1

Cuốn sách này, trên nền tảng quán triệt chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng, dựa vào phân tích các hiện tượng chính trị - xã hội và quy luật vận hành chính trị, đã kiến lập một hệ thống luận giải toàn diện, mạch lạc về nguyên lý chính trị học của chủ nghĩa Mác. Tác phẩm nổi bật ở sự nghiêm cẩn về cấu trúc, sự chặt chẽ trong lập luận và sức mạnh nội tại của tư duy logic.

- Giáo sư Đại học Phúc Đán, Lưu Tinh Văn, Tào Phỉ Vân

—

Tôn chỉ học thuật của tác phẩm này được xác lập minh nhiên: khai thác và khảo cứu một cách toàn diện, sâu sắc tư tưởng chính trị và lý luận chính trị của chủ nghĩa Mác, đưa chúng vào một chỉnh thể hệ thống, hoàn thiện và khắc họa từng nguyên tắc cấu thành của học thuyết này. Bằng phương pháp tiếp cận hệ thống và tinh luyện, cuốn sách hiển nhiên xác định chủ nghĩa Mác về chính trị học và lý luận chính trị học làm đối tượng nghiên cứu trung tâm.

Tác phẩm này, về bản chất, không chỉ là một chuyên khảo về chính trị học; nó còn đồng thời là một công trình lý luận chuyên sâu nghiên cứu chủ nghĩa Mác. Xét từ góc độ đó, giá trị đóng góp của cuốn sách mang tính kép vừa ở bình diện lý luận, vừa ở bình diện phương pháp luận.

- Chủ tịch Hội Khoa học Chính trị Trung Quốc, Giáo sư Đại học Phúc Đán, Vương Bang Tái

LOGIC CHÍNH TRỊ

Nguyên lý chính trị học của chủ nghĩa Mác

***

Chủ biên: Vương Hộ Ninh Phó chủ biên: Lâm Thương Lập, Tôn Quan Hồng

Nhà xuất bản Tập đoàn Thế Kỷ

Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải

(2000001 Thượng Hải, đường Huệ Trung, số 193, www.ewen.cc)

Phát hành bởi Trung tâm Phát hành Tập đoàn Xuất bản Thế Kỷ In ấn bởi Công ty TNHH In ấn Hoa Đông Thượng Hải

Khổ in: 787×1092mm, 1/16, Số tờ in: 14, Độ dày giấy: 32,25, Lần in thứ 2, Số lượng in: 90.000 bản

Ngày in: 9 tháng 9 năm 2004, Ngày phát hành: 9 / 9 / 2004 Giá bìa: 45,00 nhân dân tệ

ISBN 7-208-05273-5 / D·915

Lời Giới Thiệu

Lưu Tinh Văn - Tào Phỉ Vân

—

Trong mấy thập niên qua, khoa học chính trị Trung Quốc đã hình thành quy mô và nền tảng nhất định. Thành tựu đạt được là kết quả trực tiếp từ sự nỗ lực không ngừng, nghiên cứu nghiêm cẩn của đông đảo học giả chính trị, cùng với sự ủng hộ và hỗ trợ từ giới nghiên cứu khoa học xã hội và các tầng lớp khác nhau trong xã hội. Việc xuất bản bộ sách này cũng là kết quả của sự tác động đồng thời từ hai yếu tố đó. Cuốn sách nhận được sự tài trợ của Quỹ Sáng tác Học thuật Chủ nghĩa Mác Thành phố Thượng Hải; với tư cách là người giới thiệu tác phẩm, chúng tôi xin bày tỏ sự trân trọng sâu sắc.

Cho đến hôm nay, khoa học chính trị Trung Quốc vẫn cần những bước phát triển to lớn hơn nữa. Trên nền tảng hiện có, nhiệm vụ quan trọng trước mắt là mở rộng chiều sâu nghiên cứu, phát triển các lĩnh vực chuyên môn. Cuốn sách này, với tư cách là một dự án trong “Kế hoạch Nhân văn” của Thượng Hải, đã đạt được những kết quả tích cực rõ rệt trong nỗ lực ấy.

Khoa học chính trị Trung Quốc trưởng thành dưới sự dẫn dắt của tư tưởng Mác. Trong nhiều thập niên, các tác phẩm lý luận chính trị được xuất bản đều dựa trên những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác. Tuy nhiên, chúng ta vẫn thiếu những công trình phân tích hệ thống và khái quát toàn diện các nguyên lý cơ bản ấy, từ đó nâng chúng lên thành một cấu trúc lý luận hoàn chỉnh. Đây chính là điều mà cuốn sách này thực hiện, và cũng là giá trị cốt lõi của nó.

Cuốn sách đã nắm vững cơ sở của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng, từ đó, dựa trên phân tích các hiện tượng chính trị - xã hội và quy luật chính trị, triển khai toàn diện và có hệ

thống các nguyên lý chính trị học của chủ nghĩa Mác. Ở đây, mỗi nguyên lý không tồn tại biệt lập; trái lại, chúng kết hợp thành một bộ phận hữu cơ không thể thiếu trong hệ thống chính trị học Mác-xít. Vì vậy, tác phẩm này vừa có nền tảng lý luận vững chắc, vừa có kết cấu nghiêm mật và logic nội tại mạnh mẽ.

Đồng thời, cuốn sách còn bao quát những lĩnh vực quan trọng của lý luận chính trị Mác-xít: từ lý luận nhà nước, lý luận cách mạng, lý luận dân chủ, đến lý luận về chính đảng, văn hóa chính trị và hiện đại hóa chính trị. Nó không chỉ khắc họa rõ nét bức tranh toàn diện về hệ thống lý luận chính trị Mác-xít, mà còn mở ra các hướng nghiên cứu sâu hơn.

Sự ra đời của cuốn sách là một đóng góp tích cực đối với sự phát triển của khoa học chính trị. Nó không chỉ thích hợp làm tài liệu tham khảo nghiên cứu chuyên ngành, mà còn là giáo trình lý tưởng cho việc giảng dạy nguyên lý chính trị học và lý luận chính trị Mác-xít ở bậc đại học và sau đại học.

Tháng 2 năm 1993

Lời Tựa

Vương Bang Tái

—

Năm 1980, Đại hội thành lập Hội Khoa học Chính trị Trung Quốc được tổ chức tại Bắc Kinh, đánh dấu sự kết thúc hơn 20 năm gián đoạn của khoa học chính trị Trung Quốc và mở ra giai đoạn phục hưng. Tôi tham dự đại hội này, và tận mắt cảm nhận được kỳ vọng tha thiết của các học giả chính trị Trung Quốc đối với sự phát triển toàn diện của ngành khoa học chính trị trong nước. Trong mấy chục năm qua, các chuyên gia, học giả trong giới chính trị học vẫn luôn giữ tinh thần trách nhiệm cao cả và thái độ nghiêm túc với sự nghiệp này, dốc sức nghiên cứu, miệt mài khảo cứu, và những thành quả lao động cùng nghiên cứu của họ đã thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của khoa học chính trị nước ta, giúp ngành này trong một thời gian ngắn đã đạt được bước tiến mới. Trong hơn mười năm ấy, đã xuất bản hàng loạt tác phẩm chính trị học, chỉ riêng các sách viết về nguyên lý chính trị đã có hơn 20 loại. Những tác phẩm này, dưới sự chỉ đạo của lý luận chủ nghĩa Mác, đã tiến hành nghiên cứu sáng tạo và có thành quả thực chất đối với nhiều lĩnh vực của nghiên cứu chính trị học.

Bước sang thập niên 1990, xã hội Trung Quốc đã bước vào một giai đoạn phát triển mới, và sự phát triển của khoa học chính trị trong nước cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với nghiên cứu chính trị học. Khoa học chính trị Trung Quốc, muốn thích ứng với sự phát triển mới này và đạt bước tiến mới, trước hết phải dựa trên nền tảng lý luận vững chắc của mình. Không có nền tảng lý luận và cơ sở học thuật tương ứng, sự phát triển của khoa học chính trị khó có thể có sức sống bền bỉ và động lực lâu dài. Việc xuất bản “Nguyên lý chính trị của chủ nghĩa Mác” sẽ góp phần tăng cường cơ sở lý luận cho nghiên cứu khoa học chính trị, là một nỗ lực và đóng góp thiết thực trong lĩnh vực này.

Tôn chỉ học thuật của cuốn sách rất rõ ràng: toàn diện, sâu sắc khai thác và nghiên cứu tư tưởng chính trị và lý luận chính trị của chủ nghĩa Mác, bảo đảm tính hệ thống, hoàn chỉnh và khắc họa đầy đủ từng nguyên lý cấu thành của hệ thống chính trị học Mác-xít. Vì vậy, đây là một công trình nghiên cứu lý luận và tư tưởng chính trị Mác-xít với mục tiêu rõ ràng. Ở điểm này, nó khác biệt với nhiều tác phẩm nghiên cứu chính trị học khác. Với tư cách là một công trình nghiên cứu nguyên lý, tác phẩm có những đặc điểm nổi bật sau:

(1) Nền tảng cơ bản: tác giả đứng trên lập trường của chủ nghĩa Mác để tổng kết tư tưởng cơ bản về sự phát triển xã hội loài người và tiến hành nghiên cứu lý luận, đặt vấn đề nghiên cứu chính trị học trong khuôn khổ tổng thể các vấn đề xã hội, qua đó phân tích toàn diện các hiện tượng chính trị và triển khai luận giải khoa học về tư tưởng xã hội chủ nghĩa của chủ nghĩa Mác, giúp khắc phục sự hạn chế vốn tồn tại khi chỉ dựa vào một góc độ hoặc phạm vi hẹp.

(2) Chiều rộng của tầm nhìn: tác phẩm không chỉ khảo sát và nghiên cứu những vấn đề trung tâm của lý luận chính trị Mác-xít, mà còn mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau của nghiên cứu chính trị học, qua đó xây dựng một hệ thống lý luận hoàn chỉnh cho nghiên cứu chính trị học Mác-xít.

(3) Tính logic: tác phẩm chú trọng làm rõ mối quan hệ nội tại giữa các nguyên lý, không chỉ phân tích độc lập từng nguyên lý mà còn đặt chúng trong mối quan hệ hữu cơ của toàn bộ hệ thống, từ đó khắc họa logic nội tại của tư tưởng chính trị Mác-xít và đảm bảo sự thống nhất của nó từ nhiều góc độ khác nhau.

Việc đi sâu vào từng nguyên lý chính trị học của chủ nghĩa Mác đòi hỏi phải có sự khai thác và phân tích mang tính logic, giúp nguyên lý vừa có chiều sâu lý luận, vừa có sức thuyết phục. Đây chính là một trong những ưu điểm thể hiện rõ trình độ học thuật của cuốn sách này.

Về vấn đề chủ nghĩa Mác có hay không một hệ thống chính trị học hoàn chỉnh, giới học thuật trong nước trước nay vẫn chưa có câu trả lời xác quyết. Cuốn sách này đã đưa ra lời giải cho câu hỏi ấy: chủ nghĩa Mác có một hệ thống chính trị học hoàn chỉnh. Dựa trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật lịch sử và duy vật biện chứng, chính trị học Mác-xít không chỉ trình bày toàn diện quy luật phát triển và điểm đến cuối cùng của đời sống chính trị loài người, mà còn phân tích cụ thể các kết cấu, quan hệ và quy luật vận động của đời sống chính trị, dựa trên quy luật phát triển xã hội loài người. Ưu điểm của tác phẩm này không chỉ nằm ở sự toàn diện và có hệ thống khi khái quát các nguyên lý của chính trị học Mác-xít, mà còn ở chỗ nó giúp người đọc tiếp cận và thấu hiểu sâu sắc hơn logic tư tưởng và hệ thống lý luận của chính trị học Mác-xít, từ đó phân tích và lý giải các hiện tượng chính trị cụ thể trong đời sống xã hội.

Tác phẩm này không chỉ là một chuyên khảo chính trị học, thực chất nó còn là một công trình nghiên cứu lý luận chủ nghĩa Mác. Trong nước có nhiều tác phẩm nghiên cứu chủ nghĩa Mác, đề cập tới nhiều lĩnh vực rộng lớn; tuy nhiên, một cuốn sách chuyên khảo riêng về tư tưởng chính trị và lý luận chính trị Mác-xít, lại triển khai đến mức độ nguyên lý cơ bản, là điều rất hiếm thấy. Việc xuất bản cuốn sách này đã bù đắp khoảng trống đó, đồng thời mở ra một hướng đi mới cho nghiên cứu Mác-xít. Từ góc độ này, đóng góp của cuốn sách là kép.

Chủ nghĩa Mác là nền tảng lý luận của khoa học chính trị đương đại; trong di sản lý luận của nó, nguyên lý chính trị học là bộ phận quan trọng và tinh túy. Việc nắm bắt và chắt lọc hệ thống nguyên lý chính trị học của chủ nghĩa Mác là nhiệm vụ hết sức khó khăn. Vì vậy, cuốn sách này khó tránh khỏi những điểm chưa hoàn thiện hoặc còn thiếu sót. Tuy nhiên, tôi tin rằng với những gì tác phẩm này đóng góp, khoa học chính trị ở Trung Quốc sẽ được nâng lên một tầm mới, và đó sẽ là điều hết sức hữu ích. Nhân đây, tôi xin cảm ơn Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải và các tác giả đã thực hiện công trình có ý nghĩa và giá trị này.

Lời nói về việc biên soạn Vương Hỗ Ninh

—

Chính trị học Mác-xít - Nguyên lý chính trị học Mác-xít là một dự án trọng điểm thuộc quy hoạch “Bát Ngũ” của ngành triết học và khoa học xã hội Thượng Hải. Đồng thời, nó cũng là một đề tài nghiên cứu được giới học thuật coi trọng. Sau nhiều năm nghiên cứu, cùng với nỗ lực của toàn thể thành viên tham gia, chúng tôi mới có được kết quả bước đầu như hôm nay. Việc cuốn sách này ra đời là một lời đáp dành cho giới nghiên cứu chính trị học và lý luận, đồng thời cũng là cơ sở để trao đổi với đồng nghiệp, và là cơ hội để chúng tôi tiếp tục phát triển hướng nghiên cứu này.

