Một triết gia từng quả quyết với tôi rằng ông ta đã thuyết phục thành công con mèo của mình ăn chay trường. Cho rằng ông ta hẳn chỉ đang nói đùa, tôi liền hỏi bí quyết để đạt được kỳ tích đó là gì? Ông ta cho nó thức ăn chay có mùi chuột ư? Hay ông ta đã giới thiệu nó với những con mèo kiểu mẫu đang ăn chay trường khác? Hoặc ông ta đã tranh luận và thuyết phục nó rằng ăn thịt là sai trái? Người đối thoại với tôi có vẻ không hào hứng lắm. Tôi nhận ra ông ta thực sự tin rằng con mèo đã chọn chế độ ăn không thịt. Vì vậy, tôi đã kết thúc cuộc trò chuyện bằng một câu hỏi, “Thế con mèo có đi ra ngoài không?” “Nó có”, ông ta trả lời. Và thế là điều bí ẩn đã có lời giải. Rõ ràng là con mèo đã tự kiếm ăn bằng cách đi thăm hỏi những ngôi nhà khác hoặc tự kiếm mồi. Nếu nó tha về nhà bất cứ xác động vật nào - điều mà bất cứ con mèo chưa phát triển về mặt đạo đức nào cũng sẽ làm - thì vị triết gia bậc thầy kia sẽ lại tìm cách không để ý đến chúng.

Không khó để tưởng tượng ra cách mà con mèo đã trải qua thí nghiệm mang tính giáo dục đạo đức này nhìn người thầy loài người của nó. Sự bối rối ban đầu khi đối diện với hành vi của vị triết gia có lẽ đã sớm bị thay thế bởi sự thờ ơ. Mèo là những sinh vật thực tế và hiếm khi làm những gì không phục vụ một mục đích xác định hoặc có khả năng tạo ra sự thích thú tức thì. Khi đối diện với sự khùng điên của loài người, chúng chỉ đơn giản là lờ đi.

Vị triết gia tin rằng ông ta đã thuyết phục được con mèo của mình ăn chay là một ví dụ cho thấy các triết gia có thể ngớ ngẩn đến mức nào. Thay vì nỗ lực giảng giải cho con mèo của mình, lẽ ra ông ta nên thông minh hơn mà cố gắng học hỏi từ nó. Con người không thể trở thành mèo được. Tuy nhiên, nếu gạt bỏ mọi ý niệm rằng mình là một thể tồn tại siêu việt, có lẽ họ sẽ hiểu được cách mà loài mèo có thể phát triển mạnh mẽ mà không cần phải lo lắng tìm hiểu xem chúng nên sống như thế nào.

Loài mèo không cần triết học. Tuân theo bản chất tự nhiên của mình, chúng hài lòng với những gì cuộc sống đem lại. Loài người thì ngược lại, họ bất mãn với bản chất của mình như thể đó là điều tự nhiên. Bất chấp những kết cục bi thảm và kỳ khôi có thể đoán trước, loài động vật mang tên “con người” vẫn không bao giờ từ bỏ việc nỗ lực trở thành một thứ gì đó không phải là mình. Loài mèo thì không nỗ lực làm thế. Phần lớn cuộc đời con người là sự chật vật đấu tranh tìm kiếm hạnh phúc. Với loài mèo thì ngược lại, hạnh phúc là trạng thái mặc định khi những mối đe dọa thực tế nhăm nhe sự tồn tại tốt đẹp của chúng bị loại bỏ. Có lẽ đây là lý do chính khiến nhiều người yêu mèo. Ngay từ khi sinh ra, chúng đã sở hữu niềm hạnh phúc mà con người thường không đạt được.

Nguồn cơn của triết học xuất phát từ sự lo âu và loài mèo thì không trải nghiệm điều này, trừ khi chúng bị đe doạ hay phát hiện thấy mình đang ở một nơi xa lạ. Với con người, bản thân thế giới đã là một nơi xa lạ và đầy tính đe doạ. Các tôn giáo nỗ lực khiến thế giới phi nhân tính này trở thành nơi con người có thể định cư được. Các triết gia thường bác bỏ những niềm tin mà họ cho là kém xa so với những suy đoán mang tính siêu hình của họ, nhưng tôn giáo và triết học lại cùng phục vụ một nhu cầu^[*]. Cả hai đều cố gắng chống trả lại sự bất lực thường trực gắn liền với loài người.

Những người có tư duy đơn giản sẽ nói rằng loài mèo không thực hành triết học là bởi chúng thiếu khả năng tư duy trừu tượng. Nhưng người ta có thể tưởng tượng ra cảnh loài mèo có khả năng này mà vẫn sống thoải mái tại thế giới mà nó đang định cư. Nếu loài mèo quay sang hứng thú với triết học thì đây sẽ là một nhánh thú vị của trường phái hư cấu kỳ khôi. Không coi đây là liều thuốc chữa chứng lo âu, những triết gia mèo sẽ tham gia vào triết học như thể đây là một trò chơi vậy.

Thay vì là dấu hiệu của sự kém cỏi, việc thiếu vắng tư duy trừu tượng lại cho thấy sự tự do trong tâm trí của loài mèo. Suy nghĩ trên một phổ rộng thường dễ dàng dẫn đến niềm tin mù quáng vào ngôn ngữ. Phần lớn lịch sử triết học bao gồm sự tôn thờ những ảo tưởng ngôn ngữ. Mèo chỉ dựa vào những gì chúng có thể cảm nhận, ngửi hay nhìn và không bị kiểm soát bởi ngôn từ.

Triết học là phép thử cho sự yếu đuối của tâm trí loài người. Con người nghiền ngẫm triết học vì cùng một lý do khiến họ cầu nguyện. Họ biết những ý nghĩa mà mình áp đặt vào cuộc sống rất mong manh và họ sống trong nỗi lo sợ rằng một ngày nào đó nó sẽ đổ vỡ. Cái chết là sự đổ vỡ cuối cùng của ý nghĩa, bởi nó đánh dấu sự kết thúc của bất cứ câu chuyện nào mà họ tự kể với chính mình. Chính vì vậy, họ tưởng tượng ra việc chuyển sang một vùng đất khác nằm ngoài thời gian, và thế là câu chuyện lại có thể được tiếp tục ở cõi khác này.

Trong phần lớn lịch sử của mình, triết học luôn kiếm tìm những chân lý chống lại cái chết. Học thuyết về ý niệm của Plato^[*] - học thuyết về những ý niệm bất biến tồn tại ở một lãnh địa vĩnh hằng - là một cái nhìn đậm chất thần bí, trong đó các giá trị của con người được đảm bảo tránh khỏi sự tiêu vong. Không quan tâm đến cái chết - trong khi dường như vẫn biết đủ rõ khi nào cái chết đang cận kề - loài mèo không cần những cách nhìn như vậy. Nếu loài mèo có thể hiểu được triết học thì triết học cũng chẳng có gì để dạy chúng cả.

Một vài triết gia đã nhận ra rằng chúng ta có thể học được điều gì đó từ loài mèo. Triết gia người Đức hồi thế kỷ XIX Arthur Schopenhauer (sinh năm 1788)^[*] nổi tiếng vì tình yêu của mình với giống chó xù (poodles), và ông gọi tất cả những chú chó của mình với cái tên Atma và Butz.^[*] Ông cũng có một chú mèo đồng hành. Khi qua đời vì suy tim vào năm 1860, ông chết trên một chiếc ghế dài trong nhà, bên cạnh chú mèo không tên của mình.

