶m chÊt l - - − îng líp m¹ nh − SO4 Dung dÞch nµy Ýt nh¹y víi c¸c ion kim lo¹i, nh−ng c¸c ®iÒu kiÖn m¹ nh− nhiÖt ®é, mËt ®é dßng ®iÖn lµm thay ®æi chÊt l−îng líp m¹ dÓ dµng h¬n bÊt kú qu¸ tr×nh m¹ nµo kh¸c.

c. §iÖn trë riªng cña dung dÞch m¹ Cr cao nªn ®iÖn thÕ m¹ ph¶i b»ng 10-12 V.

d. M¹ Cr«m th−êng dïng anèt lµ ch×, kh«ng dïng Cr«m v× Cr«m dßn, tèc ®é tan nhanh h¬n tèc ®é m¹. Nªn ph¶i th−êng xuyªn bæ sung dung dÞch ®Ó bï l¹i l−îng Cr«m kÕt tña.

e. HiÖu suÊt dßng catèt khi m¹ Cr«m thÊp do trªn bÒ mÆt ca tèt cã Hydr« gi¶i phãng, cßn trªn bÒ mÆt anèt kh«ng tan th× o xy tho¸t ra m¹nh. C¸c khÝ tho¸t ra cuèn theo mét l−îng c¸c chÊt ®iÖn ph©n lµm hao hôt c¸c chÊt ®iÖn ph©n. §Ó lµm gi¶m l−îng hao hôt nµy cÇn ph¶i bæ sung mét l−îng ho¸ chÊt vµo dung dÞch " Cr«min " ( CrO ) ®Ó lµm gi¶m søc c¨ng bÒ mÆt cña chÊt ®iÖn ph©n. Còng cã 2

thÓ thªm vµo c¸c thµnh bÓ c¸c mÈu hoÆc c¸c viªn bi næi lµm tõ vËt liÖu tr¬ (polyetylen, polypropilen, teflon

f. Kh¶ n¨ng m¹ ®Òu cña dung dÞch m¹ Cr thÊp, nªn chØ cã thÓ m¹ lªn bÒ mÆt m¹ ®ång nhÊt mµ th«i nh−ng lóc ®ã líp m¹ vÉn cã ®é bãng cao mµ kh«ng cÇn c¸c phô gia lµm bãng kh¸c.

g. Anèt ®−îc sö dông lo¹i kh«ng tan do vËy ph¶i th−êng xuyªn bæ sung l−îng dung dÞch ®Ó bï l¹i l−îng Cr ®· kÕt tña. h. Ph©n lo¹i líp m¹ cr«m

Cã 3 líp m¹ Cr kh¸c nhau :

*-Líp m¹ Cr«m x¸m; lo¹i nµy cã ®é cøng cao nhÊt (72 HRC), nh−ng

dßn, dÓ bong t¸ch khái bÒ mÆt nªn Ýt dïng.

*-Líp m¹ Cr«m tr¾ng bãng; Cã ®é cøng võa ph¶i ( 64-65 HRC)

≈ 900 HB cã ®é b¸m vµ c¬ tÝnh tèt.

*- Líp m¹ Cr«m tr¾ng s÷a cã ®é cøng 48-50 HRC cã c¬ tÝnh tèt,

ch¾c,

k. Dung dÞch m¹ cr«m

* Dung dÞch lo·ng

Cã nång ®é : 150-200 gam/lÝt CrO3 + (1,5 G/L H2SO4)

Dung dÞch cã nång ®é CrO3 thÊp dïng ®Ó m¹ cr«m cøng, m¹ phôc håi c¸c chi tiÕt m¸y; v× ®é cøng líp m¹ cao, hiÖu suÊt dßng ®iÖn cao 16-18 % vµ cã thÓ sö dông mËt ®é dßng ®iÖn cao. Dung dÞch Ýt bÞ tæn thÊt.