Trong quá trình biên soạn, tôi thay mặt nhóm tác giả đảm nhiệm phần viết, kế thừa và triển khai những tư tưởng cơ bản của chúng tôi. Nguyên tắc căn bản khi biên soạn là viết một cuốn sách mang tính “nguyên lý”. Chính trị học vốn là một môn có tính lý luận cao, và sách lý luận, theo quy luật, thường ít được xuất bản; e rằng đây cũng là một trong số hiếm hoi. Vậy tại sao chúng tôi vẫn viết một cuốn? Bởi lẽ, như phần trên đã nhấn mạnh, chúng tôi chú trọng đến “tính nguyên lý”.

“Tính nguyên lý” nghĩa là gì? Nghĩa là trực tiếp nắm bắt và trình bày những nhận thức lý luận và khái quát trừu tượng về hiện tượng chính trị, từ đó truy nguyên đến bản chất căn cơ, nguồn gốc ý nghĩa, tiêu chuẩn giá trị của thế giới chính trị. Ở tầm mức này, việc nghiên cứu đòi hỏi phải phân biệt đâu là bản chất, đâu là hiện tượng; đâu là tất yếu, đâu là ngẫu nhiên; đâu là khả năng, đâu là hiện thực; đâu là hình thức, đâu là nội dung – qua đó đạt đến một hệ thống lý luận và tư tưởng được xác lập nghiêm ngặt. Đây chính là sức mạnh của “tính nguyên lý”.

Xét từ góc độ này, việc nghiên cứu nguyên lý chính trị học Mác-xít không thể tách rời lập trường và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử. Có thể hình dung thành ba tầng bậc:

● Tầng thứ nhất: khái quát hóa và nghiên cứu những khái

niệm cơ bản, phạm trù cơ bản, nguyên tắc cơ bản của chính trị học như: quốc gia, thể chế, chính đảng, giai cấp, nhân dân, hệ thống quốc tế… Trên cơ sở này, tiến hành phân tích các quy luật phổ biến và xu thế vận động chung của chính trị.

● Tầng thứ hai: dựa vào kết quả khái quát lý luận của tầng

thứ nhất, đi sâu vào phân tích và lý giải các hiện tượng chính trị cụ thể, như nguồn gốc và vận động của quyền lực chính trị, mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế…

● Tầng thứ ba: soi chiếu toàn bộ vào hệ thống nguyên lý

chính trị học Mác-xít, nhằm khẳng định hoặc phủ định các hiện tượng chính trị cụ thể, đồng thời kiểm nghiệm lại tính đúng đắn và sức sống của hệ thống nguyên lý đó.

Những gì chúng tôi làm hiện nay mới chỉ là bước khởi đầu, mong độc giả lượng thứ và đóng góp ý kiến để hoàn thiện.

Việc viết “nguyên lý” lần này, thực chất là nhằm luận chứng hệ thống nguyên lý chính trị học Mác-xít, củng cố nền tảng lý luận kinh điển của Mác về phân tích và lý giải chính trị. Điều này không phải để chúng tôi thêm một lần “diễn giải” chủ nghĩa Mác, mà là để vận dụng những nguyên lý cơ bản ấy vào phân tích hiện tượng chính trị đương đại.

Ở đây nói đến nguyên lý chính trị học, chứ không phải nguyên lý chính trị học Mác-xít. Việc nhấn mạnh điểm này xuất phát từ hai cân nhắc:

Thứ nhất, các tác phẩm kinh điển của Mác đã đưa ra những luận giải thâm sâu về chính trị, nhưng vẫn chưa hình thành một hệ thống lý luận và khái niệm hoàn chỉnh để trực tiếp gọi là “nguyên lý chính trị học Mác-xít”. Trong bối cảnh nghiên cứu chính trị học ở Trung Quốc ngày càng mở rộng và phát triển, công việc này trở nên cấp bách và có ý nghĩa chiến lược.

Thứ hai, liên quan đến chính trị học Mác-xít, những năm gần đây giới chính trị học Trung Quốc đã có bước tiến quan trọng, nhiều học giả đã dám đổi mới, mạnh dạn tiếp cận vấn đề. Tuy nhiên, nếu không có một bản luận giải hệ thống và đặc thù về nguyên lý chính trị học Mác-xít thì vẫn chưa đủ. Việc bổ sung khoảng trống này là cần thiết, bởi nghiên cứu sâu vấn đề này không chỉ làm phong phú lý luận chính trị học Mác-xít, mà còn có giá trị lâu dài đối với sự phát triển của chính trị học ở Trung Quốc.

Trong nghiên cứu, nhiều người đã nhận thức được những nguyên lý cơ bản mà Mác nêu ra, chẳng hạn: “Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế”, “Nhà nước là công cụ thống trị giai cấp”, “Cơ sở kinh tế quyết định kiến trúc thượng tầng chính trị”, “Chính trị là đấu tranh giữa các giai cấp”, “Hình thức nhà nước do bản chất giai cấp quyết định”, “Chiến tranh là sự tiếp nối của chính trị”… Những phát biểu này không tồn tại riêng rẽ, mà liên kết chặt chẽ thành một chỉnh thể logic. Nếu chỉ tách rời từng nguyên lý, coi chúng như những mảnh rời rạc, thì sẽ khó hình thành một hệ thống lý luận nghiêm mật.

Bởi vậy, chúng tôi chủ trương phải tổ chức, hệ thống hóa các nguyên lý này thành một cấu trúc toàn diện, phản ánh trọn vẹn bản chất, hiện tượng và quy luật của đời sống chính trị. Đây là con đường mà chủ nghĩa duy vật lịch sử đã mở ra cho chúng ta thống nhất lịch sử và logic, thống nhất cái phổ biến và cái đặc thù.

Từ nhận thức ấy, chúng tôi tạm thời xác lập những nguyên lý cơ bản sau:

1. Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế.

2. Chính trị là sự đấu tranh giữa các giai cấp.

3. Nhà nước là công cụ thống trị giai cấp.

4. Nhà nước là thiết chế quản lý xuất phát từ phân hóa xã hội.

5. Quyền lực chính trị là quyền lực giai cấp.

6. Bản chất giai cấp quyết định hình thức chính trị.

7. Chính trị phản ánh bản chất giai cấp.

8. Cấu trúc chính trị được quyết định bởi phân chia giai cấp.

9. Chính trị vừa là khoa học vừa là nghệ thuật.

10. Vấn đề dân tộc là một bộ phận của cách mạng xã hội.

11. Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội.

12. Sự phát triển xã hội thúc đẩy tiến bộ chính trị.

13. Cách mạng là đỉnh cao của lịch sử chính trị.

14. Thời đại quyết định cục diện chính trị tổng thể.

15. Nhân loại tất yếu tiến tới xã hội cộng sản chủ nghĩa

Chúng tôi cho rằng, những tư tưởng cơ bản rút ra từ các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác chính là khung nền tảng cho các nguyên lý chính trị học Mác-xít. Mỗi nguyên lý lớn đều có những nguyên lý cấp độ thấp hơn. Ví dụ: từ nguyên lý “Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế”, có thể tách thành: “Con người là động vật xã hội”, “Xã hội là hình thức tồn tại của con người”, “Sự phát triển của xã hội có quy luật khách quan”; từ nguyên lý “Cơ sở kinh tế quyết định kiến trúc thượng tầng” có thể tách thành: “Nhà nước là công cụ thống trị giai cấp”, “Nhà nước sinh ra từ những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa”, “Bản chất của nhà nước là chuyên chính giai cấp”, “Nhà nước mới ra đời tất yếu mang tính tạm thời”…; từ nguyên lý “Thời đại quyết định cục diện chính trị quốc tế” có thể tách thành: “Xã hội hiện đại là một chỉnh thể thế giới”, “Cục diện quốc tế được định hình bởi quan hệ giữa các giai cấp quốc tế”, “Sự phát triển kinh tế quốc tế không cân bằng”, “Chiến tranh và hòa bình là sự tiếp nối của nhau”… Những luận điểm này, chúng tôi đã lần

lượt trình bày ở phần trước, nên ở đây không nhắc lại. Tổng hợp lại, đây chính là nỗ lực hệ thống hóa và khái quát hóa các nguyên lý chính trị học Mác-xít.

Một nhiệm vụ khó hơn là, các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác dù có sức mạnh học thuật và lý luận phi thường, nhưng lại chưa hình thành một bộ chuyên khảo độc lập, toàn diện, hệ thống về chính trị học Mác-xít. Nếu như trong kinh tế chính trị học Mác có Tư bản luận làm nền tảng, thì trong chính trị học Mác lại thiếu một tác phẩm tương đương. Các tác phẩm như Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Đấu tranh giai cấp ở Pháp từ 1848 đến 1850, Ngày 18 tháng Sương mù của Louis Bonaparte, Nội chiến ở Pháp, Nguồn gốc gia đình, chế độ tư hữu và nhà nước, Chủ nghĩa đế quốc - Giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản, Nhà nước và cách mạng, Bàn về dân chủ tư sản… tuy chứa đựng kho tàng lý luận chính trị sâu sắc, nhưng vẫn tản mạn, chưa đạt tới mức độ hệ thống như Tư bản luận.

Chính vì vậy, nhiệm vụ hàng đầu của chúng tôi là từ toàn bộ kho tàng các tác phẩm kinh điển ấy, trích xuất và sắp xếp lại các nguyên lý chính trị học thành một hệ thống hoàn chỉnh. Chúng tôi xác định nguyên tắc cơ bản: dựa trên Mác, Ăngghen, Lênin và các nhà lý luận cách mạng vĩ đại như Stalin, Mao Trạch Đông, kết hợp phân tích thực tiễn chính trị đương đại để rút ra các nguyên lý cốt lõi và khái niệm công cụ.

Ngày nay, thế giới không thiếu những người nghiên cứu chủ nghĩa Mác, nhưng nhiều người lại tiếp cận với thái độ nghi ngờ hoặc phản cảm. Một số xem chủ nghĩa Mác như một học thuyết lỗi thời, không còn sức sống; số khác thì chỉ coi đó là công cụ phê phán kinh tế - xã hội mà không nhận ra bản chất của nó là một học thuyết khoa học về sự phát triển tất yếu của xã hội loài người. Chính trị học Mác-xít, với tư cách là học thuyết về tương lai của nhân loại, không chỉ mang tính lý luận, mà còn là phương pháp phân tích và dự báo chiến lược.

Vì vậy, nếu muốn hiểu rõ và vận dụng được, cần phải dựa trên quan điểm duy vật biện chứng, kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, phát triển và hoàn thiện nó theo điều kiện lịch sử cụ thể. Trên con đường này, ngoài việc củng cố cơ sở lý luận, chúng ta còn phải vượt qua những khó khăn về tính trừu tượng và tính phức tạp vốn có của khoa học chính trị Mác-xít.

Chúng tôi không hoàn toàn đồng ý với mọi quan điểm của những người phê phán chính trị học Mác-xít, như Chủ nghĩa đơn hướng của Dahl, nhưng cũng không né tránh tranh luận. Điều quan trọng không phải là phủ nhận hay tránh né, mà là phải trực diện và đưa ra nghiên cứu thực chứng. Trong bối cảnh cải cách mở cửa của Trung Quốc, sự biến đổi xã hội, sự thách thức từ các trào lưu tư tưởng phương Tây buộc chúng ta phải tiến xa hơn, nghiên cứu sâu hơn về chính trị học Mác-xít. Nghiên cứu và phát triển chính trị học Mác-xít ở Trung Quốc là một sứ mệnh quan trọng.

Thành thật mà nói, nhận thức và nghiên cứu của chúng tôi mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu. Chúng tôi kỳ vọng tác phẩm này sẽ đóng góp cho sự phát triển và hoàn thiện của khoa học chính trị, đồng thời cũng hy vọng công trình này sẽ chỉ là một điểm xuất phát để từ đó chúng tôi tiếp tục tiến lên, đi xa hơn và sâu hơn.

Có thể nói, cuốn sách này là kết quả từ nỗ lực tập thể của rất nhiều người, và có thể tạm chia thành ba tầng ý nghĩa.

Tầng thứ nhất, đây là thành quả chung của nhóm nghiên cứu cơ bản, từ việc nhận nhiệm vụ biên soạn giáo trình, xác định toàn bộ khung khái niệm, hoàn thiện những bước khởi thảo đầu tiên. Nếu không có những nỗ lực sáng tạo ban đầu ấy, sẽ không thể có được cuốn sách này.

Tầng thứ hai, đây cũng là kết quả của quá trình tích lũy lâu dài trong giảng dạy và đào tạo chính trị học ở các trường đại học, mà Trường Đại học Phục Đán là một đại diện. Khoa Chính trị của Phục Đán đã hình thành và phát triển qua nhiều thập kỷ. Từ năm 1924, khi Phục

Đán bắt đầu đào tạo sinh viên chính trị học, đến giai đoạn 1952, sau khi cải tổ các khoa viện trên toàn quốc, chính trị học đã biến mất khỏi nhiều trường đại học, nhưng Phục Đán vẫn giữ lại môn học này. Năm 1980, trường bắt đầu đào tạo nghiên cứu sinh ngành chính trị học, và từ 1981, tiếp tục tuyển sinh đại học ngành này. Từ thời điểm đó, môn “Nguyên lý chính trị học Mác-xít” đã trở thành môn cơ sở bắt buộc, thu hút nhiều thế hệ sinh viên và giảng viên nghiên cứu.