Schopenhauer dùng thú cưng để hỗ trợ cho lý thuyết về bản ngã là ảo giác của mình. Con người luôn nghĩ về mèo như những cá thể riêng biệt, giống như chính họ (nghĩ về bản thân như những cá thể riêng biệt), nhưng Schopenhauer tin rằng đây là một nhận định sai lầm, vì cả hai (con người và con mèo) đều là một dạng ý niệm trong thuyết Plato, một dạng nguyên mẫu có thể lặp đi lặp lại trong nhiều trường hợp cụ thể khác nhau. Suy cho cùng thì mỗi cá thể mang tính bề nổi này đều chỉ là sự hiện thân chớp nhoáng của một thứ gì đó bản chất hơn - ý chí sống bất tử - thứ duy nhất mà Schopenhauer cho rằng thực sự tồn tại.

Ông đã trình bày học thuyết của mình trong tác phẩm The World as Will and Representation:

Chắc chắn bất cứ ai cũng sẽ coi tôi là một gã điên nếu tôi nghiêm túc cam đoan với anh ta rằng con mèo vừa chơi đùa trong sân và con mèo đã nhảy vào và chơi đùa y như vậy ở đó 300 năm trước là như nhau. Nhưng tôi cũng biết rằng, sẽ còn vô lý hơn khi tin rằng con mèo ngày hôm nay về bản chất hoàn toàn khác biệt so với con mèo của 300 năm trước... Ở một khía cạnh nào đó, rõ ràng trước mắt chúng ta chắc chắn lại là một sự tồn tại khác... Nhưng mặt khác, điều đó lại không đúng, cụ thể là khi ta hiểu rằng thực tại chỉ thuộc về các hình dạng (forms) vĩnh viễn của sự vật, thuộc về các Ý niệm, và điều này hiển nhiên, rõ ràng với Plato^[*] đến mức nó trở thành tư tưởng cơ bản của ông.^[*]

Schopenhauer coi những con mèo như những cái bóng thoáng qua của một Chú mèo Vĩnh cửu (ý niệm Con mèo) có sở hữu đặc điểm cuốn hút nhất định. Tuy nhiên, khi nghĩ về những con mèo tôi đã biết, thứ xuất hiện đầu tiên không phải những đặc điểm chung mà là sự khác nhau giữa chúng. Một vài chú mèo thì an tịnh và thư thái, số khác thì nghịch ngợm, dữ dội; một số thận trọng, số khác lại liều lĩnh, mạo hiểm; một số yên tĩnh và hòa đồng, những con khác thì lại mạnh mẽ và rất quyết đoán. Mỗi chú mèo đều có sở thích, thói quen và cá tính riêng.

Mèo có một bản chất phân biệt chúng với các sinh vật khác - ngay cả với chúng ta. Bản chất của loài mèo, và cũng chính là điều chúng ta có thể học được từ chúng là chủ đề của cuốn sách này. Không một ai từng chung sống với mèo có thể coi chúng là những cá thể có thể hoán đổi cho nhau của một loài duy nhất. Mỗi chú mèo đều là đơn nhất và mang tính cá thể hơn so với rất nhiều con người.

Cho đến nay, Schopenhauer vẫn nhân đạo hơn trong quan điểm của mình về động vật so với các triết gia hàng đầu khác. Theo một vài thông tin ghi chép, René Descartes (1596 - 1650)^[*] đã ném một con mèo ra khỏi cửa sổ để chứng minh sự thiếu vắng hoạt động nhận thức có ý thức^[*] ở động vật không phải con người. Ông kết luận rằng tiếng hét kinh hoàng của nó chỉ là một phản ứng cơ học. Descartes cũng thực hiện thí nghiệm trên chó, quất roi vào chúng khi có tiếng đàn vĩ cầm để xem về sau âm thanh của cây đàn có khiến con vật sợ hãi hay không, và kết quả là có.

Descartes đã đúc kết lại, “Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại.” Câu đúc kết này hàm ý rằng, con người về cơ bản là trí óc (khả năng trí tuệ) và chỉ tồn tại như là những sinh vật vật lý một cách ngẫu nhiên. Ông muốn đặt triết lý của mình dựa trên sự hoài nghi có phương pháp. Descartes hoàn toàn chấp nhận sự phủ nhận linh hồn của động vật trong Cơ đốc giáo chính thống điều đã ông được làm mới trong chủ nghĩa duy lý của mình. Descartes tin rằng các thí nghiệm của mình đã cho thấy động vật không phải người đều là những cỗ máy vô cảm: những thí nghiệm đó thực sự cho thấy con người có thể còn thiếu suy nghĩ hơn bất cứ loài động vật nào khác.

Sự nhận thức có ý thức có thể nảy sinh ở nhiều sinh vật sống. Nếu như một sợi dây trong quá trình chọn lọc tự nhiên dẫn đến con người thì sợi còn lại dẫn đến loài bạch tuộc. Không có gì được định trước trong cả hai trường hợp. Tiến hóa không hướng tới các hình thức sống ngày càng có khả năng tự nhận thức hơn. Ý thức tình cờ xuất hiện, đến và đi trong các sinh vật sở hữu nó.^[*] Các nhà siêu nhân loại học^[*] ở thế kỷ XXI nghĩ về sự tiến hóa như một sự dẫn lối đến một trí tuệ vũ trụ hoàn toàn tự nhận thức. Những quan điểm như vậy đã có tiền lệ trong thông thiên học^[*], thuyết huyền bí^[*] và thuyết duy linh^[*] ở thế kỷ XIX.^[*] Không một quan điểm nào trong số này dựa trên nền tảng lý thuyết của Darwin. Khả năng tự nhận thức của con người có lẽ là vận may chỉ đến một lần.^[*]

Đây có vẻ là một kết luận ảm đạm. Nhưng tại sao khả năng tự nhận thức về bản thân lại có giá trị quan trọng nhất? Ý thức đã được đánh giá quá cao. Một thế giới của cả ánh sáng và bóng tối, nơi thỉnh thoảng lại tạo ra những sinh vật có khả năng tự nhận thức một phần thì thú vị và đáng sống hơn so với một thế giới chìm trong ánh sáng chói lọi của sự phản chiếu bất di bất dịch về chính nó.

Ý thức đã cản trở con đường dẫn đến một cuộc sống tốt đẹp khi nó xuất hiện. Khả năng tự ý thức đã chia rẽ tâm trí con người thành những nỗ lực không ngừng dồn ép, buộc những trải nghiệm đau đớn trở thành một phần bị phong bế khỏi sự nhận thức. Nỗi đau bị kìm nén ấy mưng mủ thành những câu hỏi về ý nghĩa cuộc đời. Ngược lại, tâm trí của loài mèo là một thể và không bị phân chia. Đau đớn cần phải được nếm trải và rồi quên đi để mở đường cho niềm vui trở lại trong cuộc sống. Những chú mèo không cần phải bận tâm xem xét cuộc đời, bởi chúng chẳng hề nghi ngờ chuyện cuộc đời có đáng sống hay không.

Khả năng tự ý thức của con người đã tạo ra tình trạng bất ổn vĩnh viễn mà triết học đã luôn cố gắng chạy chữa, nhưng vô ích.