* Dung dÞch lo¶ng võa

Cã nång ®é : 200-250 gam/lÝt CrO3 + (2,5 G/L H2SO4)

* Dung dÞch ®Æc

Cã nång ®é : 250-500 gam/lÝt CrO3 + (3,5 G/L H2SO4) Dung dÞch nµy kh¸ æn ®Þnh, ®é dÉn ®iÖn cao, kh¶ n¨ng ph©n bè tèt, nh−ng

mËt ®é dßng (J ) cao , líp m¹ mÒm, dung dÞch bÞ hao hôt nhiÒu nªn chØ dïng ®Ó m¹ trang trÝ.

Thµnh phÇn dung dÞch m¹ cr«m cøng xem b¶ng 7-2 dïng cho m¹ c¸c chi

tiÕt nh− khu«n, æ trôc, xilanh, dông cô ®o.

ChiÒu dµy líp m¹ ®¹t kho¶ng tõ 20 - 250 µm.

B¶ng 7-2 [16]

Thµnh phÇn §¬n vÞ Dung dÞch

dung dÞch tÝnh N1 N2 N3 N4

CrO3 G/lÝt 150-250 150-250 200 - 300 200 - 250 H2SO4 G/lÝt 1,5 - 2,5 1,5-2,5 2 - 3 10 - 20 ChÊt cromil G/lÝt - 3 1 - 3 1 - 3 CrO2

NhiÖt ®é oC 54 ±2 45 - 70 50 - 80 57 - 75 D A/dm2 35 - 50 15 - 100 15 - 35 20 - 40 HiÖu suÊt % - 12 - 15 13 - 15 20 - 25 dßng

7.5.4 C¸c ph−¬ng ph¸p m¹ cr«m

1. Mét sè ®Æc ®iÓm cña chÕ ®é m¹ cæ ®iÓn

§iÖn ¸p 6 - 8 V

D 2 50 - 80 A/dm

To o C 50 - 60 C

CÇn kiÓm tra nång ®é dung dÞch, ®é pH, nång ®é c¸c chÊt pha vµo dung dÞch. Nh−îc ®iÓm khã ®¶m b¶o ®é ®ång ®Òu cña dung dÞch còng nh− chÊt l−îng m¹.

2. ChÕ ®é m¹ hiÖn ®¹i

Cã thiÕt bÞ hiÖn ®¹i ®Ó :

• KiÓm tra khèng chÕ quy tr×nh m¹. • Tù ®éng ®iÒu chØnh nång ®é dung dÞch; • Dïng dung dÞch tù ®iÒu chØnh hoÆc kÕt hîp víi thiÕt bÞ ®−îc ®iÒu chØnh

cã thµnh phÇn theo yªu cÇu

VÝ dô mét lo¹i dung dÞch khi m¹ cr«m :

SrSO4 = 6 g/L

CrO3 = 200-300 g/L K2SiF6 = 20 g/l K2CrO4 = 110 g/L

Tù ®iÒu chØnh ®−îc v× SrSO4 hoµ tan dung dÞch CrO3 theo tû lÖ nhÊt ®Þnh (250 g/l CrO +++ hoµ tan 2,5 g/l SrSO , phÇn d − ra kÕt tña l¾ng ®äng khi Cr

3 4

gi¶m dÇn .

* NhiÖt ®é ®−îc ®iÒu chØnh nhê kÕt cÊu lß hai líp.

• Bªn trong lµ chÊt dÎo hay GrafÝt

• Bªn ngoµi lµ vá thÐp

• ë gi−· hai líp lµ n−íc nãng hay h¬i cã thÓ ®iÒu chØnh ®−îc nhiÖt ®é bÓ

m¹. ( Sai sè ®iÒu chØnh 1-2 oC).

ChÕ ®é m¹ ®¶o cùc

§Ó t¨ng c−êng chÊt l−îng m¹ ng−êi ta sö dông ph−¬ng ph¸p ®¶o cùc, v× nÕu kh«ng th× dung dÞch bÞ lo·ng dÇn gi÷a hai cùc; H+ lµm cho bÒ mÆt líp m¹ t¨ng cøng c¶n trë qu¸ tr×nh m¹.