Trong những năm đầu giảng dạy, các giáo sư như Hứa Thừa Nghiệp, những người từng biên soạn Tuyển tập lý luận chính trị học và Tuyển tập nguyên lý chính trị học, đã đặt nền móng cho việc giảng dạy và xây dựng hệ thống lý luận chính trị học Mác-xít ở Trung Quốc. Khi tôi tốt nghiệp và trở lại giảng dạy, tôi thường cùng họ thảo luận cách xây dựng một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, làm sao để truyền đạt tinh thần phê phán và đổi mới trong học thuyết này.

Tầng thứ ba, còn mang ý nghĩa cá nhân hơn. Khi được mời làm chủ biên của giáo trình này, tôi đã tham khảo ý kiến của nhiều đồng nghiệp và học giả, nhận được sự chỉ dẫn quý báu của các bậc tiền bối. Họ khuyến khích tôi không chỉ đơn thuần sắp xếp lại kiến thức, mà phải kết hợp lý luận và thực tiễn, đồng thời giữ vững lập trường khoa học, tư duy độc lập và sự can đảm đổi mới.

Vì vậy, cuốn Nguyên lý chính trị học Mác-xít này không chỉ là một giáo trình tổng hợp, mà còn là kết tinh của trí tuệ tập thể, phản ánh nỗ lực mở rộng và phát triển chính trị học Mác-xít trong bối cảnh Trung Quốc hiện đại. Nó mở ra cho chúng tôi một hướng nghiên cứu mới, một con đường rộng hơn để tiếp tục tiến xa.

Lời tri ân

—

Không một công trình học thuật nào được hoàn thành trong sự đơn độc. Mỗi cuốn sách, mỗi tác phẩm, đều là kết tinh của công sức, thời gian và sự hỗ trợ âm thầm từ rất nhiều người. Khi công việc nghiên cứu tiến sâu, người ta càng cảm nhận rõ hơn sức mạnh của tập thể. Ở đây, chúng tôi muốn gửi lời cảm ơn đến tất cả những ai đã dành cho chúng tôi sự nhiệt tình, khích lệ và hỗ trợ vô giá. Đặc biệt, xin trân trọng nhắc đến những người sau:

Trước hết, chúng tôi biết ơn sự hỗ trợ từ Văn phòng Kế hoạch Khoa học Xã hội thành phố Thượng Hải, nhờ đó mà công trình nghiên cứu của chúng tôi mới có thể triển khai thuận lợi. Không chỉ là nguồn tài trợ và điều kiện vật chất, mà còn là sự khích lệ tinh thần, tạo điều kiện để một dự án lý luận quy mô lớn như thế này có thể hình thành. Họ khuyến khích chúng tôi kiên trì trong nghiên cứu hàn lâm, coi đây là tài sản vô giá của kinh tế tri thức. Chúng tôi cũng trân trọng cảm ơn Ủy ban Thẩm định của đề tài, những người đã cho chúng tôi sự tin tưởng và phê chuẩn, giúp chúng tôi có cơ sở để tiếp tục.

Chúng tôi cảm ơn Giáo sư Vương Trác Hòa, nguyên Chủ tịch Hội Khoa học Chính trị Thượng Hải, người đã giúp đỡ chúng tôi trong những việc mà không ai khác có thể làm được. Sự giúp sức của ông, như đã nói ở phần trước, là điều ai cũng có thể thấy rõ. Lần này, ông vẫn đồng ý viết lời giới thiệu cho sách, khiến chúng tôi vô cùng cảm kích.

Chúng tôi cảm ơn Ủy ban Đánh giá Sách Mác-xít của Nhà xuất bản Nhân dân, đã tài trợ toàn bộ chi phí cho lần in đầu tiên.

Chúng tôi biết ơn Giáo sư Hán Tường và Giáo sư Tằng Thừa Kiệt của Khoa Chính trị Quốc tế, Đại học Phúc Đán, những người đã đồng ý viết lời bình luận cho sách, giúp công trình thêm trọn vẹn.

Chúng tôi biết ơn Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải. Dù thị trường sách lý luận không mấy sôi động, họ vẫn tận tâm và nhiệt tình trong biên tập, phát hành. Đặc biệt, cảm ơn ông Trần Quân Xá của Nhà xuất bản, người ngay từ đầu đã thúc giục chúng tôi sớm hoàn thành bản thảo, duy trì áp lực tích cực để công việc không bị trì hoãn.

Chúng tôi biết ơn Phó Giáo sư Lý Kiện Khang của Khoa Chính trị, Đại học Sư phạm Thượng Hải, người từng cùng chúng tôi nghiên cứu một số vấn đề, và dù sau này không trực tiếp tham gia biên soạn, vẫn đóng góp nhiều ý kiến quý báu.

Chúng tôi cảm ơn giai đoạn cuối đã có sự hỗ trợ tận tâm của Đoàn Thanh và Đường Thục Nhã. Đây là phần việc nặng nhọc và tỉ mỉ, nhưng tất cả thành viên tham gia đều hoàn thành xuất sắc. Những người đảm trách công việc cuối cùng chủ yếu là Nghiêm Linh, Tôn Kiến Quân, Vương Tân Đông, Vương Tư Nhiên…

Chúng tôi cảm ơn Dương Anh Tử, người phụ trách xử lý tư liệu và văn bản, đã tiết kiệm cho chúng tôi rất nhiều thời gian và công sức.

Chúng tôi biết ơn toàn thể thành viên của Khoa Chính trị, Đại học Phúc Đán, và Văn phòng Khoa học Xã hội của trường, những người đã hỗ trợ ở nhiều khâu của quá trình biên soạn, cung cấp các dịch vụ mà nếu thiếu, chúng tôi khó lòng hoàn thành công trình này.

Cuối cùng, chúng tôi cảm ơn gia đình của mình. Mỗi tác giả đều có người thân đứng phía sau, chia sẻ và cảm thông trong suốt hành trình nghiên cứu đầy gian nan này.

Trong quá trình biên soạn Chính trị học Mác-xít – Nguyên lý chính trị học Mác-xít, tất cả các thành viên đều nhận được sự giúp đỡ và

cảm thông vô tư từ mọi người xung quanh. Điều này, đối với bất kỳ nghiên cứu học thuật nào, đều mang ý nghĩa sống còn, và bất kỳ ai từng trải qua đều có thể thấu hiểu sâu sắc. Tiếc rằng ở đây chúng tôi không thể liệt kê tên từng người, vì số lượng thực sự quá nhiều.

Tôi vốn không thích những lời khách sáo, nhưng câu này nhất định phải nói: mọi ý kiến phê bình và đóng góp đều sẽ được chúng tôi đón nhận với sự hoan nghênh nồng nhiệt nhất. Chúng tôi hoàn toàn thành tâm.

Viết tại Khoa Chính trị Quốc tế, Đại học Phúc Đán, ngày 10 tháng 3 năm 1993.

CHƯƠNG I.

Dẫn luận: Đối tượng và Vị trí

***

Phần Một - Những đặc điểm cơ bản của chính trị

học Mác-xít

1.Sự hình thành của chính trị học Mác-xít

Chính trị học Mác-xít là một hệ thống hoàn toàn mới trong lịch sử phát triển của khoa học chính trị, khác biệt với các hệ thống chính trị học trước đây hoặc cùng thời với các tác giả kinh điển của chủ nghĩa Mác. Chính trị học Mác-xít được xây dựng trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng. Xuất phát từ phương thức sản xuất và phương thức trao đổi trong xã hội hiện thực, nó khoa học chỉ ra những quy luật cơ bản của sự phát triển xã hội loài người và tiến bộ lịch sử; phân tích tác động của quan hệ xã hội và quan hệ kinh tế đối với quan hệ chính trị trong xã hội, từ đó giải thích bản chất của các hiện tượng chính trị.

Dựa trên những xu thế tất yếu đã được phát hiện trong sự phát triển của xã hội loài người và lịch sử, chính trị học Mác-xít đề xuất lý tưởng chính trị về giải phóng toàn nhân loại. Mục tiêu căn bản của chính trị học Mác-xít là thông qua việc vạch rõ bản chất của các hiện tượng chính trị trong xã hội loài người để tìm ra con đường và phương pháp cải tạo thế giới, thực hiện sự giải phóng cho con người. Sự hình thành của chính trị học Mác-xít đã đưa nhận thức của nhân loại về hiện tượng chính trị bước sang một thời đại mới.

Có thể tiếp cận sự hình thành của chính trị học Mác-xít từ ba phương diện:

Thứ nhất, chính trị học Mác-xít là sản phẩm tất yếu của sự phát triển lịch sử. Bất kỳ hệ thống lý luận nào muốn có sức sống xã hội và sức sống lịch sử mạnh mẽ đều phải đáp ứng cả những yêu cầu khách quan và chủ quan do sự phát triển lịch sử đặt ra. Lịch sử nhân loại chứng minh rằng chính trị học Mác-xít có sức sống mạnh mẽ và sức hấp dẫn to lớn, đóng vai trò thúc đẩy quan trọng trong tiến trình phát triển lịch sử. Điều này cho thấy chính trị học Mác-xít không chỉ là kết quả tất yếu của bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, mà còn là thành quả của việc nắm bắt đúng hướng phát triển của lịch sử nhân loại.

Sự ra đời của chính trị học Mác-xít gắn liền chặt chẽ với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản. Chính trị học Mác-xít xuất hiện vào những năm 1840. Đầu thế kỷ XIX, dưới tác động của Cách mạng Công nghiệp, chủ nghĩa tư bản ở các nước châu Âu phát triển nhanh chóng, chuyển từ công trường thủ công sang đại công nghiệp cơ khí. Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã tạo ra lực lượng sản xuất khổng lồ, dẫn tới những biến đổi to lớn trong cơ cấu kinh tế và xã hội châu Âu. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản hiện đại thúc đẩy lực lượng sản xuất, khoa học kỹ thuật và giao lưu xã hội đạt tới những tiến bộ chưa từng có, tạo điều kiện để con người hiểu biết sâu hơn về tự nhiên và xã hội. Sự phát triển nhanh chóng của đại công nghiệp đã làm thay đổi mạnh mẽ cơ cấu xã hội, dẫn tới sự xuất hiện của giai cấp công nhân hiện đại.

Sự đối kháng giữa giai cấp tư sản công nghiệp và giai cấp vô sản công nghiệp là sản phẩm tất yếu của đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa. Khi phương thức sản xuất ấy tiếp tục mở rộng, các mâu thuẫn vốn có càng trở nên gay gắt, đối kháng giai cấp càng sắc bén. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản đã đẩy mâu thuẫn giữa tính xã hội hóa của sản xuất và chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa lên đỉnh điểm, dẫn đến những cơn khủng hoảng kinh tế liên tiếp và làm cho mâu thuẫn xã hội ngày một sâu sắc. Trong bối cảnh ấy, phong trào đấu tranh của giai cấp vô sản chống lại giai cấp tư sản ngày càng mở rộng.

Chính những biến động xã hội sâu rộng ấy, cùng hàng loạt vấn đề, hiện tượng và mâu thuẫn mới nảy sinh, đã cung cấp cho sự ra đời của khoa học chính trị Mác-xít một nguồn chất liệu hiện thực vô cùng phong phú. Đó là một sản phẩm tất yếu của thời đại, ra đời trên nền tảng giai cấp vô sản, mang tính cách mạng và tính giai cấp sâu sắc. Sự xuất hiện của nó đã trang bị cho giai cấp vô sản một vũ khí lý luận để nhận thức thế giới và cải tạo thế giới.

Thứ hai, chính trị học Mác-xít là sự kế thừa và phát triển những thành tựu tư tưởng của nhân loại. Trước những biến động dữ dội và những mâu thuẫn xã hội, kinh tế, chính trị do biến động ấy gây ra, nhiều nhà tư tưởng đã đưa ra những cách giải thích và phương án khác nhau. Đó cũng là giai đoạn mà đời sống tư tưởng châu Âu sôi động nhất, tranh luận gay gắt nhất, với vô số trào lưu chính trị, kinh tế, triết học và xã hội đan xen. Chính trị học Mác-xít ra đời giữa bối cảnh tư tưởng ấy, không chỉ dựa trên biến đổi xã hội - chính trị - kinh tế của châu Âu thế kỷ XIX, mà còn dựa trên những thành quả đã được chưng cất từ lịch sử tư tưởng phương Tây.

Cụ thể, nó tiếp thu và phê phán ba đỉnh cao lý luận của thời đại:

1. Triết học cổ điển Đức: chủ yếu là phép biện chứng của

Hegel và chủ nghĩa duy vật của Feuerbach. Marx và Engels đã giữ lại “hạt nhân hợp lý” trong phép biện chứng Hegel, loại bỏ phần duy tâm, đồng thời phê phán quan niệm duy tâm về nhà nước của ông, làm rõ bản chất thực sự của cái mà Marx gọi là “nhà nước hiện đại”. Họ cũng tiếp thu và phê phán chủ nghĩa duy vật của Feuerbach, từ đó tìm ra cơ sở hiện thực và phương pháp khoa học để khám phá quy luật phát triển của xã hội loài người.

2. Kinh tế chính trị học cổ điển Anh: từ William Petty, Adam

Smith đến David Ricardo với những luận điểm về lao động là nguồn gốc của của cải và giá trị, về phân công lao động và quy luật sản xuất. Hệ thống lý luận ấy đã cung cấp cho chủ

nghĩa Mác những cơ sở cần thiết để phân tích quan hệ kinh tế - giai cấp trong xã hội tư bản, cũng như để vạch rõ cơ chế vận động và quy luật phát triển nội tại của nó.

3. Tư tưởng khai sáng và chủ nghĩa duy vật Pháp, cùng

chủ nghĩa xã hội không tưởng. Những tư tưởng như “chủ quyền nhân dân” của Rousseau đã mang tính cách mạng sâu sắc, làm thay đổi tinh thần châu Âu. Đây là nền tảng tinh thần cơ bản nhất của thời đại, tạo cho chính trị học Mác-xít một điểm xuất phát lý luận cao. Các nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng, chịu ảnh hưởng từ các tư tưởng này, đã đưa ra những phê phán xã hội và lý tưởng cải tạo xã hội tư bản, tác động trực tiếp đến sự hình thành của chính trị học Mác-xít.

