CHƯƠNG 16YẾU TỐ QUAN HỆ XÃ HỘI: HÃY CÓ THẬT NHIỀU NGƯỜI TỐT XUNG QUANH BẠN

“Chất lượng cuộc sống của bạn chính là chất lượng của những mối quan hệ xung quanh bạn.”

Anthony Robbins

THÁNG 4 NĂM 1998, khi ấy cuộc sống đối với Mark Pollock thật hoàn hảo. Mọi thứ diễn ra theo đúng những gì anh mong đợi. Anh đang là sinh viên năm thứ tư, cũng là năm cuối ở Đại học Trinity, Dublin và chỉ vài tuần nữa anh sẽ thi tốt nghiệp để lấy bằng Cử nhân Kinh Tế & Thương Mại. Là đội trưởng đội chèo thuyền của trường đại học, anh rất mong chờ được tham gia vào cuộc đua thuyền mùa hè, và anh sẽ bắt đầu làm việc cho một ngân hàng đầu tư ở trung tâm thành phố vào tháng 9. Cuộc sống thật ngọt ngào cho đến một ngày kia, khi đang tập luyện tại phòng tập thể hình, anh cảm thấy một điều gì đó bất ổn.

Đột ngột, Mark thấy mắt mình mờ đi. Đã từng bị chứng bong võng mạc khi còn bé, anh biết bệnh có khả năng tái phát, nhưng vì trong thời gian qua không có chuyện gì xảy ra nên anh không mấy quan tâm đến vấn đề này. Khi nghe bác sĩ chẩn đoán, anh không ngờ bệnh tình của anh lần này lại nghiêm trọng đến thế. Chỉ vài tuần sau, các bác sĩ tiến hành phẫu thuật để điều trị mắt cho Mark, nhưng khi anh ra khỏi phòng phẫu thuật, anh đã không còn nhìn thấy được nữa. Ca phẫu thuật thứ hai cũng thất bại và Mark phải đối mặt với một tương lai hết sức bấp bênh. Anh nói, “Cú sốc khi biết mình bị mù khiến tôi gần như không thể chịu nổi. Mới hôm qua tôi còn có tất cả, mọi thứ đều như ý muốn, vậy mà bây giờ tôi lại bị mù. Tôi nghĩ đời mình như thế là hết.”

Mark nhớ lại khoảng thời gian đó như một “thảm hoạ”. Anh nói, “Mọi thứ mà tôi phấn đấu để có được bỗng chốc tan biến.” Anh vẫn đến cuộc đua thuyền Henley, nhưng không thể tham gia; và ngồi nghe đám bạn sôi nổi bàn tán kế hoạch du lịch trong dịp hè cũng như bắt đầu sự nghiệp chỉ càng khiến Mark cảm thấy đời mình tệ hại hơn. Đó là thời điểm đen tối nhất trong cuộc đời anh, nhưng khi nhìn lại, đó lại là yếu tố tạo ra những thay đổi bất ngờ và hướng Mark đến một con đường mới mẻ, nó đưa anh đi khắp nơi trên thế giới và giúp anh trải nghiệm những điều mà anh chưa bao giờ dám mơ ước khi còn sáng mắt.

Kể từ khi bị mù, Mark có tất cả, ngoại trừ cuộc sống đều đặn như những vòng xoay ở ngân hàng đầu tư mà anh tưởng mình sẽ đeo đuổi. Anh trở thành một diễn giả truyền động lực nổi tiếng toàn thế giới, một vận động viên phiêu lưu mạo hiểm và là một nhà văn. Mark từng có vô số buổi nói chuyện truyền cảm hứng khắp Châu Âu, Châu Á và Bắc Mỹ, anh tập trung vào các vấn đề cốt lõi như chịu trách nhiệm cho hành động của mình, đối diện với thực tế và vươn tới thành công.

Mark luôn thực hiện những điều mình nói và dùng chính những chuyến phiêu lưu của mình để minh họa trong các buổi diễn thuyết truyền động lực. Năm 2002, anh giành được huy chương bạc và huy chương đồng Giải vô địch chèo thuyền Commonwealth và vào ngày 10 tháng 4 năm 2004, sáu năm kể từ khi bị mù, anh đã hoàn thành cuộc đua thuyền khắc nghiệt nhất thế giới tại Bắc Cực.

Giờ đây Mark nhận ra sự mù lòa đã mở ra cho anh những triển vọng mới và hết sức thú vị. “Không một nhà tư vấn nghề nghiệp nào ở trường đại học mà tôi từng gặp có thể miêu tả công việc mà tôi đang làm hiện nay.” Anh nói, “Tôi còn không chắc họ biết một dạng nghề nghiệp như của tôi tồn tại.”