PHẢN TRIẾT GIA YÊU MÈO MICHEL DE MONTAIGNE

Michel de Montaigne (1533 - 1592)^[*] đã giúp chúng ta hiểu rõ hơn về loài mèo và những hạn chế của triết học khi viết rằng, “Khi chơi với con mèo của mình, làm sao tôi biết được rằng không phải nó đang giết thời gian với tôi thay vì tôi đang dành thời gian cho nó?”^[*]

Montaigne thường được coi là một trong những nhà sáng lập của Chủ nghĩa Nhân bản hiện đại - một trào lưu tư tưởng hướng tới việc bỏ lại đằng sau tất cả những ý tưởng về Chúa. Trên thực tế, ông cũng hoài nghi về loài người tương tự như cách ông hoài nghi về Chúa. Ông viết, “Con người là tạo vật bạc nhược và yếu đuối nhất trong các loài, hơn nữa còn là loài tự phụ nhất.” Khi lướt qua các học thuyết triết học trong quá khứ, ông không tìm thấy điều gì có khả năng thay thế những tri thức về cách để sống - tri thức mà các loài động vật sở hữu một cách tự nhiên. “Có lẽ chúng (những loài động vật) coi ta là những con thú man rợ, với cùng lý do mà chúng ta coi chúng như vậy (man rợ).^[*] Các loài động vật khác vượt trội hơn hẳn con người ở chỗ chúng sở hữu một sự hiểu biết bẩm sinh về cách sống. Ở đây, Montaigne đã xuất phát từ niềm tin của Cơ đốc giáo và những truyền thống của nền triết học phương Tây.

Lựa chọn theo phái hoài nghi (skepticism) vào thời của Montaigne là một nước đi mạo hiểm. Cũng như các quốc gia châu Âu khác, nước Pháp bị bủa vây bởi những cuộc chiến tranh tôn giáo. Montaigne bị kéo vào chúng khi ông tiếp bước cha mình trở thành thị trưởng của Bordeaux, sau đó tiếp tục đóng vai trò trung gian hoà giải xung đột giữa những người Công giáo và Tin lành dù đã rút khỏi chính sự để chuyên tâm nghiên cứu vào năm 1570. Dòng họ của Montaigne bao gồm cả người Marrano những người Do Thái vùng Iberia đã buộc phải cải đạo sang Cơ đốc giáo trước sự đàn áp từ Tòa án Dị giáo - và việc viết bài ủng hộ Giáo hội có lẽ đã giúp ông tự bảo vệ khỏi sự đàn áp mà những người họ hàng kia từng phải chịu. Đồng thời, ông cũng tuân theo truyền thống của những nhà tư tưởng cởi mở với đức tin vì nghi ngờ lý tính.

Chủ nghĩa Hoài nghi^[*] Hy Lạp cổ đại được tái phát hiện ở châu Âu vào thế kỷ thứ XV. Montaigne đã bị ảnh hưởng bởi hình thức cực đoan nhất của nó, trường phái Pyrrho được đặt theo tên của Pyrrho của xứ Elis (360 - 270 TCN), người đã cùng quân đội của Alexander Đại đế đến Ấn Độ và được cho là đã tiến hành nghiên cứu cùng những nhà tu khổ hạnh gymnosophist (“những nhà hiền triết trần trụi”) hoặc các yogi. Có thể chính nhờ những nhà hiền triết này mà Pyrrho đã đưa ra ý tưởng rằng mục đích của triết học là đạt đến ataraxia^[*], một thuật ngữ biểu thị trạng thái an yên mà có lẽ ông là người đầu tiên sử dụng. Khi đã ngưng đọng được niềm tin và sự hoài nghi, nhà triết học thuộc Chủ nghĩa Hoài nghi có thể được bảo vệ khỏi sự xáo trộn nội tâm.

Montaigne đã học được nhiều điều từ học thuyết của Pyrrho. Ông có một tòa tháp mà sau này ông đã lui vào trong nửa sau cuộc đời, nơi được trang trí bằng các trích dẫn từ những môn đệ của Pyrrho, triết gia - nhà vật lý Sextus Empiricus (160 - 210)^[*] - tác giả của cuốn Outlines of Pyrrhonism (tạm dịch: Khái lược tư tưởng học thuyết của Pyrrho). Trong công trình này, những nguyên lý khái lược của Chủ nghĩa Hoài nghi đã được tóm tắt lại như sau:

Nguyên lý nhân quả của Chủ nghĩa Hoài nghi là hy vọng đạt đến sự an yên. Những người có năng lực, do luôn bị sự bất thường của mọi thứ làm phiền và luôn phân vân không biết nên đồng ý với điều nào trong số đó, đã nghiên cứu xem điều gì trong mọi sự là thật và điều gì là giả. Bằng cách đưa ra lời giải cho vấn đề này, họ sẽ trở nên an yên.

Tuy vậy, Montaigne đã đặt câu hỏi rằng liệu triết học, kể cả triết học của phái Pyrrho, liệu có thể giải phóng tâm trí con người khỏi tình trạng hỗn loạn hay không. Trong nhiều tiểu luận (essay) của mình - một thuật ngữ do chính Montaigne đặt ra, xuất phát từ tiếng Pháp essais, có nghĩa là “thử nghiệm” hoặc “nỗ lực” - ông đã sử dụng học thuyết của Pyrrho để ủng hộ đức tin.

Theo Pyrrho, chúng ta không thể biết được điều gì. Như Montaigne đã nói, “Con người mắc một thứ bệnh: Anh ta cho rằng mình biết điều gì đó.”^[*] Các môn đồ của Pyrrho được dạy để sống dựa vào tự nhiên hơn là bất cứ lý lẽ hay nguyên tắc nào. Nhưng nếu lý trí bất lực thì tại sao lại không chấp nhận sự huyền nhiệm của tôn giáo?

Cả ba trường phái triết học chính trong thế giới châu Âu cổ đại Chủ nghĩa Khắc kỷ (Stoicism), Chủ nghĩa Epicurus (Empicureanism) và Chủ nghĩa Hoài nghi (Skepticism) - đều lấy trạng thái tĩnh lặng làm mục tiêu. Triết học là một loại thuốc an thần, nếu dùng thường xuyên sẽ tạo ra ataraxia. Kết thúc quá trình triết lý (philosophizing) là sự yên bình. Montaigne không có chung kỳ vọng đó, “Tất cả các triết gia của tất cả các trường phái nhìn chung đều đồng ý một điều: Lợi ích tối cao luôn bao gồm sự bình an về tinh thần và thể chất. Nhưng chúng ta phải tìm nó ở đâu?... Về phần mình, chúng tôi chỉ được chia cho gió và khói.”^[*]

Hoài nghi hơn cả những người theo thuyết Pyrrho cực đoan nhất, Montaigne không tin rằng có bất cứ học thuyết triết học nào có thể chữa được chứng bất an của con người. Triết học chủ yếu chỉ hữu ích trong việc chữa bệnh cho những người học triết. Hãy lấy ví dụ với Ludwig Wittgenstein (1889 - 1951)^[*]. Ông nhận ra rằng ngôn ngữ thông thường chứa đầy tàn dư của các hệ thống siêu hình trong quá khứ. Bằng cách lật mở những dấu vết này và nhận ra rằng những thực tại mà chúng đang mô tả thực tế chỉ toàn là những điều hư cấu, chúng ta sẽ có thể suy nghĩ một cách linh hoạt hơn. Những liều nhỏ của một phương thuốc đồng chất chống lại triết học - một thứ phản-triết học (anti-philosophy), có thể gọi như vậy - có thể đưa chúng ta đến gần hơn với các loài động vật khác, để từ đó có thể học được đôi điều từ những sinh vật mà các triết gia vẫn coi là thấp hèn hơn.

Phản-triết học như vậy sẽ không bắt đầu bằng những lập luận, mà bằng một câu chuyện.