Lenin từng nhận định: “Do các nhà kinh tế học cổ điển phát hiện ra quy luật giá trị và hiện tượng cơ bản là sự phân chia xã hội thành giai cấp, mà tạo lập nên khoa học này; do các nhà khai sáng thế kỷ XVIII, cùng với họ, dùng cuộc đấu tranh chống phong kiến và thần quyền để làm giàu thêm khoa học ấy; do các nhà sử học và triết gia đầu thế kỷ XIX dù mang quan điểm phản động đã tiếp tục làm sáng tỏ…”

Vấn đề đấu tranh giai cấp đã phát triển phép biện chứng, và áp dụng hoặc bắt đầu áp dụng nó vào đời sống xã hội, từ đó đưa khoa học này tiến lên phía trước. Vì vậy, có thể nói, chủ nghĩa Mác với nhiều thành tựu to lớn trong lĩnh vực này chính là sự phát triển cao nhất của toàn bộ khoa học lịch sử, khoa học kinh tế và khoa học triết học châu Âu. Đây mới là kết luận hợp logic.

Thứ ba, khoa học chính trị Mác-xít dựa trên hai phát hiện lý luận lớn của Mác. Sự hình thành của quan điểm duy vật lịch sử và học thuyết giá trị thặng dư đã thúc đẩy khoa học chính trị Mác-xít đạt đến độ chín muồi. Hai lý luận này, một mặt cung cấp cơ sở khoa học

cho khoa học chính trị Mác-xít, mặt khác cho phép khoa học này, thông qua việc vạch trần bí mật của sản xuất tư bản chủ nghĩa bằng học thuyết giá trị thặng dư, làm sáng tỏ quan hệ giai cấp và bản chất của nhà nước trong xã hội tư bản, chỉ ra con đường cách mạng của giai cấp vô sản.

Khi bàn về vấn đề này, Ăng-ghen từng nói:

“Trong rất nhiều phát hiện quan trọng của Mác khiến tên tuổi ông mãi mãi bất hủ trong lịch sử khoa học, ở đây chúng ta chỉ có thể nói tới hai điểm. Điểm thứ nhất là ông đã thực hiện một cuộc cải biến toàn diện trong toàn bộ quan niệm về lịch sử. Trước đây, mọi quan điểm về lịch sử đều dựa trên giả định rằng: nguyên nhân cuối cùng của mọi biến động lịch sử phải tìm trong những biến đổi của tư tưởng con người, và trong tất cả các biến động lịch sử, điều quan trọng nhất, quyết định toàn bộ lịch sử, là biến động chính trị. Nhưng, tư tưởng con người rốt cuộc đến từ đâu, và động cơ của biến động chính trị là gì thì chưa từng có ai giải đáp. … Mác đã chứng minh rằng toàn bộ lịch sử trước đây là lịch sử đấu tranh giai cấp; trong toàn bộ những cuộc đấu tranh chính trị phức tạp, trung tâm của vấn đề luôn là sự thống trị xã hội và chính trị của các giai cấp xã hội, tức là giai cấp cũ tìm cách duy trì sự thống trị, còn giai cấp mới nổi thì đấu tranh để giành lấy quyền thống trị. Nhưng những giai cấp này từ đâu mà có và tồn tại? Đó là do những điều kiện vật chất hiện có, có thể cảm nhận được, tức là những điều kiện mà xã hội ở từng thời kỳ dùng để sản xuất và trao đổi những tư liệu sinh hoạt cần thiết. … Lịch sử lần đầu tiên được đặt trên nền tảng đích thực của nó; một sự thật hiển nhiên nhưng trước đây hoàn toàn bị bỏ qua, rằng con người trước hết phải ăn, uống, ở, mặc - nghĩa là trước hết phải lao động rồi mới có thể tiến hành tranh giành quyền thống trị, tham gia chính trị, tôn giáo, triết học, v.v…”.

“Phát hiện quan trọng thứ hai của Mác là làm sáng tỏ triệt để mối quan hệ giữa tư bản và lao động, hay nói cách khác là vạch ra cách thức mà trong xã hội hiện đại, dưới phương thức sản xuất tư bản

chủ nghĩa hiện nay, nhà tư bản bóc lột công nhân như thế nào… Chủ nghĩa xã hội khoa học hiện đại được xây dựng trên hai cơ sở quan trọng này.”

Ba điều kiện nói trên đã khiến khoa học chính trị Mác-xít hình thành, đồng thời tạo cho nó một hệ thống lý luận và phương pháp luận độc đáo, hoàn toàn khác với các hệ thống chính trị học khác. Những người sáng lập chủ nghĩa Mác đã để lại nhiều tác phẩm chính trị quan trọng. Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844, Phê phán triết học pháp quyền của Hegel, Vấn đề người Do Thái, Tình cảnh giai cấp công nhân Anh là những tác phẩm thời kỳ đầu mà Mác và Ăng-ghen bàn luận khá tập trung về vấn đề chính trị. Tuy chưa phải là những tác phẩm hoàn chỉnh, nhưng chứa đựng nhiều tư tưởng thiên tài. Hệ tư tưởng Đức là một dấu mốc quan trọng đánh dấu sự trưởng thành của khoa học chính trị Mác-xít. Sau đó, trong thực tiễn cách mạng và tổng kết lý luận, Mác và Ăng-ghen tiếp tục viết thêm một loạt tác phẩm chính trị học quan trọng như: “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”, “Đấu tranh giai cấp ở Pháp từ năm 1848 đến 1850”, “Nội chiến ở Pháp”, “Ngày 18 tháng Sương mù của Louis Bonaparte”, “Phê phán Cương lĩnh Gotha”, “Nguồn gốc của gia đình, chế độ tư hữu và nhà nước”, “Tư bản”, “Bốn bản ghi chép của Marx về lịch sử xã hội cổ đại”... Trong đó, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản là văn kiện có tính cương lĩnh của khoa học chính trị Marxist. Tác phẩm đồ sộ Tư bản của Marx cũng hàm chứa nội dung lý luận chính trị phong phú. Tư bản bắt đầu từ việc phân tích động lực nội tại và kết cấu kinh tế của chế độ tư bản chủ nghĩa, từ đó luận giải sâu sắc các vấn đề về nhà nước, chính trị, pháp luật, và các quan niệm chính trị.

Sau khi Marx và Engels qua đời, Lenin đã kế thừa và phát triển khoa học chính trị Marxist, đóng góp quý báu vào việc làm giàu và mở rộng lý luận này. Các tác phẩm như “Chủ nghĩa đế quốc - giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản”, “Nhà nước và Cách mạng” đã xây dựng một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về nhà nước xã hội chủ nghĩa, nghiên cứu cục diện quan hệ quốc tế hiện đại, và cụ thể bàn về một loạt vấn đề của khoa học chính trị như: mối quan hệ giữa

quyền lực chính trị và quản lý hành chính của nhà nước xã hội chủ nghĩa, vai trò lịch sử của đảng vô sản, sự tham gia của quần chúng nhân dân vào quản lý nhà nước…

_____________________________________________________

2. Đối tượng của khoa học chính trị Marxist

Khoa học chính trị Marxist đã xác định rõ đối tượng nghiên cứu của mình. Khi bàn về đối tượng nghiên cứu, trước tiên cần xác định định nghĩa về chính trị mà các nhà kinh điển Marxist đã đưa ra. Họ đã khái quát khái niệm “chính trị” ở nhiều nghĩa khác nhau, chẳng hạn:

● “Sự ra đời của thành phố tất yếu kéo theo nhu cầu về cơ

quan hành chính, cảnh sát, thuế má…, nói gọn lại là cần có thiết chế chính trị công cộng, tức là cần có chính trị”¹.

● “Chính trị là sự biểu hiện tập trung nhất của kinh tế”².

● “Chính trị là gì? (1) Là quan hệ giữa đội tiên phong của giai

cấp vô sản và quần chúng của nó; (2) Là quan hệ giữa giai cấp vô sản và nông dân; (3) Là quan hệ giữa giai cấp vô sản (và nông dân) với giai cấp tư sản”³.

● “Chính trị là đấu tranh giữa các giai cấp; chính trị là quan hệ

của giai cấp vô sản chống lại giai cấp tư sản thế giới để giành lấy sự giải phóng”⁴.

● “Chính trị là tham gia vào các công việc của nhà nước, xác

định phương hướng cho nhà nước, xác định hình thức, nhiệm vụ và nội dung của các hoạt động của nhà nước”⁵.

● “Chính trị là một khoa học, là một nghệ thuật”⁶.

Vậy mối liên hệ giữa các định nghĩa này là gì?

Thứ nhất, câu “Chính trị là sự biểu hiện tập trung nhất của kinh tế” đã chỉ ra đặc trưng cơ bản của chính trị. Xác định đặc trưng cơ bản của một sự vật là bước đầu tiên trong việc nghiên cứu nó. Công việc này đòi hỏi con người không chỉ nhìn vào bề ngoài, mà phải nắm được thuộc tính bản chất của sự vật.

Các hiện tượng và hoạt động chính trị trong xã hội vô cùng phức tạp: hoạt động chính trị, quan hệ chính trị, phong trào chính trị, xung đột chính trị, phe phái chính trị, hình thức chính trị, hành vi chính trị, cách mạng chính trị… khiến người ta khó nắm bắt được đặc trưng cơ bản của chính trị, dễ lầm tưởng rằng bản thân những hoạt động và hiện tượng đó chính là đặc trưng của chính trị.

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, hoạt động và hiện tượng chính trị của xã hội chỉ là những thứ phát sinh, không phải là cái nguyên thủy. Chính trị chịu sự quy định và chi phối của cơ sở kinh tế.

Xã hội chịu sự chi phối sâu sắc của các vận động vật chất xã hội. Từ phương pháp luận này, đặc trưng cơ bản của chính trị không thể chỉ được nắm bắt từ chính trị tự thân, nếu không sẽ dễ nhầm lẫn hiện tượng bề ngoài của chính trị với bản chất của nó. Không ít học giả chính trị, cả xưa lẫn nay, đã định nghĩa chính trị từ góc độ coi nó là hiện tượng nguyên thủy, chẳng hạn: “thực chất là việc quản lý và các hoạt động của nhà nước”, “quyết định và thực thi chính sách mang tính quyền uy”, “tổng thể hoạt động thống trị của nhà nước”, “việc chia sẻ quyền lực hoặc mưu cầu ảnh hưởng đến sự phân phối quyền lực giữa các nhóm trong nước hoặc giữa các quốc gia”, “hiện tượng quyền lực trong quan hệ giữa con người với con người”, “sự phân phối có quyền uy các giá trị xã hội”, “hoạt động thể hiện ý chí và lợi ích của con người trong phạm vi công việc công cộng”, “việc quản lý công việc chung bằng sức mạnh cưỡng chế công”... Nhìn

chung, những quan điểm này chưa nắm bắt được đặc trưng sâu xa của chính trị, mà đều phân tích từ hình thức bề ngoài của nó.

Chủ nghĩa Mác nhấn mạnh cần phải xem xét chính trị trong mối liên hệ với toàn bộ quá trình vận động của xã hội, như vậy mới có thể nắm bắt khoa học bản chất của hiện tượng chính trị: “Những cá nhân nhất định tiến hành hoạt động sản xuất theo một phương thức nhất định, từ đó hình thành những quan hệ xã hội và quan hệ chính trị nhất định. Sự quan sát mang tính kinh nghiệm, trong bất cứ trường hợp nào, cũng phải từ thực tiễn mà làm sáng tỏ mối liên hệ giữa cơ cấu xã hội và cơ cấu chính trị với sản xuất, chứ không được mang màu sắc thần bí hay suy đoán.”

Chủ nghĩa Mác cho rằng, trong đời sống xã hội, con người để duy trì sự sinh tồn tất yếu phải tiến hành sản xuất vật chất. Trong quá trình sản xuất đó, họ hình thành những quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, và những quan hệ này không phụ thuộc vào ý chí chủ quan. Đời sống chính trị - xã hội bắt nguồn từ hoạt động sản xuất vật chất và quan hệ sản xuất, vì vậy đặc trưng cơ bản của chính trị cũng bắt nguồn từ cơ cấu kinh tế và quan hệ sản xuất của xã hội nhất định. Theo quan điểm duy vật lịch sử, không tồn tại hiện tượng chính trị trừu tượng và độc lập, mà chỉ có đời sống và hiện tượng chính trị cụ thể. Do đó, ở các thời kỳ phát triển lịch sử khác nhau, bản chất của chính trị cũng khác nhau, và phải tìm bản chất ấy trong phương thức sản xuất và quan hệ sản xuất đương thời.

Trong xã hội chiếm hữu nô lệ, về bản chất, chính trị là sự thống trị của giai cấp chủ nô. Trong xã hội phong kiến, chính trị là sự thống trị của giai cấp phong kiến. Trong xã hội tư bản chủ nghĩa, chính trị là sự thống trị của giai cấp tư sản. “Chính trị là biểu hiện tập trung nhất của kinh tế” không thể hiểu đơn giản là chỉ mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế, mà là chỉ rõ phương pháp phân tích bản chất chính trị. Khái quát lại, có thể nói: đặc trưng bản chất của chính trị là sự thống

trị mang tính quyền uy của nhóm giữ địa vị thống trị về kinh tế trong quan hệ sản xuất của xã hội nhất định.