VÝ dô :

- Da = 60 A/dm2 - t (-) = 9 phót

+ ¦u ®iÓm cña ph−¬ng ph¸p m¹ ®¶o cùc :

- N¨ng suÊt t¨ng g¸p 3 lÇn - Kh¶ n¨ng chèng mßn t¨ng 30 % - Søc bÒn mái t¨ng 25 %

+ BÓ m¹ ph¶i c¸ch ®iÖn vµ kh«ng bÞ ¨n mßn.

7.5.5 VÝ dô quy tr×nh m¹ xylanh

1. ChuÈn bÞ chi tiÕt cÇn m¹ ( xy lanh)

• Lµm s¹ch

2. ChuÈn bÞ bÓ m¹

• Cho CrO vµo bÓ; 3

• o o Cho n − íc cÊt vµo víi T C = 50 C; • Cho dung H SO ; 2 4

3. ChÕ ®é m¹ ®Æc tr−ng

• 2 Da 50-80 A/dm. • o T 50-60 C

• t 6-8 giê

4. Gia c«ng xö lý sau khi m¹

• Röa s¹ch chi tiÕt trong thïng n−íc cÊt; • Thu håi dung dÞch b¸m theo xylanh; • Röa l¹i b»ng n−íc th−êng;

• o Th¸o chi tiÕt, gì c¸ch ®iÖn vµ sÊy kh« ë T = 100 - 120 C; • o Ng©m chi tiÕt trong dÇu b«i tr¬n ë T = 160 - 200 C tõ 1-2 giê ; • Gia c«ng nguéi nÕu cÇn thiÕt ;

• Doa vµ ®¸nh bãng theo tõng cèt söa ch÷a cña xylanh.

7.6 M¹ ni ke

TÝnh chÊt cña ni ken

• Ni ken cã mµu tr¾ng b¹c,

• DÉn ®iÖn , dÉn nhiÖt tèt,;

• DÔ ®¸nh bãng vµ dÔ hµn;

• Ni ken bÞ thô ®éng vµ bÒn trong c¸c dung dÞch trung tÝnh, kiÒm vµ axÝt yÕu. • Cã ®é bãng cao, øng dông trong kü thuËt quang häc; • ChiÒu dµy líp m¹ δ = 5 - 40 µm vµ cã kh¶ n¨ng chèng ¨n mßn; • §Ó tiÕt kiÖm ni ken ng−êi ta tiÕn hµnh m¹ lãt ®ång Cu sau ®ã míi m¹ Ni víi

tæng chiÒu dµy líp m¹ Ni chiÕm kho¶ng (50 - 70) % chiÒu dµy toµn bé.

7.7 M¹ ®ång

7.7.1 §ång vµ tÝnh chÊt cña nã

• Mµu ®á s¸ng , khi bÞ « xy ho¸ trong kh«ng khÝ sÏ biÕn mµu do t¹o thµnh líp

oxyt máng vµ kÝn.

• §ång dÔ t¸c dông víi axit HNO3. • Líp ®ång m¹ b»ng ph−¬ng ph¸p xianua vµ dung dÞch phot ph¸t cã cÊu tróc tinh

thÓ mÞn, kÝn b¶o vÖ tèt nªn th−êng dïng ®Ó m¹ lãt, m¹ b¶o vÖ gi÷a líp s¾t m¹

vµ líp m¹ Ni hay Cr.

• Líp ®ång m¹ b»ng dung dÞch axit cã cÊu tróc tinh thÓ th« vµ mÒm, song dung

dÞch l¹i cho tèc ®é m¹ lín, líp m¹ dµy nen cã thÓ øng dông cho m¹ khu«n. • B»ng c¸ch cho thªm c¸c chÊt h÷u c¬ ng−êi ta cã thÓ biÕn ®æi tÝnh chÊt cña líp

m¹ nh− ®é cøng, ®é bãng,...

7.7.2 C¸c ph−¬ng ph¸p m¹ ®ång

a. M¹ ®ång b»ng dung dÞch sun ph¸t, Floborat, diphotphat; b. M¹ ®ång b»ng dung dÞch xianua;

7.8 M¹ kÏm