HÀNH TRÌNH CỦA MÈO

Con mèo lẻn vào phòng như một cái bóng, đổ vệt xuống bậu cửa sổ theo luồng ánh sáng gắt hắt từ cửa vào. Bên ngoài là một cuộc chiến dữ dội. Đây là Huế, một thành phố của Việt Nam vào tháng 2 năm 1968 - những ngày đầu của Tết Mậu Thân. Sự kiện này sẽ dẫn đến việc quân Mỹ rút khỏi nơi đây sau 5 năm nữa. Trong cuốn The Cat from Hué (tạm dịch: Chú mèo từ Huế), nhà báo John (Jack) Laurence từ chương trình CBS đã mô tả thành phố Huế như sau:

Huế đang ở trong cuộc chiến khốc liệt nhất. Đây là cuộc chiến thị thành giữa hai thế lực vũ trang. (...) Một cuộc chiến đường phố gấp rút và đổ máu (...)^[*]

Khi đã lẩn vào trong căn phòng, chúng ta có thể thấy rõ cái bóng mang hình hài của một chú mèo con, chỉ khoảng 8 tuần tuổi, nhẹ đến mức có thể nằm gọn trong lòng bàn tay của Laurence. Gầy gò, bẩn thỉu với bộ lông bết bát, chú mèo khẽ hít hít mùi thức ăn mà nhà báo người Mỹ đang ăn từ một chiếc lon đựng đồ ăn quân đội. Nhà báo thử nói chuyện bằng tiếng Việt với chú mèo con, trong khi nó nhìn lại như thể anh bị loạn trí. Anh mời nó một ít thức ăn. Nó thận trọng tiến lại nhưng không đụng vào. Bỏ lại cho nó một ít thức ăn, người đàn ông rời đi và quay lại vào ngày hôm sau. Chú mèo xuất hiện ở ngưỡng cửa, quan sát căn phòng và đi về phía anh, ngửi nhẹ những ngón tay đang chìa ra. Chỉ còn sót lại một lon thịt bò thái lát, anh mở ra và mời chú mèo miếng thịt trên đầu ngón tay của mình. Chú ta ăn ngấu nghiến, nuốt chửng những lát thịt đã nấu chín mà không thèm nhai. Sau đó, người Mỹ nhúng một chiếc khăn vào bị đông và ôm chú mèo nhỏ lên, bới bụi bẩn và bọ chét ra khỏi tai nó, rửa sạch chất bẩn trong miệng, chà cằm và râu nó cho thật sạch sẽ. Chú mèo không chống cự. Sau khi được lau sạch, nó liếm lông ở chân trước và tự rửa mặt. Xong việc, nó đến gần người Mỹ và liếm mu bàn tay anh.

Một chiếc xe jeep đến và Jack nhận ra mình đang trên đường về nhà. Anh cho chú mèo con vào túi và cả hai cùng rời đi bằng máy bay trực thăng, từ Huế ra Đà Nẵng, nơi chú mèo con - giờ đây được gọi là Mèo, phát âm là may-oh - sống trong một toà soạn, ăn bốn hoặc năm bữa thịnh soạn mỗi ngày. Trong quá trình di chuyển, Mèo cào rách lớp vải trên áo khoác Jack và nhảy ra ngoài, khám phá buồng lái và leo lên dây đại bảo hiểm của viên phi công. Họ đến Sài Gòn và lần này Mèo được ở trong một hộp các-tông có lót chăn cũng như đựng đầy những món đồ chơi của mình. Vì không thể đi loanh quanh trong máy bay nên nó kêu suốt quãng đường. Họ ở cùng nhau trong một khách sạn, nơi Mèo đã phải vật lộn rất nhiều với việc tắm giặt. Bộ lông đen nhẻm hóa ra chỉ là một lớp vỏ ngụy trang không chủ đích, mà ẩn bên dưới là một chú mèo lai Xiêm với đôi mắt xanh nước biển rực rỡ.

Tại khách sạn, Mèo được cho ăn thường xuyên - bốn bữa một ngày với đầu cá thừa và cơm canh từ nhà bếp - dù cậu chàng đã đi loanh quanh hết các phòng khác để kiếm thêm thức ăn. Nó sẽ nhảy lên gờ cửa sổ của phòng khách sạn và nằm đó hàng giờ đồng hồ, hoàn toàn tỉnh táo nhưng gần như bất động, mắt dõi theo chuyển động của con người, ánh đèn và xe cộ bên dưới. Các nhà báo Mỹ tham gia cuộc chiến đã phải học cách chịu đựng chiến trường bằng cách phê pha và uống rượu cùng nhau cho đến khi lịm đi, để rồi lại bị đánh thức bởi những cơn ác mộng. Đôi khi họ trở về nhà trong thời gian nghỉ phép, nhưng chiến tranh vẫn bám theo và lẩn vào, làm xáo trộn giấc ngủ của họ. Về phần mình, Mèo “có vẻ như hiểu chuyện gì đang xảy ra hơn bất kỳ ai trong số chúng tôi ngoài kia... Và điều đó đã cho cậu chàng sự tự do ngay cả khi đang bị giam cầm. Khi ngồi bên khung cửa sổ mở... được bao phủ trong một làn khói thuốc lá mỏng manh, đôi mắt của Mèo sâu thẳm, xanh biếc và bí ẩn như biển Đông vậy.”^[*]

Chú mèo ngủ trong một chiếc ổ tự chế từ một chiếc thùng các-tông đã bị nó nhai mất một lỗ vừa đủ lớn để chui lọt - nhiệm vụ mà phải mất một tuần mới hoàn thành được. Nó làm trùm của hàng chục con mèo hoang trong khuôn viên khách sạn - những con mèo này đã học được rằng tốt nhất là nên né nó ra - và sử dụng khu vườn cùng những căn phòng làm lãnh thổ săn mồi, nơi nó bắt và ăn thằn lằn, chim bồ câu, côn trùng và rắn, thậm chí có thể là cả một con công đã biến mất đầy bí ẩn. Với hàm răng giờ sắc như dao găm, nó là “một gã thợ săn nhỏ, một kẻ săn mồi bẩm sinh, một cuộc phục kích luôn chực chờ xảy ra”.^[*] Ngoài nhân viên khách sạn người Việt thường đến cho nó ăn, Mèo thù địch với bất kỳ ai bước vào phòng, đặc biệt nếu họ là người Mỹ. “Nó tỏ ra ghét bỏ loài người... thu mình và cô lập, thù địch với tất cả, ngoại trừ với người Việt Nam. Nó là một con vật hoang dã xấu tính, một con mèo đặc biệt sâu sắc và khó hiểu.”^[*]

Nó không biết sợ hãi và chưa bao giờ bị tóm khi dạo qua các phòng khác. Jack gọi nó là hóa thân của Tôn Tử, tác giả cuốn Binh pháp cùng tên, “Thông minh, táo bạo... một phiên bản Việt Nam của triết gia-chiến binh Trung Quốc trong thân xác của một con mèo... Là một chú mèo lai, nó cứng rắn, độc lập và bất khả chiến bại. Có chất lính và đầy vẻ an nhiên. Một chiến binh Thiền tông trong bộ lông trắng... với sự liều lĩnh là một phần tạo nên sự quyến rũ của anh chàng... Đi dạo dọc theo mỏm đá bên ngoài khách sạn, tấn công những con vật lớn hơn, đặt bẫy bằng những mưu kế thâm độc, nó liều mạng để đạt đến sự từ bỏ của những kẻ vốn luôn coi mình là bất khả chiến bại... Nó không bao giờ căng thẳng hay lãng phí năng lượng. Những bước di chuyển của nó đều linh hoạt và không thể bị nhận ra.”^[*]