Quy định “chính trị là biểu hiện tập trung nhất của kinh tế” đòi hỏi:

(1) Phải nhận thức chính trị trong tính quy luật của vận động kinh tế - xã hội, không xem chính trị là hiện tượng cô lập, tĩnh tại. Nguồn gốc hình thành và phát triển của chính trị nằm ở cơ sở kinh tế của xã hội, và việc nhận thức bản chất chính trị phụ thuộc vào sự hiểu biết về quá trình vận động kinh tế - xã hội;

(2) Về bản chất, chính trị phản ánh yêu cầu lợi ích và quá trình khách quan của sự phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời thể hiện mối lợi ích cơ bản và xung đột lợi ích giữa các nhóm, các giai cấp trong đời sống kinh tế - xã hội; không tồn tại hoạt động hay quan hệ chính trị “thuần túy” nào cả.

Thứ hai, “Chính trị là đấu tranh giữa các giai cấp” xác định thuộc tính của chính trị. Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định rõ rằng trong xã hội có giai cấp, chính trị mang tính giai cấp rõ rệt và mạnh mẽ. Chừng nào trong xã hội còn tồn tại chế độ tư hữu, thì các hoạt động kinh tế - xã hội… Các hoạt động xã hội tất yếu sẽ tồn tại sự phân hóa giai cấp cơ bản, và sự đối lập cùng đấu tranh giữa các giai cấp này sẽ tất yếu phản ánh trong lĩnh vực chính trị. Mác trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đã chỉ rõ: “Mọi cuộc đấu tranh giai cấp đều là đấu tranh chính trị”. Đấu tranh giai cấp cuối cùng sẽ nâng lên thành đấu tranh chính trị, biểu hiện thành sự tranh đoạt quyền lực gay gắt trong lĩnh vực chính trị. “Chính trị là cuộc đấu tranh giữa các giai cấp”, điều này do đặc trưng bản chất của chính trị quyết định.

Chính trị là sự tập trung biểu hiện của kinh tế, vì vậy quan hệ giai cấp được hình thành do địa vị khác nhau đối với tư liệu sản xuất trong quá trình sản xuất tất yếu sẽ phản ánh tập trung vào chính trị. Quan hệ đối kháng giữa kẻ bóc lột và người bị bóc lột trong quan hệ sản xuất tất yếu sẽ biểu hiện thành quan hệ thống trị và bị thống trị, áp bức và bị áp bức về chính trị. “Do đó có thể thấy, mọi cuộc đấu

tranh trong nội bộ quốc gia như: đấu tranh giữa chế độ dân chủ, quý tộc và quân chủ; đấu tranh giành quyền bầu cử… chẳng qua chỉ là những hình thức bề ngoài, dưới các hình thức ấy thực chất đang diễn ra cuộc đấu tranh giữa các giai cấp khác nhau.”

Vì thế, khi nghiên cứu hiện tượng chính trị, không thể bỏ qua tính giai cấp của chính trị. Đồng thời, chủ nghĩa Mác còn chỉ ra rằng tính giai cấp của chính trị không chỉ bao gồm quan hệ giữa các giai cấp đối địch, mà còn bao gồm cả các loại quan hệ giai cấp khác. Bản thân chính trị phản ánh sự biến đổi của các quan hệ giai cấp trong xã hội, khi các quan hệ giai cấp thay đổi, thuộc tính giai cấp của xã hội cũng thay đổi. Ví dụ, trong xã hội xã hội chủ nghĩa, giai cấp bóc lột đã không còn tồn tại, nhưng trong xã hội vẫn tồn tại quan hệ giữa các giai cấp trong nội bộ nhân dân, và những quan hệ này cũng là chính trị.

Thứ ba, “Chính trị là tham gia vào công việc quốc gia, định hướng cho quốc gia, xác định phương thức, nhiệm vụ và nội dung hoạt động của quốc gia” - mô tả nội dung cơ bản của chính trị. Chủ nghĩa Mác cho rằng, vấn đề căn bản nhất của chính trị là quyền lực chính trị của nhà nước. Việc chủ nghĩa Mác coi hoạt động của quyền lực nhà nước là nội dung cơ bản của chính trị xuất phát từ những nhận định sau:

(1) Chủ nghĩa Mác tin rằng “Toàn bộ lịch sử trước đây là lịch sử đấu tranh giai cấp; trong tất cả các cuộc đấu tranh chính trị phức tạp, vấn đề trung tâm luôn là sự thống trị xã hội và chính trị của các giai cấp. Giai cấp cũ tìm cách duy trì thống trị, giai cấp mới nổi tìm cách giành lấy thống trị.”

(2) Bất kỳ giai cấp nào muốn thực hiện sự thống trị chính trị của mình, công cụ chủ yếu chính là bộ máy nhà nước. Một giai cấp muốn giành và giữ quyền thống trị chính trị phải nắm được quyền lực nhà nước, kiểm soát bộ máy nhà nước, từ đó mới thực hiện được sự thống trị chính trị của mình đối với toàn xã hội.

(3) Quyền lực nhà nước là nơi tập trung nhất của các hoạt động chính trị trong xã hội, là bộ phận cốt lõi của kiến trúc thượng tầng chính trị. Trong điều kiện nhà nước tồn tại, mọi hoạt động, quan hệ, hiện tượng chính trị đều liên quan đến quyền lực nhà nước và đều lấy hoạt động của quyền lực nhà nước làm trung tâm.

Các yếu tố chính trị như giai cấp, đảng phái, tổ chức chính trị, đấu tranh chính trị, cách mạng chính trị, cạnh tranh chính trị, xung đột chính trị, thỏa hiệp chính trị… đều xoay quanh quyền lực nhà nước. Vì vậy, khoa học chính trị cần nghiên cứu cách các giai cấp và nhóm xã hội khác nhau tham gia vào công việc quốc gia, chính sách nhà nước được hoạch định ra sao, phương thức hoạt động và nhiệm vụ của nhà nước được xác định như thế nào. Ở đây, chính trị học Mác-xít thực chất nhấn mạnh hai phương diện:

● Hình thức hoạt động của quyền lực nhà nước - nội dung

pháp chế;

● Quá trình hoạt động của quyền lực nhà nước - nội dung

chức năng.

(4) “Chính trị vừa là một khoa học, vừa là một nghệ thuật” thể hiện đặc trưng của chính trị. Chủ nghĩa duy vật lịch sử cho rằng, chính trị là một hiện tượng khách quan trong quá trình phát triển xã hội. Sự hình thành, vận động và phát triển của chính trị không phải là ngẫu nhiên hay tùy tiện, không thể bị chi phối hoàn toàn bởi ý chí chủ quan của con người; mà nó bị quy định bởi quá trình vận động vật chất của xã hội và có những quy luật khách quan nhất định. Vì chính trị là một quá trình vận động khách quan, nên nó có những quy luật riêng.

Khi chính trị không còn chịu ảnh hưởng của định kiến giai cấp và lợi ích giai cấp trong xã hội có giai cấp, con người có thể phát hiện ra những quy luật cơ bản của bản thân chính trị, và có thể dùng

phương pháp khoa học để nghiên cứu chính trị, từ những mối quan hệ xã hội phức tạp và mạng lưới chính trị rối rắm tìm ra tính quy luật, từ đó vận dụng một cách tự giác các quy luật này để đạt được mục tiêu của mình.

Chính trị đồng thời cũng là một nghệ thuật. Nghệ thuật chính trị có nghĩa là con người phải vận dụng linh hoạt, tự giác và chủ động hơn các quy luật chính trị; chẳng hạn như trong đấu tranh chính trị, hoạch định chính sách, sử dụng quyền lực chính trị, đàm phán chính trị, giao thiệp chính trị… thường đòi hỏi con người phải có tính chủ động sáng tạo cao dựa trên nền tảng các quy luật khách quan của chính trị. Chủ nghĩa Mác - Lênin có nhiều luận điểm xuất sắc về chính sách và chiến lược, đây chính là những nghiên cứu về nghệ thuật chính trị.

Từ các luận điểm trên, có thể xác định tương đối rõ đối tượng nghiên cứu của khoa học chính trị Mác-xít. Ở nghĩa rộng, khoa học chính trị Mác-xít nghiên cứu quy luật phát triển của hoạt động, quan hệ và hình thức của quyền lực công cộng xã hội đặt trên một cơ sở kinh tế nhất định. Ở nghĩa hẹp, đối tượng nghiên cứu là quy luật phát triển của hoạt động, quan hệ và hình thức của quyền lực nhà nước. Trong xã hội có giai cấp, nhà nước là vấn đề trung tâm của chính trị, vì thế cần nghiên cứu quy luật phát triển của hoạt động, quan hệ và hình thức của nhà nước.

Khoa học chính trị Mác-xít phân tích quy luật ra đời, phát triển và tiêu vong của nhà nước; nghiên cứu quy luật thay đổi các hình thái nhà nước và các hình thức tổ chức chính quyền; nghiên cứu bản chất, chức năng của nhà nước… và ở những phương diện này, khoa học chính trị Mác-xít đã xây dựng hệ thống lý luận riêng.

Sở dĩ khoa học chính trị Mác-xít chú trọng nghiên cứu vấn đề nhà nước là vì nhà nước thể hiện vấn đề cơ bản nhất trong các hiện tượng chính trị, tức vấn đề quyền lực công cộng của xã hội. Tuy nhà nước chỉ là một hình thức biểu hiện quyền lực công cộng của xã hội

trong một giai đoạn lịch sử nhất định, và không đồng nhất với mọi hình thức quyền lực công cộng của xã hội trong tất cả các giai đoạn phát triển của loài người, nhưng trong hệ thống lý luận của khoa học chính trị Mác-xít, vẫn bao hàm những phân tích sâu sắc và nghiên cứu khoa học phong phú về quyền lực công cộng xã hội trong thời kỳ tiền nhà nước cũng như trong xã hội tương lai.

Tuy nhiên, trong xã hội có giai cấp, nhà nước là hình thức chính trị cơ bản thể hiện quyền lực công cộng của xã hội. Nó hiện thân cho quyền lực công cộng xã hội. Mác và Ăng-ghen đã chỉ rõ: “Điểm khác biệt thứ hai giữa nhà nước và tổ chức thị tộc cổ xưa là việc thiết lập một quyền lực công cộng, quyền lực này không còn đồng nhất với dân cư đã tự tổ chức thành lực lượng vũ trang nữa… Quyền lực công cộng như thế tồn tại trong mỗi nhà nước. Chúng ta đã thấy, đặc trưng bản chất của nhà nước là quyền lực công cộng tách rời quần chúng nhân dân”.

Hình thái biểu hiện bên ngoài, nhưng đối tượng nghiên cứu thực sự là quy luật phát triển của hoạt động, quan hệ và hình thức của quyền lực công cộng trong xã hội.

_____________________________________________________

3. Hệ thống chính trị học Mác-xít

Chính trị học Mác-xít được xây dựng trên cơ sở chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng. Vì vậy, toàn bộ hệ thống của nó dựa trên việc phân tích và tổng kết các quan hệ sản xuất và quan hệ trao đổi trong đời sống xã hội loài người, xuất phát từ sự khảo cứu khoa học về đấu tranh giai cấp và quan hệ giai cấp trong các quan hệ xã hội và chính trị do một hình thái quan hệ sản xuất và trao đổi nhất định quyết định. Nội dung cơ bản của hệ thống chính trị học Mác-xít bao gồm:

Thứ nhất, về bản chất của quan hệ chính trị.

Chính trị học Mác-xít cho rằng tiền đề đầu tiên của lịch sử loài người là sự tồn tại của những cá nhân sống. Hành vi đầu tiên khiến con người khác với động vật không nằm ở tư tưởng của họ, mà ở chỗ họ bắt đầu sản xuất ra tư liệu sản xuất và tư liệu sinh hoạt cần thiết cho bản thân. Trong đời sống và sản xuất xã hội của mình, con người tất yếu hình thành nên những quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất. Tổng thể các quan hệ sản xuất của một xã hội cấu thành cơ sở kinh tế của xã hội đó, quyết định các quan hệ chính trị, phương thức sinh hoạt chính trị và quan niệm chính trị của xã hội ấy. Sự phát triển của lực lượng sản xuất tất yếu sẽ mâu thuẫn với quan hệ sản xuất hiện tồn, trong đó nó đang vận động. Một khi quan hệ sản xuất, do sự phát triển của lực lượng sản xuất, trở thành xiềng xích kìm hãm lực lượng sản xuất, xã hội sẽ đứng trước biến đổi hoặc cách mạng. Khi cơ sở kinh tế của xã hội thay đổi, toàn bộ kiến trúc thượng tầng của xã hội cũng sẽ có sự biến đổi to lớn. Quan hệ chính trị không thể chỉ đơn giản giải thích từ tư tưởng hay quan niệm, cũng không thể chỉ giải thích hiện tượng chính trị bằng chính hiện tượng chính trị, mà cần phải tìm ra bản chất sâu xa hơn của các quan hệ chính trị - xã hội. Hiện tượng chính trị và quan hệ chính trị không tồn tại độc lập, mà chịu sự chi phối của quan hệ kinh tế - xã hội và quan hệ xã hội. Chỉ khi gắn quan hệ chính trị với những điều kiện phát triển nhất định của xã hội thì quan hệ chính trị mới có thể được giải thích một cách khoa học.

Thứ hai, về quan điểm giai cấp.

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, giữa cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng, là mâu thuẫn cơ bản của mọi xã hội. Trong xã hội có giai cấp, mâu thuẫn cơ bản của xã hội tập trung biểu hiện thành mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp. Theo quan điểm của chính trị học Mác-xít, nguyên nhân dẫn tới sự xuất hiện giai cấp là do trong lịch sử loài người nảy sinh chế độ tư hữu, và đấu tranh giai cấp là hiện tượng tất yếu của xã hội có giai cấp, bắt nguồn từ sự đối lập căn bản về lợi ích giai cấp. Chủ nghĩa Mác

cho rằng toàn bộ lịch sử xã hội kể từ khi có ghi chép bằng văn tự đến nay đều là lịch sử đấu tranh giai cấp. Đấu tranh giai cấp không chỉ là chủ đề của sự phát triển lịch sử xã hội có giai cấp, mà còn là động lực to lớn thúc đẩy sự phát triển đó. Hiện tượng chính trị được hình thành và phát triển trong xã hội, nên nó luôn gắn bó và đan xen với quan hệ giai cấp và đấu tranh giai cấp tồn tại trong xã hội. Chính trị luôn phản ánh lợi ích của một giai cấp nhất định, và chính trị cũng chính là nơi trực tiếp diễn ra sự đối đầu giữa các giai cấp.