Điều gì Mark xem là yếu tố quan trọng nhất làm nên con người anh ngày hôm nay? “Đến một thời điểm tôi nhận ra rằng vẫn còn rất nhiều cơ hội để tôi tiếp tục cuộc sống này, và cơ hội theo đuổi các môn thể thao, đặc biệt là môn chèo thuyền.” Mark là dạng “người thực tế tích cực” theo cách anh thường gọi và không nghi ngờ gì nữa, chính đặc điểm này đã góp phần vào thành công của anh. Hơn nữa, anh còn là người luôn hướng về mục tiêu đề ra. Anh nói, “Tôi thấy việc tập trung vào mục tiêu và thực hiện nhiều kế hoạch cùng lúc là điều hết sức hiển nhiên.” Kết quả là anh luôn mong chờ thử thách phía trước. Nhưng lời nhận định cuối cùng của anh phản ánh cảm nhận của rất nhiều người mà tôi từng hỏi về mặt phải. “Điều quan trọng nhất đối với tôi, điều thật sự làm nên sự khác biệt chính là có những người tốt xung quanh tôi, để giúp đỡ tôi. Thật không dễ dàng gì khi bất chợt lệ thuộc vào người khác. Tôi phải quên đi sĩ diện bản thân. Tôi phải học cách nhờ cậy, cũng như nhận sự giúp đỡ và hỗ trợ từ người khác. Nhưng chính sự giúp đỡ ấy đã làm nên sự khác biệt.”

KHOA HỌC CỦA HẠNH PHÚC

“Giao tiếp là nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống; điều quan trọng là ta phải rèn luyện kỹ năng giao tiếp xã hội, phát triển các mối quan hệ mật thiết và có được sự hỗ trợ của những người xung quanh để tìm thấy hạnh phúc.”

Giáo sư Edward Diener

Vào tháng 1 năm 2005, tạp chí Time xuất bản một bài báo có tựa đề “Khoa học mới về hạnh phúc”, khám phá những điều làm cho con người cảm thấy hạnh phúc. Đó là một đề tài hấp dẫn các nhà tâm lý trong nhiều thập niên, nhưng chỉ đến những năm gần đây, từ sự quan tâm của Giáo sư Martin Seligman trong một lý thuyết mà ông gọi là “Tâm lý học tích cực”, các nhà khoa học trong lĩnh vực này mới bắt đầu chú ý đến những cảm xúc làm tăng cường sức khỏe và hạnh phúc thay cho phương pháp truyền thống điều trị những vấn đề về sức khỏe tinh thần.

Bài viết nói về một nghiên cứu do Giáo sư Edward Diener và Giáo sư Seligman tiến hành vào năm 2002, nghiên cứu này dường như mâu thuẫn với quan niệm thông thường về những yếu tố khiến ta hạnh phúc. Nhiều người tin rằng tiền bạc và của cải vật chất sẽ mang tới hạnh phúc. Giáo sư Diener và Seligman đã khảo sát các sinh viên trong trường đại học và kết quả cho thấy: một khi những nhu cầu thiết yếu được đáp ứng, thì phần thu nhập dư thừa đóng góp rất nhỏ vào việc làm tăng cảm giác hạnh phúc. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng hạnh phúc không gắn liền với tuổi trẻ, hôn nhân hay trí tuệ và chắc chắn không bị ảnh hưởng bởi thời tiết, mặc dù việc thiếu ánh sáng mặt trời có thể gây nên chứng Rối loạn ảnh hưởng theo mùa (Seasonal Affective Disorder – SAD), hay còn gọi là chứng trầm cảm mùa đông hay “nỗi buồn mùa đông”, một dạng rối loạn tâm tính do thiếu ánh sáng mặt trời. Yếu tố quan trọng nhất khiến con người trở nên hạnh phúc chính là các mối quan hệ của họ.

Theo nhiều nghiên cứu khoa học về vấn đề này, thì đại đa số cho rằng có được mối thâm giao với nhiều người chính là điều khiến chúng ta cảm thấy hạnh phúc nhất. Giúp đỡ người khác mang lại cho ta mục đích và ý nghĩa sống. Điều này lý giải tại sao những người trải qua thất bại và nghịch cảnh thường thổ lộ rằng họ hạnh phúc hơn so với trước khi sự việc xảy ra. Hoàn cảnh khó khăn như tia lửa nhóm lên những mối quan hệ mật thiết hơn giữa người và người trong xã hội, đặc biệt là với bạn bè và người thân của chúng ta, và còn mang đến nhiều mối quan hệ mới mẻ khác.