Khi nhận nuôi Mèo, Jack cảm thấy cuộc sống của mình dần ổn định trở lại, ngay khi nó đang trên đà bị phá hủy diện rộng:

Bằng cách cung cấp thức ăn và chỗ ở cho con mèo, tôi đang đem lại sự đảm bảo cho một sinh mệnh giữa cuộc tàn sát, dù nó thật nhỏ bé và tầm thường. Nó còn chẳng hề ý thức được về điều đó. Là một người trẻ, tôi không dựa vào những động cơ để chỉ dẫn hành động của mình. Chỉ là mọi chuyện đã xảy ra vào đúng thời điểm. Dù tôi và Mèo coi nhau như kẻ thù, nhưng theo một cách bí ẩn nào đó, chúng tôi lại phụ thuộc vào nhau chỉ bằng cách ở bên nhau. Điều này đem lại một cảm giác an toàn trong nghịch cảnh. Khi trở về phòng sau một chuyến ra chiến trường và nghe thấy tiếng của Mèo cựa mình trong ổ, uống nước từ vòi trong phòng tắm hoặc làm đổ thứ gì đó trên bàn làm việc, tôi cảm thấy như được trở về nhà, nơi mà tôi thuộc về và có cảm giác an toàn. Các cuộc tấn công vô cớ (của Mèo) với tôi dần ít đi, bớt hung dữ và giống như một dạng nghi thức giữa người và mèo hơn. Việc cùng nhau trải qua chuyện ở Huế chắc hẳn đã tạo nên một mối liên kết giữa chúng tôi. Việc chăm sóc cậu chàng đã cho tôi một điều gì đó để hướng tới ngoài việc chỉ liên tục báo cáo về những thứ tồi tệ.^[*]

Khi trở về nhà vào tháng 5 năm 1968, Jack đã đưa Mèo theo và để nó trong hầm hàng của một chuyến bay. Nếu Mèo ở lại Sài Gòn thì rất có thể nó đã ra đi cùng với vô số thương vong khác trong cuộc chiến - có vô số chó, khỉ, trâu, voi, hổ và những con mèo khác đã bị giết trong cuộc xung đột. Nếu quân đội Việt Nam tiến hành một cuộc tấn công khác, lương thực sẽ trở nên khan hiếm. Rất có thể Mèo cũng sẽ bị đưa vào nồi. Vì vậy, Jack đã đưa nó đến sở thú Sài Gòn, nơi mà bấy giờ gần như trống rỗng vì một số động vật đã chết đói trong đợt tấn công vừa qua và ít du khách đến thăm hơn. Tại đây, Mèo sẽ phải tiêm thuốc nếu muốn được chứng nhận là đủ an toàn để đi du lịch. Vài ngày sau, cậu chàng tham gia vào hành trình kéo dài 36 giờ đồng hồ đến New York, vừa kêu gào vừa cào cấu. Khi Jack đón và thả nó vào xe của mình, Mèo nhảy lên bảng điều khiển và leo lên vai Jack, đánh hơi khắp nơi và quan sát dòng xe cộ tấp nập qua lại. Khi đến nhà mẹ của Jack ở Connecticut, cậu chàng chén hết một lon cá ngừ Mỹ.

Mèo sống tốt trong ngôi nhà mới của mình, hù dọa những con mèo khác, săn bắt và tấn công những người lớn không quen biết trong khi chơi đùa vô hại với mấy đứa trẻ địa phương. Đến lượt gia đình lại phải tìm cách thích nghi với Mèo. Cậu chàng sợ âm thanh của máy hút bụi, bởi nó gây liên tưởng đến tiếng xe tăng hoặc máy bay, vì vậy khi nào Mèo ở gần thì không ai dùng máy hút bụi cả. Cô quản gia cũng phải xin nghỉ việc sau một lần bị Mèo vồ. Có một hôm, cậu chàng đột ngột biến mất, mẹ của Jack đã tìm kiếm suốt nhiều ngày cho đến khi phát hiện ra Mèo trong một chiếc hộp tại nhà để xe. Bằng cách nào đó, Mèo đã tìm thấy đường về đó sau một vụ tai nạn giao thông tồi tệ.

Vị bác sĩ thú y không hy vọng gì nhiều. Vai của Mèo bị gãy và nó cần một cuộc phẫu thuật tốn kém ở bệnh viện thú y. Ấy vậy mà sau sáu tuần ở bệnh viện, Mèo đã trở về nhà của mẹ Jack, nơi cậu chàng kiểm tra lại những địa điểm yêu thích của mình và tiếp tục cuộc sống leo cây, ngủ dưới ánh nắng mặt trời và săn bắt. Mèo tiếp tục quá trình phục hồi cho đến khi một đợt viêm phổi với triệu chứng là những con hắt hơi dữ dội và mất hứng thú với thức ăn khiến cậu chàng lại phải nhập viện thêm ba tuần nữa. Mèo lén mang mấy “món nhậu bị cấm” vào khiến nhân viên bệnh viện phải phàn nàn. Lần này thì nó đã hoàn toàn khoẻ mạnh trở lại, dù sẽ phải sống cả đời với tật hắt hơi.

Sau khi hồi phục, Mèo rời Connecticut để cùng Jack đến căn hộ một phòng ngủ trong ngôi nhà cũ bằng đá nâu ở Manhattan, nơi Jack sống với người bạn đời - Joy. Năm 1970, Jack về Việt Nam một tháng và Mèo có vẻ rất nhớ anh. Khi anh quay lại, Mèo không để ý gì đến chủ. Cậu chàng đánh hơi kỹ hành lý của Jack, như thể chúng nhắc nó nhớ về điều gì đó. Jack đưa cho Mèo một món đồ chơi từ Sài Gòn, nhưng cậu chàng phớt lờ nó, đi vào ổ của mình và ở lì trong đó cả buổi chiều. Tuy vậy, Joy kể với Jack rằng vào buổi tối, Mèo đã leo lên giường, ngồi gần đầu Jack và dành hàng giờ để nhìn khuôn mặt anh khi anh đang ngủ.

Khi đã trở lại Mỹ, Jack nhớ lại quãng thời gian ở Việt Nam với sự phấn khích và kinh hoàng. Anh đã xoa dịu cơn ác mộng của mình bằng thuốc và rượu. Vào đầu những năm 1970, New York dần trở thành một nơi nguy hiểm và có lúc anh tưởng như mình đang trở lại chiến trường. Khi biết có một vị trí còn trống ở London, anh đã nộp đơn xin việc. Mèo theo Jack và Joy đến London, nơi cặp đôi có với nhau hai cô con gái. Mèo bị buộc phải trải qua sáu tháng cách ly, một thử thách mà cậu chàng không bao giờ quên hoặc tha thứ, dù Jack và Joy thường xuyên đến thăm nó. Khi quay lại sống với họ, cậu chàng càng trở nên hoang dã hơn trước, xé toạc cả căn hộ của họ ở London. Khi ngủ, đôi khi nó cứng người và rùng mình, “như thể… đang vật lộn với những bóng ma”.^[*]

Sau một thời gian, Mèo cuối cùng cũng ổn định với cuộc sống thoải mái và an toàn cùng Jack, Joy và hai đứa con nhỏ của họ. Một trong những cô con gái của Jack, Jessica, cho Mèo đồ ăn vặt giữa các bữa chính và Mèo ngủ với cô bé vào ban đêm. Sau đó, vì Jack là một người bạn cũ, Mèo sẽ liếm những giọt rượu whisky trên ngón tay của anh vào đêm muộn rồi đi ngủ. Mèo sống đến năm 1983, khi một đợt viêm phổi thứ hai mang nó đi mãi mãi. Jack nghĩ rằng Mèo sẽ hợp với khí hậu ấm áp hơn. Chính thời tiết ở Anh đã gây ra cái chết của nó.