Thứ ba, về quan điểm Nhà nước.

Chính trị học Mác-xít cho rằng sự ra đời của giai cấp tất yếu dẫn đến sự xuất hiện của Nhà nước. Nhà nước không phải là một sức mạnh áp đặt từ bên ngoài lên xã hội, mà là một hiện tượng xuất hiện cùng với sự ra đời của giai cấp. Nhà nước biểu thị rằng “xã hội này đã rơi vào mâu thuẫn nội tại không thể giải quyết, bị phân hóa thành những mặt đối lập không thể điều hòa và bất lực trong việc thoát khỏi sự đối lập đó. Và để những mặt đối lập này, tức các giai cấp có lợi ích kinh tế xung đột không tự hủy diệt bản thân và xã hội trong một cuộc đấu tranh vô nghĩa, thì cần có một sức mạnh bề ngoài đứng trên xã hội, có nhiệm vụ làm dịu xung đột, giữ xung đột ở trong một giới hạn nhất định…”.

Trong phạm vi của “quyền lực”, kiểu xã hội này được sinh ra từ trong lòng xã hội nhưng lại đứng cao hơn xã hội, đồng thời trở thành lực lượng xa lạ và đối lập với xã hội, chính là nhà nước. Lý luận về nhà nước chính là nội dung trung tâm của chính trị học Mác-xít.

Thứ tư, về quan điểm xã hội tương lai.

Các nhà chính trị học Mác-xít tin rằng, sự phát triển lịch sử của xã hội tất yếu dẫn đến xã hội cộng sản chủ nghĩa. Chủ nghĩa cộng sản là hình thái xã hội cao nhất. Bản chất và mục tiêu căn bản của nó chính là giải phóng con người một cách toàn diện. Chủ nghĩa cộng sản không phải là một chế độ xã hội cụ thể, mà là kết quả vận động

của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong xã hội loài người. Trong xã hội tư bản chủ nghĩa, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất xã hội hóa và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của xã hội. Sự phát triển nhanh chóng này làm cho mối quan hệ vốn có giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất ngày càng trở nên căng thẳng và gay gắt hơn. Loại mâu thuẫn này không ngừng làm gia tăng nguy cơ khủng hoảng của xã hội tư bản, đồng thời cũng dự báo sự xuất hiện của “những người liên hợp tự do” - những người chiếm hữu lực lượng sản xuất xã hội hóa thay cho giai cấp tư sản. Do đó, xã hội cộng sản là kết quả tất yếu của lịch sử phát triển xã hội loài người. Chủ nghĩa cộng sản sẽ thông qua cách mạng xã hội để thủ tiêu tất cả các mối quan hệ xã hội và quan hệ trao đổi cũ kỹ, xây dựng một xã hội mới không có giai cấp, thực hiện sự giải phóng toàn diện của con người.

Từ xã hội tư bản phát triển lên xã hội cộng sản phải trải qua một giai đoạn quá độ nhất định. Nhiệm vụ căn bản của giai đoạn quá độ là thông qua sự cải biến toàn diện các lĩnh vực của đời sống xã hội, dần dần thay thế sự thống trị của giai cấp tư sản bằng sự thống trị của giai cấp vô sản, thực hiện chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, giải phóng và phát triển toàn diện lực lượng sản xuất, đồng thời không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của con người. Để đạt được điều này, ngoài việc cần có những biến đổi sâu sắc trong đời sống xã hội, còn phải tiến hành những cải cách triệt để trong nhận thức tư tưởng của con người.

Thứ năm, về quan điểm cách mạng.

Cách mạng là kết quả tất yếu của mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Vì vậy, cách mạng xã hội là con đường tất yếu để giải quyết mâu thuẫn này. Xã hội tư bản chỉ có thể giải quyết mâu thuẫn đó thông qua cách mạng xã hội và phương thức cách mạng. Cuộc cách mạng này không thể hoàn thành trong một giai đoạn đơn lẻ. Cách mạng xã hội nói chung là sự thay đổi chính quyền và quan hệ sở hữu. Nhưng cách mạng xã hội chủ nghĩa thì

khác, nó không thể dừng lại ở việc thay đổi hình thức chính trị, mà phải thủ tiêu tận gốc chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa và những điều kiện vật chất duy trì nó. Mục tiêu căn bản của cách mạng xã hội chủ nghĩa là tiêu diệt mọi chế độ người bóc lột người, thực hiện chủ nghĩa cộng sản.

Để trình bày những vấn đề cơ bản nói trên, các nhà chính trị học Mác-xít đã xây dựng nên một hệ thống lý luận chính trị hoàn chỉnh. Những vấn đề cơ bản này bao quát nhiều lĩnh vực, từ đời sống xã hội đến các quan hệ chính trị và các mối quan hệ giai cấp. Đó là một hệ thống rất phức tạp, bao gồm nhiều phương diện về đời sống xã hội loài người. Các nhà chính trị học Mác-xít đều đã đưa ra cách lý giải và quan điểm riêng của mình về những vấn đề đó. Chúng tôi tổng kết các nguyên lý cơ bản về quan hệ xã hội và đời sống chính trị như sau:

(1) Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế;

(2) Chính trị là sự đấu tranh giai cấp;

(3) Nhà nước là công cụ thống trị giai cấp;

(4) Nhà nước là công cụ duy trì sự phân chia giai cấp của xã hội;

(5) Chính trị và nhà nước là công cụ thống trị của giai cấp cầm quyền;

(6) Hình thức quyết định chính trị của nhà nước;

(7) Chính trị là sự kế tục của kinh tế;

(8) Chính trị và đường lối chính trị phải phục vụ cho kế hoạch giai cấp.

(9) Chính trị là một khoa học và nghệ thuật;

(10) Vấn đề dân tộc là một bộ phận của toàn bộ vấn đề cách mạng xã hội;

(11) Sự tồn tại của xã hội quyết định hình thái chính trị của nó;

(12) Sự phát triển xã hội thúc đẩy sự phát triển của chính trị;

(13) Cách mạng là động lực của lịch sử;

(14) Các đặc điểm của thời đại quyết định hình thức và kết cấu của quan hệ chính trị;

(15) Nhân loại tất yếu phải trải qua con đường cộng sản chủ nghĩa.

Chúng tôi cho rằng, những nguyên lý này đã trình bày sự phát triển của khoa học chính trị Mác-xít ở nhiều phương diện, đồng thời nêu rõ các luận điểm cụ thể. Có thể nói, nguyên lý cơ bản của chính trị học Mác-xít và các kết quả nghiên cứu của nó trên các lĩnh vực cơ bản của chính trị học được bao hàm trong 15 phương diện này. Mặc dù có thể phân loại chúng theo nhiều cách khác nhau, nhưng dù sắp xếp thế nào, chúng đều cấu thành những nguyên lý cơ bản nhất của chính trị học Mác-xít. Vì vậy, gọi đây là nguyên lý cơ bản nhất là vì ngoài chúng ra, còn có những nguyên lý mang tính lý luận khác, thực tế là cấu trúc của chính trị học Mác-xít, nhưng tất cả đều có thể quy về những nguyên lý lớn này.

_____________________________________________________

4. Vị trí và đặc điểm của chính trị học Mác-xít

Trong quá trình phát triển của khoa học chính trị, sự ra đời của chính trị học Mác-xít đã dẫn đến một cuộc thay đổi mang tính cách mạng; nó khai mở thời đại khoa học của việc nhận thức hiện thực xã hội loài người một cách thực chứng. Chính trị học Mác-xít và sự phát triển của nó đã đạt được hai thành tựu vĩ đại:

(1) Chính trị học Mác-xít đã cung cấp cho nghiên cứu chính trị một phương pháp luận khoa học, tức là chứng minh chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng, từ đó khiến nghiên cứu chính trị có một cơ sở khoa học;

(2) Chính trị học Mác-xít lần đầu tiên gắn bó chặt chẽ nghiên cứu chính trị với sự nghiệp giải phóng con người, coi sự nghiệp giải phóng con người là mục tiêu nghiên cứu cơ bản của chính trị học.

Chính trị học Mác-xít là một bộ phận cấu thành quan trọng của lý luận cách mạng về việc con người nhận thức thế giới và cải tạo thế giới. Thông qua phân tích các hiện tượng chính trị khác nhau của xã hội loài người, chính trị học Mác-xít đã khái quát được những quy luật chính trị sâu sắc và có hệ thống nhất trong lịch sử. Nó có năm đặc điểm cơ bản:

1. Tính khoa học.

Chính trị học Mác-xít coi lịch sử và quá trình phát triển xã hội là một quá trình có quy luật, không ngừng khám phá ra quy luật phát triển xã hội. Nó cho rằng, giống như giới tự nhiên có quy luật khách quan, thì xã hội loài người cũng tồn tại mối liên hệ và quy luật khách quan. Mác, bằng việc phân tích lịch sử xã hội loài người và con đường phát triển của nó, đã tìm ra “quy luật” của vận động lịch sử. Dựa trên cơ sở đó, chính trị học Mác-xít đã khái quát hiện tượng chính trị thành một loại quy luật, nhấn mạnh rằng quy luật này phản ánh bản chất xã hội của chính trị, đồng thời vạch ra phạm vi và giới hạn vận động của các hoạt động chính trị xã hội loài người.

2. Tính giai cấp.

Chính trị học Mác-xít gắn nghiên cứu chính trị với sự nghiệp giải phóng con người một cách mật thiết. Theo quan điểm Mác-xít, sự nghiệp giải phóng nhân loại chỉ có thể đạt được

thông qua việc thủ tiêu chế độ tư bản và thực hiện chế độ công hữu cộng sản chủ nghĩa.

Hoạt động “vĩnh viễn cách mạng” và “vĩnh viễn vô sản” là điều kiện tất yếu để hiện thực hóa cách mạng vô sản và cách mạng vô giai cấp. Vì vậy, chính trị học Mác-xít hoàn toàn phục vụ cho giai cấp vô sản và lợi ích chung của toàn nhân loại. “Khoa học nếu thoát ly khỏi vô sản thì sẽ trở thành vô hồn, nó sẽ không còn phù hợp với lợi ích của nhân loại và tiến bộ xã hội.” Khi chủ nghĩa Mác phát triển đến thời kỳ phát hiện ra “mỗi mắt xích của chuỗi xã hội” đều gắn với chế độ giai cấp, thì bắt đầu chủ yếu hướng tới vấn đề giai cấp vô sản, đồng thời đạt tới sự đồng cảm sâu sắc với giai cấp công nhân.

3. Tính cách mạng.

Chủ nghĩa Mác là thế giới quan mang tính cách mạng. Mác chỉ ra rằng: các nhà triết học chỉ giải thích thế giới bằng những cách khác nhau, còn vấn đề là phải cải tạo thế giới. Tư tưởng cải tạo thế giới này thấm nhuần trong chính trị học Mác-xít. Chính trị học Mác-xít cho rằng, chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới có thể xóa bỏ chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa hiện tại, và đó là điều kiện tất yếu để thủ tiêu áp bức giai cấp. Chính trị học Mác-xít công khai tuyên bố loại bỏ mọi chế độ, mọi sự áp bức khiến con người bị tha hóa. Mác và Ăng-ghen đã viết trong Tuyên ngôn Đảng Cộng sản: “Giai cấp vô sản chỉ có thể giải phóng mình bằng cách thủ tiêu toàn bộ những điều kiện sản xuất hiện có, đồng thời thủ tiêu toàn bộ những quan hệ xã hội bắt nguồn từ đó.”

4. Tính thực tiễn.

Tính thực tiễn ở đây là sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn. Chính trị học Mác-xít không phải là giáo điều, không chỉ là kết luận của khoa học xã hội và lịch sử đã có, mà còn là tổng kết lý luận từ thực tiễn đấu tranh giai cấp vô sản. Do đó, việc nghiên cứu chính trị học Mác-xít phải gắn bó chặt chẽ với thực tiễn chính trị của giai cấp vô sản. Nó không chỉ phản

ánh các quy luật chính trị, mà còn phải thông qua thực tiễn cụ thể để kiểm nghiệm và phát triển chính lý luận và học thuyết của mình.

5. Tính phát triển.

Sứ mệnh lịch sử của chính trị học Mác-xít quyết định rằng nó không đứng yên nghiên cứu hiện tượng chính trị, mà phải quan sát và nắm bắt quy luật tất yếu của sự phát triển xã hội loài người, từ đó đưa ra phân tích và dự đoán khoa học. Chính trị học Mác-xít có tính linh hoạt, có thể thích ứng với các thời đại, xã hội, bối cảnh văn hóa khác nhau, nhằm hướng dẫn hoạt động thực tiễn một cách hiệu quả và ngày càng hoàn thiện bản thân.

Phần Hai - Kết cấu cơ bản của chính trị xã hội

***

1. Chính trị là hoạt động xã hội của con người

Chủ nghĩa duy vật lịch sử đặc biệt chú ý tới quá trình hình thành và phát triển của các hoạt động chính trị, đặt chúng vào bối cảnh lịch sử xã hội và thực tiễn của con người để phân tích. Chính trị học Mác-xít nhấn mạnh rằng, cần nghiên cứu các điều kiện xã hội và lịch sử nhất định của hoạt động chính trị, bao gồm nội dung, tinh thần, quy mô và hình thức thể hiện của nó. Hoạt động chính trị có hai ý nghĩa cơ bản:

(1) Việc nghiên cứu hoạt động chính trị theo quan điểm duy vật lịch sử là chú trọng tới tính động, tính phát triển của sự vật. Một điểm khác biệt quan trọng nữa giữa chính trị học Mác – Lênin và các chính trị học khác là ở chỗ nó nhấn mạnh quá trình phát triển lịch sử và xã hội. Nghiên cứu chính trị không thể dừng lại ở việc nghiên cứu hình thức - chế độ bề ngoài. Một thiên kiến chủ yếu trong nghiên cứu chính trị tư sản phương Tây là quá coi trọng hình thức và cấu trúc, trong khi tách rời khỏi bản chất xã hội và thực tiễn sinh hoạt của con người.