Ngày nay, hầu hết các bài thực hành mang lại cảm giác hạnh phúc do các nhà “tâm lý học tích cực” thử nghiệm đều tập trung vào việc giúp đỡ con người mang lại sự gần gũi với cộng đồng. Khoa học cuối cùng đã bắt đầu hiểu được sự uyên thâm của đức Đạt Lai Lạt Ma:

Con người chúng ta là những sinh vật xã hội. Chúng ta đến với thế giới này là do kết quả từ hành động của người khác.

Chúng ta tồn tại dựa trên sự phụ thuộc lẫn nhau. Dù muốn dù không, hầu như không có lúc nào trong cuộc sống mà chúng ta không hưởng lợi từ việc làm của người khác. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi phần lớn hạnh phúc của chúng ta bắt nguồn từ những mối quan hệ với người khác.

Thứ sáu, ngày 29 tháng 2 năm 2008, đội tuyển bóng rổ trường trung học Wayne High School Badgers tại Bicknell, Utah đang thi đấu vòng bán kết 1A cấp tiểu bang. Đội trưởng là chàng trai 18 tuổi Porter Ellett. Thoạt nhìn, những ai chưa biết về anh có thể thắc mắc tại sao anh lại có mặt ở đây. Tại sao đội tuyển bóng rổ của một trường trung học lại thu nhận người chỉ có một cánh tay?

Porter mất đi cánh tay phải ở tuổi lên bốn sau một tai nạn, lúc đó anh té xuống gầm chiếc xe tải nhỏ và bị bánh xe nghiền nát cánh tay. Từ đó về sau tay anh rất yếu và sau hơn chục lần gãy xương, anh quyết định để bác sĩ cắt bỏ tay mình. Anh nói, “Như thế có vẻ ít rắc rối hơn nhiều.” Đáng nói hơn nữa, Porter là người thuận tay phải và anh phải học chơi tất cả các môn thể thao bằng cánh tay trái yếu hơn của mình.

Dù chỉ với một cánh tay trái, Porter Ellett đã luyện tập trở thành một vận động viên xuất sắc. Không chỉ đại diện cho trường thi đấu môn bóng rổ, anh còn chơi ở các giải đấu cấp quốc gia và chơi bóng chày. Anh có mặt ở đó không phải cho đủ quân số. Anh đã ghi được 16 điểm trong số 50 điểm của đội vào buổi tối thi đấu bán kết cấp tiểu bang. Huấn luyện viên, ông Kade Morrell, nói rằng Porter có tố chất của người lãnh đạo, “Porter có một “thái độ chiến thắng” và cậu ấy là tấm gương về việc thái độ sống có thể đưa ta đi xa đến mức nào.”

Khi trận đấu bắt đầu, các khán giả phải sửng sốt trước khả năng của Porter trên sân bóng rổ. Anh nằm trong đội hình ra quân vì anh là một vận động viên xuất chúng và đóng vai trò chính yếu trong thành công của đội để vào được vòng bán kết. Khi được hỏi rằng anh cảm thấy thế nào về phản ứng của khán giả khi lần đầu tiên họ nhìn thấy anh bước vào sân bóng rổ, Porter mỉm cười và đáp, “Khá là thú vị. Khi bạn chứng kiến phản ứng của những người nghi ngờ mình lúc đầu, họ lấy làm lạ tại sao bạn được tham gia thi đấu; và rồi bạn bước ra sân và chứng tỏ rằng mình xứng đáng.”

Mặc dù mọi sự chú ý đều hướng về Porter Ellett trong hầu hết các mùa giải, nhưng anh vẫn xem thành công của mình có được là nhờ đồng đội và bạn bè. “Nếu không có đồng đội và bạn bè, tôi chẳng là gì cả.” Anh nói, “Họ là chỗ dựa của tôi. Khi những người khác quật ngã tôi, họ luôn ở cạnh tôi”. Khi Porter Ellett nhận lời làm khách mời của chương trình Good Morning America vào ngày 3 tháng 3 năm 2008, anh đồng ý nhưng với một điều kiện là tất cả đồng đội bóng rổ cùng lên truyền hình với anh, bởi “Họ chính là nhân tố đưa tôi đến thành công.”