Jack nhớ lại chuyện Mèo:

(...) một mình trong đêm, đi lang thang qua hành lang cuối căn hộ, khóc lên những tiếng mà nó chưa bao giờ tạo ra trước đây, cũng không giống âm thanh mà tôi từng nghe thấy bất kỳ con vật nào tạo ra. Đó dường như là tiếng gọi của một con vật bị đưa ra khỏi nơi hoang dã, rời khỏi nhà hoặc lìa xa gia đình của nó. Đó không phải là những đợt rên rỉ hay tiếng hú dài mạnh mẽ, không phải là tiếng la hét hay tiếng mèo kêu bình thường, mà là tiếng gọi từ nơi sâu thẳm nhất trong tâm hồn nó, tiếng than khóc của khu rừng. Lần duy nhất Mèo khóc như vậy là khi cả căn nhà đều yên lặng, khi mọi người đã ngủ và điều đó khiến nó nghĩ rằng nó chỉ có một mình. Đó là tiếng gọi không dành cho ai khác ngoài chính bản thân nó.^[*]

Khi Mèo thực hiện cuộc hành trình gan dạ của mình qua thế giới, loài người cũng tiếp tục cuộc hành trình ngẫu nhiên của mình. Không lâu sau khi nó rời Việt Nam, thành phố Huế cổ kính và xinh đẹp đã bị san bằng, mà theo như lời bình của một nhà báo lớn người Mỹ giấu tên, “Cần phải phá hủy thành phố ấy để cứu nó.” Người Mỹ đã sử dụng chất độc màu da cam phá hủy các khu rừng - nơi sinh sống của vô số loài động vật - và gây ra các khuyết tật di truyền ở người. Hơn 58.000 lính Mỹ đã chết trong cuộc xung đột. Khoảng 2 triệu thường dân Việt Nam đã thiệt mạng. Vô số những người khác bị thương, tàn tật và chấn thương tinh thần.

Trong suốt khoảng thời gian khói lửa của lịch sử, Mèo đã sống một cuộc đời dữ dội và vui tươi. Bị xé lìa khỏi mảnh đất quê hương bởi sự điên rồ của loài người, nó vẫn phát triển mạnh mẽ ở bất cứ nơi nào nó tìm thấy chính mình.

Jack đã viết:

Tôi nghĩ chúng tôi đã đi đến chỗ tôn trọng kỹ năng của nhau với tư cách là những kẻ sống sót. Rõ ràng là chín mạng của Mèo đã được sử dụng hết từ lâu, vì vậy mỗi ngày sống với nó đều là một phần thưởng. Ngoài ra, nó có vẻ khôn ngoan. Nó biết hết. Chúng tôi đã trở thành bạn bè. Mối quan hệ lâu dài, chất chứa những giận dữ và yêu thương của chúng tôi, theo một cách nào đó, đã biểu thị mối ràng buộc giữa đất nước của hai chúng tôi (Việt Nam và Mỹ) - thấm đẫm máu của nhau, bị khoá chặt trong vòng tay không thể phá vỡ của cuộc sống, khổ đau và cái chết.^[*]

CÁCH LOÀI MÈO THUẦN HÓA CON NGƯỜI

Chưa bao giờ con người thuần hóa được loài mèo. Một giống mèo đặc thù - Felis silvestris^[*], loài sinh vật nhỏ cứng cáp - đã lan rộng ra khắp thế giới bằng cách học cách sống chung với con người. Mèo nhà ngày nay là con cháu của một nhánh của loài này, Felis silvestris lybica^[*], những sinh vật đã bắt đầu sống chung với con người từ cách đây khoảng 12.000 năm ở các vùng thuộc Cận Đông, hiện là một phần của Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và Israel. Bằng cách xâm nhập vào các ngôi làng ở những khu vực này, lũ mèo đã tận dụng cuộc sống của loài người để mang lại lợi ích cho mình. Bằng việc ăn thịt các loài gặm nhấm và các sinh vật thường nhắm vào các loại hạt cũng như ngũ cốc tích trữ khác, đồng thời “xí” cho mình phần thịt thừa còn sót lại sau khi con người giết mổ động vật, loài mèo đã biến các khu định cư của con người thành nguồn thực phẩm đáng tin cậy.

Bằng chứng gần đây đã cho thấy một quá trình tương tự diễn ra độc lập ở Trung Quốc vào khoảng năm thiên niên kỷ trước, khi một giống Felis silvestris ở Trung Á cũng áp dụng chiến lược tương tự. Sau khi gần gũi với con người, không lâu sau, mèo đã được coi là có ích với họ. Việc sử dụng mèo để kiểm soát dịch hại trong các trang trại và tàu thuyền trở nên phổ biến. Dù với tư cách những tay săn chuột, đi lậu tàu đường dài hay những vị khách du lịch bất đắc dĩ, mèo đã đến những nơi chúng chưa từng sống trước đây. Ở nhiều quốc gia ngày nay, chúng áp đảo số lượng chó và bất kỳ loài động vật nào khác sống chung trong các hộ gia đình con người.^[*]

Mèo đã khởi xướng quá trình thuần hóa này theo cách riêng của chúng. Khác với các loài khác đến kiếm ăn trong các khu định cư sơ khai của con người, mèo tiếp tục sống gần gũi với con người mà không thay đổi gì nhiều bản chất hoang dã của mình. Bộ gen của mèo nhà chỉ có chút khác biệt so với những họ hàng hoang dã của chúng. Chân của chúng có phần ngắn hơn và lớp lông có nhiều màu hơn. Dù vậy, như Abigail Tucker đã lưu ý, “Mèo thay đổi rất ít về hình thể trong thời gian sống chung với con người, đến mức ngay cả các chuyên gia ngày nay cũng thường không thể phân biệt được giữa mèo nhà và mèo hoang. Điều này tạo ra những vấn đề rất phức tạp trong việc nghiên cứu về quá trình thuần hóa mèo. Không thể xác định chính xác quá trình biến đổi để hoà nhập vào cuộc sống con người của loài mèo bằng cách kiểm tra các hóa thạch cổ đại, bởi những hóa thạch này hầu như không thay đổi so với thời hiện đại.”^[*]

Ngoại trừ việc được nuôi trong nhà, hành vi của mèo nhà không có nhiều sự khác biệt so với mèo hoang dã. Dù mèo có thể có nhiều hơn một căn nhà, nhưng nhà vẫn là nơi chúng được cho ăn, ngủ và sinh nở. Chúng có những ranh giới lãnh thổ rõ ràng - điều này thường biểu hiện ở mèo đực rõ hơn so với mèo cái - được bảo vệ để chống lại sự xâm nhập của những con mèo khác khi cần thiết. Bộ não của mèo nhà bị thu nhỏ so với các loài hoang dã khác, nhưng điều đó không khiến chúng kém thông minh hoặc kém thích nghi hơn. Do phần não phụ trách việc phản ứng với việc chiến đấu bị thu hẹp, mèo nhà có thể chịu đựng các tình huống mà trong tự nhiên có thể bị coi là đáng báo động, chẳng hạn như chạm trán với loài người và những con mèo lạ.