Chủ nghĩa duy vật lịch sử yêu cầu phải nghiên cứu chính trị từ mối quan hệ biện chứng giữa hình thức và nội dung của hoạt động chính trị trong xã hội, phân tích và chỉ ra rằng những khuôn mẫu cố định không thể dễ dàng áp đặt vào hiện thực sinh động, cũng như không thể dùng kết quả nghiên cứu một thời để thay cho sự biến đổi không ngừng của đời sống chính trị.

“Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Mác và Ăng-ghen không phải là một phương pháp siêu hình khô cứng, mà là một phương pháp khoa học xã hội, cho phép xã hội như một chỉnh thể vận động theo quy luật khách quan của phát triển kinh tế,

từ đó kết hợp thực tiễn nhằm xác lập mối liên hệ giữa các yếu tố của đời sống xã hội, đòi hỏi phải nghiên cứu các hình thức vận động và quy luật của nó.”

(2) Chính trị học Mác – Lênin coi hoạt động chính trị là một khái niệm rộng và đa diện. Hầu hết hành vi chính trị trong xã hội, dù trực tiếp hay gián tiếp, đều là hoạt động chính trị, như: đấu tranh chính trị, cách mạng chính trị, vận động chính trị, bầu cử chính trị, tuyên truyền chính trị, liên minh chính trị, phản kháng chính trị, chiến tranh chính trị, đàm phán, hội nghị, biểu tình, nổi dậy, ám sát, bạo động, xung đột, thỏa hiệp, nhượng bộ, hòa giải, v.v. Tất cả những hành động này đều nằm trong phạm vi rộng lớn của hoạt động chính trị.

Bởi vì mục tiêu cao nhất của chính trị học Mác – Lênin là giành và giữ chính quyền nhà nước, nên khi đã có quyền lực chính trị, mọi hình thức và nội dung của hoạt động chính trị đều xoay quanh việc củng cố và bảo vệ quyền lực này. Nếu chính trị gắn với quyền lực nhà nước hoặc quyền lực công cộng ở quy mô rộng lớn, thì hoạt động chính trị chủ yếu thể hiện thành các hoạt động nhằm duy trì, sử dụng và tham gia vào quyền lực này.

Do đó, ta có thể mở rộng định nghĩa: hoạt động chính trị là các hoạt động nhằm giành, sử dụng, duy trì và tham gia quyền lực chính trị hoặc quyền lực công cộng. Những hoạt động nảy sinh từ đó đều có thể quy vào phạm trù hoạt động chính trị.

Hoạt động chính trị do một số yếu tố cơ bản cấu thành. Hoạt động chính trị là hoạt động xã hội của cá nhân, tập thể, giai cấp, đảng phái, tổ chức chính trị – xã hội trong xã hội nhất định. Nghiên cứu hoạt động chính trị trước hết phải xác định chủ thể, cấu trúc và nội dung của hoạt động chính trị.

Khái niệm hoạt động chính trị

Hoạt động chính trị là một khái niệm rộng, bao gồm hầu hết mọi hành vi chính trị xã hội. Bất kể là quan sát ở phạm vi hẹp hay rộng,

các hình thức như đấu tranh chính trị, cải cách chính trị, vận động chính trị, bầu cử chính trị, tuyên truyền chính trị, liên minh chính trị, xung đột chính trị, đàm phán chính trị, hội nghị chính trị, thậm chí các hoạt động như biểu tình, đình công, phản kháng, v.v., đều thuộc phạm trù hoạt động chính trị.

Chính trị học Mác-xít coi nhà nước là hình thức tập trung cao nhất của quyền lực chính trị. Một khi quyền lực này được thực hiện thông qua các cơ quan nhà nước, thì các hoạt động chính trị chủ yếu sẽ xoay quanh việc giành, giữ, duy trì và tham gia vào quyền lực nhà nước hoặc quyền lực công cộng. Do đó, một cách định nghĩa rộng hơn là: hoạt động chính trị là sự vận dụng, duy trì và tham gia quyền lực chính trị hoặc quyền lực công cộng của xã hội.

Chủ thể của hoạt động chính trị

Chủ thể của hoạt động chính trị khác nhau ở các quốc gia, xã hội và bối cảnh lịch sử khác nhau. Xét về tổng thể, có hai loại:

1. Chủ thể cá nhân: Hoạt động chính trị trước hết là hoạt động

của cá nhân. Cá nhân tham gia hoạt động chính trị trong những điều kiện nhất định, tiến hành các hoạt động chính trị như bỏ phiếu, ứng cử, phát biểu tại nghị viện, tham gia đảng phái, hoặc các tổ chức công cộng.

2. Chủ thể tập thể: Loại chủ thể này là lực lượng chính tham

gia hoạt động chính trị xã hội, giữ vai trò chủ đạo. Chủ thể chính trị tập thể gồm có: nhân dân, giai cấp, đảng phái, tổ chức quyền lực, công đoàn, chính phủ, v.v. So với chủ thể chính trị cá nhân, chủ thể chính trị tập thể thường có khả năng xác định nội dung và hình thức hoạt động chính trị một cách rõ ràng hơn trong những điều kiện xã hội nhất định. Cá nhân thường chịu ảnh hưởng và bị ràng buộc bởi lợi ích, quan điểm của tập thể, tham gia hoặc đại diện cho một nhóm nhất định để tiến hành hoạt động chính trị.

Đặc điểm chung của chủ thể hoạt động chính trị

1. Mỗi chủ thể đều có lợi ích riêng, lợi ích này định hướng hành

động chính trị và phụ thuộc vào địa vị xã hội, vai trò, điều kiện kinh tế - xã hội. Các lợi ích này có thể là lợi ích kinh tế, chính trị, xã hội hoặc lợi ích của nhóm.

2. Mỗi chủ thể đều có mục tiêu riêng, bất kỳ hành động chính trị

nào cũng nhằm bảo vệ lợi ích của mình. Với giai cấp tư sản, mục tiêu chính trị thường là bảo vệ quyền lực và lợi ích kinh tế; với giai cấp vô sản, đó là đấu tranh để giành và duy trì quyền lợi giai cấp.

3. Chủ thể hoạt động chính trị chịu ảnh hưởng và dẫn dắt của

những quan điểm và tư tưởng nhất định. Trong suốt tiến trình chính trị, ngoài việc thể hiện lập trường và lợi ích, họ còn thể hiện một mục tiêu nhất định, và đằng sau đó thường có một hệ tư tưởng và quan niệm nhất định dẫn dắt. Những quan điểm và tư tưởng này hình thành từ nhận thức và tình cảm gắn bó với một chủ thể chính trị cụ thể, khiến họ có biểu hiện chính trị tương ứng. Tuy nhiên, dù khác nhau về quan điểm và tư tưởng, các chủ thể hoạt động chính trị vẫn khác biệt về mục đích và hình thức so với các hoạt động xã hội thông thường.

4. Thực tiễn của chủ thể hoạt động chính trị luôn mang tính tổ

chức nhất định. Chủ thể hoạt động chính trị thường không hoạt động một cách rời rạc, tự phát, mà có kế hoạch, có bước đi, và trong hình thức tổ chức có thể phân thành hai loại cơ bản:

Tổ chức chính trị bên trong hệ thống nhà nước - tức các hoạt động chính trị diễn ra trong phạm vi và cơ cấu chính trị chính thức, như hoạt động của nguyên thủ quốc gia, nghị sĩ, công chức chính phủ, v.v.

Tổ chức chính trị ngoài hệ thống nhà nước - tức các hoạt động chính trị diễn ra dưới hình thức tổ chức không chính

thức, như các nhóm vận động, tổ chức quần chúng, hoặc các phe phái chính trị.

_____________________________________________________

2. Chính trị hình thành nên những quan hệ xã hội nhất định

Hoạt động chính trị tất yếu hình thành nên các mối quan hệ chính trị nhất định. Mác cho rằng: “Cách thức sản xuất nhất định của con người sẽ tạo ra những quan hệ xã hội và quan hệ chính trị nhất định.” Kinh nghiệm cho thấy, không nên xem nhẹ ảnh hưởng của điều kiện kinh tế - xã hội và cấu trúc chính trị đối với các quan hệ chính trị.

Quan hệ chính trị trong xã hội có nhiều dạng: quan hệ giữa các chính khách, giữa các đảng phái, giữa nhà nước và công dân, giữa các nhóm lợi ích, giữa lãnh đạo và quần chúng, v.v. Những quan hệ này là nền tảng hình thành nên hoạt động chính trị và chịu sự chi phối của các quy luật chính trị.

Chính trị học Mác-xít nhấn mạnh rằng, phân tích quan hệ chính trị là phân tích quan hệ quyền lực giai cấp. Ví dụ, Lênin từng nói: “Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế, và là mối quan hệ giữa các giai cấp với nhau.”

Phân tích mối quan hệ chính trị và kinh tế

Mác đã chỉ rõ rằng: “Kinh tế là cơ sở vật chất của đời sống xã hội, và quan hệ chính trị chẳng qua là hình thức tập trung của quan hệ kinh tế.” Quan hệ chính trị là sự phản ánh của cơ sở kinh tế, nhưng không hoàn toàn trùng khớp với nó. Ví dụ, chế độ chính trị phong kiến phản ánh quan hệ kinh tế phong kiến, nhưng trong những điều kiện lịch sử nhất định, có thể tồn tại sự thay đổi và phát triển phức tạp của các mối quan hệ này.

Trong xã hội tư bản, quan hệ chính trị thường dựa trên quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, song cũng có sự biến đổi do mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp. Quan hệ chính trị thể hiện qua sự vận động của các giai cấp, thông qua bầu cử, đảng phái, nghị viện, v.v.

Quan hệ chính trị và sự phát triển

Quan hệ chính trị không bất biến mà phát triển theo quá trình vận động của xã hội. Trong tiến trình phát triển xã hội, các quan hệ chính trị cũ dần được thay thế bằng quan hệ mới, phù hợp với sự thay đổi của cơ sở kinh tế. Chẳng hạn, quan hệ giữa chủ nô và nô lệ bị thay thế bởi quan hệ phong kiến, rồi sau đó là quan hệ tư bản chủ nghĩa. Trong xã hội cộng sản, quan hệ chính trị mang tính áp bức sẽ bị xóa bỏ hoàn toàn.

_____________________________________________________

3. Chính trị mang những hình thức nhất định

Quan hệ chính trị trong quá trình phát triển hiện thực có thể có hai kết quả:

● Một là, các quan hệ chính trị tiếp tục duy trì và phát triển theo

hướng ổn định, được pháp luật và quy tắc củng cố. Đây là hình thức chính trị mang tính chế độ hóa – như hiến pháp, cơ cấu nhà nước, các thiết chế pháp lý.

● Hai là, các quan hệ chính trị thay đổi hoặc bị thay thế khi cơ

sở kinh tế và xã hội thay đổi, tạo ra hình thức chính trị mới.

Hình thức chính trị bao gồm: cơ cấu nhà nước, cơ quan chính quyền, chế độ chính trị, hình thức pháp luật, quy tắc pháp lý, v.v. Nói chung, pháp luật và luật pháp là sự chế định hóa các quan hệ chính trị, là hình thức tổ chức và quy tắc bảo đảm thực thi quyền lực chính trị. Hình thức chính trị thường phản ánh một loại quan hệ chính trị

nhất định, và việc duy trì, củng cố các quan hệ chính trị này là mục tiêu nghiên cứu quan trọng trong khoa học chính trị.

1. Hình thức thể chế chính trị

Hình thức thể chế chính trị chủ yếu chỉ các hình thức tổ chức quyền lực nhà nước và quyền lực công cộng. Đó là “hình thức tổ chức của quyền lực chính trị”, thể hiện quyền lực giai cấp và cách thức tổ chức nhà nước, phản ánh mối quan hệ quyền lực của xã hội. Ví dụ: chế độ quân chủ, chế độ cộng hòa, chế độ dân chủ nhân dân, chế độ pháp quyền, chế độ hành chính, v.v. Mác nhấn mạnh rằng, hình thức chính trị là sản phẩm của những điều kiện lịch sử – xã hội nhất định, không thể tách rời cơ sở kinh tế – xã hội.

2. Cơ cấu tổ chức chính trị

Cơ cấu chính trị không chỉ là hình thức bên ngoài, mà còn bao gồm thiết chế tổ chức cụ thể. Mác coi nhà nước là “bạo lực có tổ chức của một giai cấp” và là “cỗ máy để duy trì sự thống trị giai cấp”. Trong hệ thống chính trị, cơ cấu tổ chức bao gồm các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp, quân đội, cảnh sát, cùng với các bộ phận tổ chức khác, có mối quan hệ mật thiết với nhau để duy trì hoạt động của bộ máy chính trị.

_____________________________________________________

4. Chính trị cấu thành một hệ thống

Chủ nghĩa duy vật lịch sử nhấn mạnh rằng, đời sống chính trị xã hội là một hệ thống hữu cơ, bao gồm hoạt động chính trị, quan hệ chính trị và hình thức chính trị. Từ góc độ hệ thống, đời sống chính trị có những đặc điểm:

● Các bộ phận chính trị liên kết với nhau, hình thành trật tự và

quy tắc nhất định.

● Chính trị bao gồm nhiều yếu tố như quan hệ quyền lực, quan

hệ giai cấp, cơ cấu đảng phái, quan hệ quốc tế, v.v.