Trong những câu chuyện về những người tìm ra mặt phải, một chi tiết quan trọng mà ta thường xuyên bắt gặp chính là họ được gia đình và bạn bè giúp đỡ hết mình. Hầu hết những người trong cuộc xem sự giúp đỡ của bạn bè và người thân là nguyên nhân giúp họ vượt qua thử thách. Nếu không xét thêm yếu tố khác, thì việc có được những người tích cực xung quanh mình sẽ có khuynh hướng mang lại hiệu quả tương hỗ và tăng cường sinh lực cho bạn.

Mike Jetter tin rằng nhờ có tình yêu vô điều kiện và sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè, anh mới vượt qua được những năm tháng điều trị căn bệnh bạch cầu tủy mãn. “Có một người đặc biệt mà nếu không có người ấy, tôi sẽ không thể nào vượt qua được, đó là vợ tôi Bettina.” Rồi Mike đưa thêm một quan niệm sâu sắc, “Tôi không cho rằng việc có nhiều mối quan hệ trong đời lại quan trọng bằng chất lượng của những mối quan hệ mà bạn có.” Một điểm chung mà tất cả những người tìm ra mặt phải đều nhất trí, đó là lúc khó khăn, chỉ cần bạn có một hoặc hai người hết lòng bên cạnh mình, còn hơn có cả trăm người vô tâm.

Khi Amit Goffer biết mình bị liệt và phải đối diện với tương lai vô định trên chiếc xe lăn, rồi ông phát triển ReWalk^TM – một thiết bị hỗ trợ người bị liệt bước đi trở lại – ông nói rằng mình biết ơn gia đình rất nhiều – vợ và các con – đã giúp ông vượt qua nghịch cảnh và tiếp tục đi tìm mặt phải. Mark Pollock cũng đồng ý: “Điểm mấu chốt là xung quanh tôi có những người chân thành,” trong lúc anh gặp phải những khó khăn trở ngại khi bị mất đi thị lực.

Tại New Zealand, Anna Fitzpatrick nói rằng gia đình và bạn bè cô đóng một vai trò “vĩ đại” trong việc giúp cô vượt qua những thử thách của chứng rụng tóc. Cô nói, “Họ là chỗ dựa vững chắc của tôi và giúp tôi được là chính mình. Họ luôn ủng hộ tôi khi tôi cần và luôn lùi lại một bước khi tôi không cần.” Cố gắng tìm ra phương thuốc điều trị là điều mà tất cả các bậc cha mẹ mong muốn, nhưng khi tôi quyết định mình đã quá chán nản với chuyện thuốc men và không muốn tiếp tục điều trị nữa ở tuổi lên mười, cha mẹ tôi tôn trọng nguyện vọng của tôi. Làm được điều đó chẳng dễ dàng gì khi thật tâm bạn muốn giúp đứa con mới mười tuổi đầu lấy lại những gì nó đánh mất.”

Chúng ta vừa xem xét mức độ ảnh hưởng của những mối quan hệ như gia đình, bạn bè lên cảm giác hạnh phúc của chúng ta. Điều này góp phần giải thích tại sao những người trúng số không có kết cục hạnh phúc hơn nhiều so với một nhóm người bình thường trong cùng cuộc khảo sát. Trên thực tế, điều đó giải thích tại sao nhiều người cuối cùng lại trở nên khốn khổ. Trúng số không đảm bảo làm tăng chất lượng những mối quan hệ của chúng ta. Trong vài trường hợp, nó còn hủy hoại các mối quan hệ. Điều này càng làm sáng tỏ tại sao những người bị mất đi tay chân hay bị liệt sau tai nạn (mặc dù họ thường rất giận dữ và lo lắng ngay sau chấn thương) lại cảm thấy ngập tràn hạnh phúc sau khi tai nạn xảy ra được tám tuần. Các mối quan hệ có khuynh hướng trở nên bền vững và thân thiết hơn nhiều sau một cơn bạo bệnh hay tổn thương. Người ta sẽ cảm thấy gắn bó với nhau hơn và truyền cho nhau sức mạnh, sự động viên. Đây là lý do tại sao việc phát triển những mối quan hệ thân thiết và bền vững giúp ta dễ có cơ hội tìm ra mặt phải sau những thất bại và bi kịch cá nhân. Như Rabbi Harold Kushner viết trong quyển sách bán chạy nhất When All You’ve Ever Wanted Isn’t Enough (Khi Những Gì Bạn Muốn Vẫn Chưa Đủ): “Không sớm thì muộn những con sóng sẽ ập đến và cuốn trôi đi những gì chúng ta dày công xây dựng. Khi điều đó xảy ra, chỉ những ai có được một bàn tay để vịn vào mới có thể mỉm cười mà thôi.”