Một lý do khiến mèo được con người chấp nhận là nhờ sự hữu ích của chúng trong việc giảm số lượng loài gặm nhấm. Mèo ăn các loài gặm nhấm và từ hàng ngàn năm trước chúng đã ăn những con chuột cắn ngũ cốc từ các kho thực phẩm của con người. Tuy nhiên, trong nhiều môi trường, mèo và động vật gặm nhấm không phải là kẻ thù tự nhiên, đồng thời khi tương tác với nhau, chúng thường chia sẻ cùng một nguồn tài nguyên chung chẳng hạn như rác thải sinh hoạt. Mèo không phải là phương tiện kiểm soát dịch hại hiệu quả. Chuột nhà có thể đã cùng tiến hóa với mèo nhà và học cách sống chung với nhau. Có những bức ảnh chụp lại khoảnh khắc mèo và chuột ở cạnh nhau, chỉ cách nhau vài inch mà con mèo vẫn chẳng có vẻ gì là đang quan tâm đến con chuột cả.^[*]

Một lý do chính đáng hơn để giải thích tại sao con người chấp nhận mèo trong nhà của mình, đó là mèo đã dạy con người cách yêu thương chúng. Đây là nền tảng thực tế cho hoạt động thuần hóa của mèo. Chúng là những sinh vật kỳ thú đến mức mọi người thường cho rằng mèo chắc hẳn phải đến từ bên kia thế giới. Con người cần một thứ gì đó ngoài thế giới loài người, nếu không thì họ sẽ phát điên lên mất. Thuyết vật linh^[*] - tôn giáo lâu đời và phổ quát nhất - đã đáp ứng nhu cầu này bằng cách công nhận rằng các loài động vật về mặt tinh thần là bình đẳng, thậm chí là cao cấp hơn chúng ta. Bằng việc thờ cúng những tạo vật tâm linh khác, tổ tiên của chúng ta đã tìm ra cách tương tác với một cuộc sống vượt lên trên hiện tại của mình.

Kể từ khi thuần hóa được con người, mèo không còn phải dựa vào việc săn bắt để kiếm thức ăn nữa. Tuy nhiên, trong bản năng của mình, mèo vẫn là những kẻ săn mồi và nếu con người không cung cấp lượng thức ăn cần thiết, chúng sẽ sớm quay lại với cuộc sống săn bắt. Như Elizabeth Marshall Thomas đã viết trong cuốn The Tribe of Tiger: Cats and their Culture (tạm dịch: Tộc hổ: Những chú mèo và văn hoá của chúng), “Câu chuyện về mèo là câu chuyện về thịt.”^[*] Dù lớn hay nhỏ, mèo đều là loài ưa thịt: trong tự nhiên, chúng chỉ ăn thịt. Đó là lý do các giống mèo lớn đang lâm vào tình trạng trạng hết sức nguy cấp.

Sự gia tăng dân số của con người đồng nghĩa với việc mở rộng các khu dân cư và thu hẹp các không gian mở. Mèo là sinh vật có khả năng thích nghi cao, phát triển mạnh trong rừng rậm, sa mạc, đồi núi cũng như thảo nguyên. Về mặt tiến hóa, chúng đã rất thành công. Tuy nhiên, mèo cũng cực kỳ dễ tổn thương. Khi môi trường sống và nguồn thức ăn không còn, chúng buộc phải xung đột với loài người trong một cuộc chiến mà chúng rõ ràng sẽ thua.

Săn bắt và ngấu nghiến con mồi là bản năng của mèo. Ngay cả khi những chú mèo con đang chơi đùa, trò chơi của chúng cũng là săn mồi. Mèo cần thịt để sống. Chúng chỉ có thể tiêu hóa các axit béo quan trọng trong thịt của các loài động vật khác. Cuộc sống không thịt của vị triết gia đạo đức kia đồng nghĩa với cái chết của loài mèo. Cách mèo săn mồi cho chúng ta biết rất nhiều điều hay họ về chúng. Khác với loài sư tử săn theo bầy, mèo săn mồi một mình. Chúng rình rập và phục kích con mồi, thường là vào ban đêm. Là loài phục kích lão luyện, mèo đã phát triển để có được sự nhanh nhẹn, khả năng nhảy và về để truy đuổi những con mồi nhỏ hơn. Sói - tổ tiên của loài chó - săn những con mồi lớn hơn theo các nhóm được tổ chức dựa trên mối quan hệ thống trị và phục tùng. Sói đực và sói cái có thể gắn bó suốt đời, đồng thời cũng cùng nhau chăm sóc con cái. Những đặc điểm này không được tìm thấy ở loài mèo. Cách mèo tạo dựng mối liên hệ với nhau tuân theo bản năng của chúng - những kẻ săn mồi đơn độc.

Không phải lúc nào mèo cũng ở một mình. Làm sao mà thế được? Chúng đến với nhau để giao phối, chúng được sinh ra trong các gia đình, và nơi đâu có nguồn thức ăn đủ đầy, nơi đó chúng có thể tạo thành đàn. Khi nhiều con sống trong cùng một không gian, một con mèo thống trị có thể xuất hiện. Mèo có thể cạnh tranh dữ dội để giành lãnh thổ và bạn tình, nhưng không có hệ thống phân cấp nào định hình nên sự tương tác giữa chúng như giữa con người và quá trình tiến hóa gần gũi của chúng ta. Khác với tinh tinh và khỉ đột, mèo không tạo ra các cá thể alpha hoặc những kẻ lãnh đạo. Khi cần thiết, chúng sẽ hợp tác để thỏa mãn mong muốn của mình, nhưng không tự hợp nhất bản thân vào bất kỳ nhóm xã hội nào. Không có bầy, đàn hay đoàn thể mèo nào tồn tại.

Việc mèo không thừa nhận kẻ lãnh đạo có thể là một lý do khiến chúng không tuân phục con người. Mèo không tuân theo hay tôn kính những con người mà đa số chúng đang chung sống cùng. Ngay cả khi chúng dựa vào loài người, mèo vẫn giữ nguyên sự độc lập và không dựa dẫm vào chúng ta. Nếu chúng thể hiện tình cảm thì đó không phải là kiểu tình cảm vòi vĩnh. Nếu không thích ở gần, chúng sẽ bỏ đi ngay. Nếu chúng ở lại thì đó là vì chúng muốn ở cùng chúng ta. Đây cũng là lý do khiến nhiều người yêu mèo.

Nhưng không phải ai cũng vậy. Gần đây, chúng bị coi như quỷ ám với lý do “đầu độc môi trường sống... như DDT^[*]”^[*], là nguồn lây lan các bệnh như bệnh dại, ký sinh trùng toxoplasmosis và các mầm bệnh gây ra Cái chết Đen. Phân chim là mối nguy lớn hơn với sức khỏe con người, nhưng một trong những cáo buộc phổ biến nhất với mèo là chúng giết rất nhiều chim. Những lý thuyết chống lại loài mèo lên án rằng chúng phá vỡ sự cân bằng của tự nhiên. Tuy nhiên, thật khó để giải thích rằng sự thù địch với loài mèo xuất phát từ bất kỳ rủi ro nào mà chúng có thể gây ra với môi trường.

Sự nguy hiểm của dịch bệnh có thể được đối phó bằng các chương trình như Bẫy-Thiến-Thả (Trap-Neuter-Return - TNR) từng được thực hiện rộng rãi ở Mỹ, trong đó những con mèo hoang được đưa đến các phòng khám để tiêm phòng và thiến rồi thả ra. Việc giảm thiểu rủi ro với các loài chim có thể được thực hiện thông qua việc đeo chuông hoặc các thiết bị tương tự. Thêm vào đó, thật kỳ lạ khi coi một giống loài không phải con người là kẻ hủy diệt sự đa dạng sinh thái, trong khi thủ phạm chính trong vấn đề này lại chính là con người. Với khả năng săn bắt thiện nghệ bậc nhất của mình, mèo có thể đã thay đổi hệ sinh thái ở nhiều nơi trên thế giới, nhưng chính con người mới là nguyên nhân dẫn đến sự tuyệt chủng hàng loạt đang diễn ra trên Trái đất.