● Mỗi yếu tố đều là một bộ phận cấu thành hệ thống, không

thể bỏ qua.

● Hệ thống chính trị gắn liền với hệ thống xã hội tổng thể, phản

ánh các mối quan hệ kinh tế, văn hóa, xã hội và quốc tế.

Hệ thống chính trị còn có khả năng điều chỉnh và thích ứng với thay đổi của môi trường xã hội - kinh tế. Chẳng hạn, khi cơ sở kinh tế thay đổi, hệ thống chính trị cũng phải thay đổi để phù hợp. Thực tiễn cho thấy, Engels đã chỉ ra ba chức năng cơ bản của chính trị học Mác-xít trong hệ thống chính trị quốc gia: hoạch định chính sách, điều hòa quan hệ, bảo vệ an ninh, trừng trị tội phạm, động viên quần chúng, đảm bảo trật tự xã hội, v.v. Hệ thống chính trị bao gồm nhiều hệ thống con, do đó khi nghiên cứu hệ thống chính trị, cần chú ý đến từng hệ thống con như: hệ thống cơ cấu tổ chức, hệ thống quan hệ chính trị, hệ thống quyền lực chính trị, hệ thống hành chính chính trị. Việc nghiên cứu từng hệ thống con và mối quan hệ giữa chúng là một phương pháp quan trọng để nhận thức bản chất của các hiện tượng chính trị. Phân tích hệ thống không chỉ là nhận thức các hoạt động chính trị khác nhau, mà còn là nhận thức các mối quan hệ phức tạp giữa chúng. Chỉ khi vận dụng phương pháp lịch sử duy vật, mới có thể khoa học và hợp lý giải thích bản chất của các hiện tượng chính trị.

Phần Ba - Phương pháp nghiên cứu chính trị

học Mác-xít

***

1. Phương pháp nghiên cứu lịch sử

Nghiên cứu chính trị là một phương diện quan trọng trong lịch sử phát triển của nền văn minh nhân loại. Con người đã nghiên cứu các hiện tượng chính trị khoảng hơn 2000 năm. Ở Trung Quốc, lịch sử nghiên cứu các hiện tượng chính trị có thể truy ngược đến hơn một nghìn năm trước thời Xuân Thu. Vào thời Xuân Thu - Chiến Quốc, đây là giai đoạn thịnh vượng nhất của nghiên cứu chính trị, với sự xuất hiện của hàng trăm trường phái tư tưởng.

Các học giả Mác-xít đã chỉ ra rằng, quá trình phát triển của lịch sử văn hóa nhân loại, đặc biệt là lịch sử phát triển của các học thuyết chính trị, cần được xem xét để hiểu rõ sự hình thành và phát triển của chính trị học Mác-xít.

Ở phương Tây, lịch sử nghiên cứu chính trị đã hình thành hệ thống lý luận khá hoàn chỉnh, có thể truy ngược đến thời kỳ Hy Lạp - La Mã cổ đại, tức khoảng 500 năm trước Công nguyên. Nếu bỏ qua một số giai đoạn gián đoạn, thì sự phát triển của chính trị học phương Tây vẫn nối tiếp cho đến thời cận đại, hiện đại. Ngoài ra, còn có các nền văn minh phương Đông cổ đại, như Ấn Độ cổ đại, Trung Hoa cổ đại, cũng đã hình thành nên những quan điểm chính trị tương đối hoàn chỉnh từ sớm.

Giai đoạn phát triển chính yếu. Ở đây, “phương pháp luận” dùng để chỉ một giai đoạn nhất định trong đó phương pháp giữ vị trí chủ đạo, dẫn dắt nhận thức và thế giới quan chính trị, đồng thời gắn kết chặt chẽ với hoàn cảnh hiện thực đang thay đổi, đóng vai trò duy trì trật tự xã hội. Vì thế, nghiên cứu phương pháp luận nhằm xác định rằng trong một xã hội nhất định và thời đại nhất định, việc nhận thức

quan điểm chủ đạo của xã hội gắn liền với phương pháp nghiên cứu nào, và phương pháp này sẽ tác động như thế nào đến hệ thống quan điểm và lý luận. Các học phái khác nhau chịu ảnh hưởng từ phương pháp luận ấy, ví dụ như sự đối lập giữa giáo lý của Kitô giáo và quan điểm của Aristote, hoặc khác biệt giữa Locke và Rousseau, v.v.

Theo nguyên tắc phương pháp luận, quá trình phát triển của nghiên cứu chính trị phương Tây có thể chia thành bốn giai đoạn:

Thứ nhất, phương pháp triết học.

Phương pháp này thịnh hành trong thời kỳ cổ đại. Nghiên cứu chính trị cổ đại có mối quan hệ mật thiết với triết học, các tư tưởng gia thường đồng thời là triết gia. Aristote đã kế thừa và phát triển lý luận về tri thức và đạo đức, coi cái đẹp là bản chất của tri thức, vì thế lý tưởng “thành quốc lý tưởng” của ông xoay quanh đời sống và đạo đức của công dân. Ông tin rằng tri thức về cái đẹp có thể thông qua giáo dục để nuôi dưỡng con người, từ đó đạt tới lý tưởng chính trị.

Plato, trái lại, cho rằng chỉ có giáo dục tinh thần và tri thức mới có thể đạt tới lý tưởng chính trị, ông phân loại người dân thành ba tầng lớp: người sản xuất, người bảo vệ và người cai trị, mỗi tầng lớp có vai trò riêng và cần tuân thủ nguyên tắc “mỗi người làm đúng bổn phận của mình”.

Những người theo trường phái Epicurus, Stoic hay Cicero đều coi đạo đức cá nhân là cơ sở để xây dựng trật tự chính trị và pháp luật. Nhìn chung, chính trị học cổ đại đặt mục tiêu lý tưởng là phục vụ đạo đức, lấy chuẩn mực đạo đức để phân tích và giải thích hiện tượng chính trị, chứ không coi chính trị như một lĩnh vực độc lập.

Thứ hai, phương pháp thần học.

Phương pháp thần học chủ yếu thịnh hành vào thời kỳ trung cổ. Giáo hội Kitô giáo đã dần chiếm vị trí thống trị về mặt văn hóa và thế giới quan, dẫn đến việc nhận thức xã hội bị giới hạn trong khuôn khổ tín ngưỡng tôn giáo. Tư tưởng tôn giáo thâm nhập vào nghiên

cứu chính trị, hình thành nên một thế giới quan và phương pháp chính trị hoàn toàn khác với thời cổ đại.

Chính trị học thời kỳ này coi mục tiêu chính trị là thực hiện ý chí của Thượng đế, và coi trật tự xã hội là công cụ để duy trì quyền lực thần quyền. Hoàng đế, giáo hoàng, các nhà thần học như Thomas Aquinas, Augustine, Calvin… đều tìm cách dung hợp quyền lực chính trị và giáo quyền, nhằm bảo đảm xã hội vận hành “theo ý trời”.

Mặc dù có sự khác biệt rất lớn, nhưng thế giới quan và phương pháp thần học đều giống nhau ở chỗ: chúng lấy Thượng đế làm trung tâm; Thượng đế sáng tạo ra tất cả, con người phải tin vào Thượng đế, và mọi khiếm khuyết đều thuộc về con người. Trong giai đoạn này, nghiên cứu chính trị chủ yếu tập trung vào việc giải thích và luận chứng chính trị dựa trên tín ngưỡng và giáo lý tôn giáo, khiến cho chính trị học bị tôn giáo hóa. Điều này làm cho nghiên cứu và phương pháp tư duy chính trị tách rời khỏi đời sống xã hội và thực tiễn xã hội của con người.

Ngày nay, mặc dù xã hội loài người đã phát triển đến một trình độ nhất định, phương pháp này vẫn chiếm địa vị thống trị trong thời kỳ trung cổ. Engels đã phân tích ý nghĩa xã hội của tôn giáo: “Tất cả các tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hư ảo trong đầu óc con người của những sức mạnh bên ngoài chi phối đời sống hàng ngày của họ, là sự phản ánh mà ở đó các sức mạnh trần thế này mang hình thức sức mạnh siêu nhân.”

Thứ ba, phương pháp pháp luật học. Phương pháp pháp luật học bắt đầu từ khi giai cấp tư sản mới ra đời và nắm quyền, và cho đến khi chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh mẽ, nó vẫn giữ vị trí chủ yếu trong lĩnh vực nghiên cứu chính trị. Engels đã đưa ra định nghĩa về phương pháp pháp luật học của chủ nghĩa hiện thực tư sản: “Phương pháp pháp luật học của chủ nghĩa hiện thực tư sản cho rằng, trước đây quan hệ kinh tế và các quan

hệ xã hội là bất biến, nên được xem là sản phẩm của ý chí chung của con người, được thiết lập bởi pháp luật.”

Phương pháp pháp luật học có thể trực tiếp coi quan hệ kinh tế – xã hội và cấu trúc xã hội là kết quả của tác động của luật pháp, và dựa trên cơ sở pháp lý để giải thích nguyên nhân phát triển lịch sử và xã hội. Trong thời kỳ phong kiến, nguyên nhân thay đổi xã hội và lịch sử thường được cho là do ý chí của nhà vua hoặc Thượng đế; nhưng trong xã hội tư sản mới, người ta bắt đầu phá bỏ xiềng xích của tư tưởng thần học thời trung cổ, đòi hỏi “mọi người sinh ra đều bình đẳng”.

Khi giai cấp tư sản phát triển, phương pháp pháp luật học dần chiếm vị trí quan trọng, trở thành công cụ lý luận để bảo vệ quyền con người, quyền công dân, quyền sở hữu, quyền tự do, quyền hưởng hạnh phúc, an toàn và lợi ích hợp pháp. Thời kỳ này có nhiều nhà tư tưởng chính trị tiêu biểu của giai cấp tư sản như Montesquieu, Rousseau, Mably, Sieyès, Jefferson, Hamilton, Paine…, những người tin rằng chỉ cần thông qua việc xây dựng một cơ cấu chính trị và pháp luật hợp lý thì có thể đảm bảo xã hội hòa bình và ổn định.

Phân tích nhấn mạnh các nguyên tắc pháp luật, dân chủ, tự do, bình đẳng, bác ái… Mặc dù giữa các nhà tư tưởng chính trị thuộc trường phái pháp luật học có những khác biệt rất lớn, thậm chí đôi khi lập trường và quan điểm của họ hoàn toàn đối lập nhau, nhưng về cơ bản, phương pháp mà họ sử dụng lại giống nhau. Phương pháp này cho đến nay vẫn còn ảnh hưởng nhất định và trong nhiều nghiên cứu, phân tích chính trị, nó vẫn giữ vai trò là phương pháp cơ bản.

Thứ tư, phương pháp xã hội học.

Phương pháp này xuất hiện từ nửa đầu thế kỷ XIX và vẫn tồn tại đến ngày nay. Sau Cách mạng tư sản, các quốc gia tư bản phương Tây về cơ bản đã thiết lập chế độ nhà nước tư sản, hoàn thiện thể chế chính trị và cơ cấu nhà nước theo nguyên tắc của pháp luật

học; giai cấp tư sản trở thành giai cấp thống trị về chính trị. Tuy nhiên, các vấn đề về tinh thần vốn tồn tại trong xã hội vẫn chưa được giải quyết, như: sự tha hóa xã hội, bất bình đẳng, thiếu công bằng, sự tụt hậu về kinh tế… Những giá trị mà giai cấp tư sản từng hô hào trong thời kỳ cách mạng như tự do, bình đẳng, bác ái vẫn chưa trở thành hiện thực.

Chính những yếu tố này đã khiến một số học giả nghi ngờ tính hợp lý của phương pháp pháp luật học, từ đó bắt đầu chú trọng hơn đến việc thông qua cải cách thể chế và luật pháp để xây dựng một xã hội lý tưởng. Tuy nhiên, thực tế lại khác xa kỳ vọng. Engels đã tổng kết quá trình này như sau:

“Ngày nay chúng ta đã biết, nhà nước lý tưởng không thể vượt qua được pháp luật bảo vệ quyền sở hữu tư bản chủ nghĩa; ‘bình đẳng’ trước pháp luật vẫn là bình đẳng của các chủ sở hữu tư bản; quyền cơ bản nhất của mọi người trong nhà nước lý tưởng vẫn là quyền sở hữu tư bản; còn bản chất dân chủ của nhà nước và xã hội công dân dựa trên hợp đồng xã hội thực chất chỉ là công cụ để bảo vệ quyền sở hữu tư bản.”

Các nhà tư tưởng thế kỷ XIX, giống như những người đi trước, đã không thể vượt qua giới hạn mà thời đại đặt ra cho họ. Một số học giả cho rằng cần mở rộng tầm nhìn sang những vấn đề rộng lớn hơn. Phương pháp pháp luật học chỉ bàn về cải cách chính trị, nhưng cơ cấu chính trị phản ánh những quan hệ và lợi ích cơ bản của xã hội; bất kỳ cơ chế chính trị nào cũng gắn liền với những lợi ích và quan hệ xã hội nhất định.

Trong bất kỳ xã hội nào, điều quan trọng không chỉ là hình thức thể chế chính trị, mà là nền tảng kinh tế - xã hội và các mối quan hệ xã hội làm cơ sở cho nó. Chỉ dùng phương pháp pháp luật học để cải biến chính trị thì không thể đạt tới xã hội lý tưởng.

Phương pháp xã hội học do đó đã nhấn mạnh việc nghiên cứu các yếu tố xã hội, mối quan hệ xã hội, điều kiện chính trị - xã hội, từ đó hình thành hai khuynh hướng cơ bản:

1. Chủ nghĩa thực chứng: nhấn mạnh việc dựa vào các

nguyên tắc xã hội học để xây dựng xã hội lý tưởng.

2. Chủ nghĩa cải lương: nhấn mạnh sự ổn định và trật tự xã

hội, phản đối thay đổi triệt để.