Sự thù địch với mèo không phải là hiện tượng mới. Vào những năm đầu của nước Pháp hiện đại, chúng đã truyền cảm hứng cho một giáo phái khá phổ biến. Mèo từ lâu đã được liên kết với ma quỷ và những điều huyền bí. Các lễ hội tôn giáo thường được khép lại bằng việc đốt một con mèo trong lửa hoặc ném một con khỏi mái nhà. Đôi khi, như một bằng chứng về khả năng sáng tạo của loài người, mèo bị treo trên đống lửa và nướng sống. Ở Paris từng có phong tục đốt một giỏ, thùng hoặc bao tải mèo sống treo trên cột cao. Mèo bị chôn sống dưới sàn khi xây nhà - một tập tục được cho là mang lại may mắn cho những người sống ở đó.^[*]

Vào dịp năm mới 1638, tại nhà thờ Ely, một con mèo đã bị nướng sống trước sự chứng kiến của một đám đông đông đúc và náo nhiệt. Vài năm sau, quân đội của Nghị viện, những người chiến đấu chống lại lực lượng Bảo hoàng trong Nội chiến Anh, đã sử dụng chó săn để săn mèo trong nhà thờ Lichfield. Trong các lễ rước giáo hoàng vào triều đại của Charles II, các hình nộm được nhồi bằng mèo sống để tiếng la hét của chúng tăng thêm hiệu ứng ấn tượng. Tại các hội chợ nông thôn, một môn thể thao phổ biến là bắn mèo bị treo trong giỏ.^[*]

Ở một số thành phố của Pháp, những kẻ săn mèo đã tạo nên một màn trình diễn sống động hơn bằng cách đốt lửa và săn đuổi mèo khi chúng đang cháy trên đường phố. Trong các trò giải trí khác, mèo sẽ được truyền tay nhau và mọi người sẽ lần lượt giựt lông của chúng. Ở Đức, rất nhiều mèo bị tra tấn trong các lễ hội tương tự được gọi là Katzenmusik. Nhiều lễ hội đã kết thúc bằng một phiên tòa giả, trong đó mèo bị đánh cho gần chết rồi bị treo cổ, một cảnh tượng gợi lên tiếng cười điên loạn. Thông thường, mèo bị cắt xẻo hoặc bị giết như hiện thân của ham muốn tình dục bị cấm. Từ thời thánh Paul, những người theo đạo Thiên Chúa đã xem tình dục như một thứ tác động gây rối và thậm chí là tà ác. Trong tâm trí của cư dân thời Trung cổ, sự tự do vượt khỏi luân lý của loài mèo đã được liên kết với sự nổi loạn của phụ nữ và những người chống lại các quy định cấm quan hệ tình dục. Trong bối cảnh như vậy, việc mèo bị coi là hiện thân của cái ác là điều không thể tránh khỏi. Trên khắp châu Âu, chúng được mặc định là kẻ hỗ trợ của ma thuật hắc ám, từ đó bị hành hạ và thiêu đốt cùng hoặc thay cho phù thủy.^[*]

Việc hành hạ mèo không kết thúc cùng cơn sốt săn lùng phù thủy. Nhà thần kinh học người Ý thế kỷ XIX Paolo Mantegazza (1831 - 1910), giáo sư tại Istituto di Studi Superiori ở Florence, người sáng lập Hiệp hội logic nhân học Ý và sau này là thành viên tiến bộ của Thượng viện Ý, một người ủng hộ nhiệt thành học thuyết của Darwin, tin rằng con người đã tiến hóa trên một hệ thống phân biệt chủng tộc, trong đó “người Aryan” ở trên cùng và “người Neigroid”^[*] ở dưới cùng. Vị giáo sư ưu tú đã nghĩ ra một cỗ máy mà ông vui vẻ đặt tên là “kẻ hành hạ”. Những con mèo “bị đóng lên bởi những chiếc đinh dài và mỏng” để bất kỳ cử động nào cũng đều khiến chúng đau đớn. Sau đó, chúng bị lột da, cứa thịt, vặn xoắn và đánh đập cho đến khi cái chết cuối cùng cũng giải thoát chúng. Mục đích của hành động này là để nghiên cứu khía cạnh sinh lý của sự đau đớn. Giống như Descartes - người không chịu từ bỏ giáo điều hữu thần cho rằng động vật không có linh hồn, nhà thần kinh học lỗi lạc tin việc tra tấn động vật là chính đáng khi theo đuổi tri thức. Khoa học đã tiếp tay để hoàn thiện sự tàn nhẫn của tôn giáo.^[*]

Từ trong sâu thẳm, lòng căm thù mèo có thể là một biểu hiện của sự ghen tị. Nhiều người sống trong cảnh khốn cùng đến ngột ngạt và việc tra tấn các sinh vật khác được coi là một sự giải thoát, vì nó gây ra nỗi đau tồi tệ hơn nỗi đau của họ cho chúng. Việc hành hạ mèo đặc biệt thỏa mãn vì chúng rất hài lòng về bản thân mình. Lòng căm thù mèo thường được dẫn lối từ sự căm ghét bản thân của những con người đang chìm trong đau khổ sang việc chống lại những sinh vật mà họ biết rằng không hề cảm thấy bất hạnh.

Trong khi loài mèo sống thuận theo bản chất của mình, loài người lại cố gắng tìm cách khuất phục nó. Điều đó, nghịch lý thay, lại chính là bản chất của họ. Đó cũng là sức quyến rũ muôn thuở của sự man rợ. Với nhiều người, nền văn minh là một trạng thái kìm kẹp. Bị cai trị bởi nỗi sợ hãi, sự đói khát về tình dục và tràn ngập những cơn thịnh nộ mà họ không dám thể hiện, những người này không thể không phát điên trước một sinh vật sống bằng cách khẳng định bản thân. Việc hành hạ loài động vật ấy giúp họ tự đánh lạc hướng khỏi những buồn tẻ mà mình phải trải qua suốt cuộc đời. Các lễ hội thời Trung cổ, trong đó mèo bị tra tấn và thiêu đốt, là lễ hội của những kẻ trầm cảm.

Mèo bị chê bai vì sự thờ ơ rõ ràng với những người chăm sóc chúng. Chúng ta cho chúng thức ăn và chỗ ở, nhưng chúng không coi chúng ta là chủ và không đáp lại gì ngoại trừ sự đồng hành của chúng. Nếu chúng ta tôn trọng loài mèo, chúng sẽ yêu mến chúng ta, nhưng vẫn sẽ không nhớ nhung khi chúng ta ra đi. Thiếu sự hỗ trợ của chúng ta, chúng sẽ sớm trở lại cuộc sống hoang dã. Dù tỏ ra chẳng mấy quan tâm đến tương lai, nhưng chúng dường như lại tồn tại lâu hơn chúng ta. Mèo lan rộng ra khắp hành tinh trên những con tàu mà con người sử dụng để mở rộng lãnh thổ và có vẻ sẽ còn tồn tại rất lâu, ngay cả sau khi con người và mọi tác phẩm của chúng ta đã biến mất không còn sót lại chút dấu vết.