8. CÁC CÔNG CỤ

Các khoản đầu tư vật chất về nhà máy, văn phòng, trang thiết bị, nhà cửa và hạ tầng cơ sở là bậc tiếp theo trong Kim tư tháp thịnh vượng. Tên gọi Chủ nghĩa tư bản bắt nguồn từ quyền sở hữu đối với các cơ cấu tư bản này, vì trong thế kỷ sau cuộc cách mạng công nghiệp, vốn sản xuất được xem như một yếu tố sống còn cho sự thành công kinh tế. Vốn đầu tư sản xuất đóng vai trò trực tiếp đối với sự tiến triển kinh tế và sự thịnh vượng.

Các khoản đầu tư theo bản chất đòi hỏi một sự sẵn sàng hy sinh cho tương lai. Một số động vật tự thân đã có sự chuẩn bị này. Chúng dự trữ thức ăn và làm nơi ở trú đông. Một số động vật như loài hải ly còn xây đập và thay đổi môi trường thiên nhiên cho chúng. Nhưng có rất nhiều loài không làm việc này. Về mặt kinh tế thì loài thứ hai này phải chịu đựng một điều kiện sinh sống thấp hơn trong suốt mùa đông. Nhiều con chết vì đói hoặc do dãi dầu gió tuyết. Tạo hóa không quan ngại đến sự tử vong của chúng mà chỉ giải quyết sự sống còn của các chủng loài này bởi một số lượng con sinh sản trong mùa hè đủ để có thể duy trì sự sống còn của các giống loài này cho đến mùa xuân tới. Tạo hóa không quan tâm đến sự sống còn của cá nhân. Một con sơn dương chạy nhanh nhất cũng có thể kém may mắn khi bị một con sư tử nhanh nhất bắt và ăn thịt; hoặc nó cũng có thể tình cờ vấp ngã và bị một con sư tử rất chậm chạp ăn thịt. Sự lựa chọn tự nhiên và tốt nhất là một tập hợp các hình thái của sự tồn tại và tiến bộ. Một cá nhân xuất sắc nhất không cần thiết phải là một người sống sót để cho một chủng loại tồn tại.

Điều khiến cho con người thực sự là con người là vì họ có quá khứ và tương lai. Vì họ biết họ đang trên một hành trình, họ sẵn sàng đầu tư để cải thiện cho tương lai và ngay cả khi họ biết rằng họ chỉ là các cá thể sẽ không sống mãi để hưởng thụ các thành quả do các đầu tư đó đem lại. Con người thời sơ khai không đầu tư cho tương lai, sống không khác mấy với loài hải ly. Họ làm chỗ ở, tồn trữ lương thực và họ cũng thay đổi chút ít môi trường xung quanh họ, nhưng không tiến bộ theo thời gian vì họ đã không đầu tư một cách có hệ thống để thay đổi tương lai. Các bộ lạc thời sơ khai tương tự như các động vật. Họ ngưng tạo dựng khi được no đủ, ấm áp, khô ráo. Ngược lại, các nền văn minh lớn đã được đánh dấu bởi sự sẵn sàng sử dụng và đầu tư cho các công cụ mới. Đó là thực chất của những gì tạo nên các nền văn minh lớn.

Lịch sử văn minh nhân loại là một câu chuyện về sự sẵn sàng dùng thời gian để tạo nên các công cụ cho cá nhân và tập thể. Người La Mã cổ xưa đã không phải ngẫu nhiên mà họ trở nên nổi tiếng trong công việc xây dựng đường sá. Xây dựng một kim tự tháp ở Ai Cập hoặc ở Mexico đòi hỏi sự sẵn lòng hy sinh cho một tương lai vượt quá thời gian một đời người của các cá nhân xây dựng. Như vậy vấn đề hoạch định lâu dài là cần thiết để xây dựng một kim tự tháp thịnh vượng hiện đại. Đó là một cấu trúc xã hội cần thiết nếu muốn tài năng cá nhân phát triển. Tập đọc và viết đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian của cả thầy lẫn trò. Các thành quả lớn đạt được từ giáo dục không phải xảy ra ở bất cứ một thời điểm đặc biệt nào hoặc cho bất kỳ một cá nhân riêng biệt nào, nhưng phải trải qua thời gian vì mỗi thế hệ xây dựng trên những gì mà thế hệ trước họ đã khám phá ra. Các khoản đầu tư có tính cách xã hội vào hệ thống giao thông và truyền thông sẽ có lợi ích lâu dài tương tự.

Quyền lợi của con người là chế tạo các công cụ để cuối cùng giúp họ tạo ra sự thịnh vượng. Chúa tể của loài vật như sư tử - không thể nói là giàu hay nghèo. Nó chỉ được no đủ hoặc đói khát mà thôi. Con người phát triển là nhờ chế tạo công cụ nhiều hơn và tốt hơn. Họ cần nhiều công cụ hơn để mức sống ngày càng cao hơn. Mãi đến đầu thập kỷ 1950, các nhà kinh tế vẫn lo ngại một cuộc suy thoái kinh tế lớn có thể tái diễn sau Thế chiến thứ 2 vì các nhu cầu đã bão hòa. Người tiêu thụ sẽ không cần bất cứ thứ gì khi họ đã có mọi thứ mà họ có thể tưởng tượng ra, công việc chế tạo ra các công cụ sẽ ngưng và sự tăng trưởng kinh tế sẽ chấm dứt. Nhưng sự bão hòa về nhu cầu không phải bản chất của con người. Không như các loài động vật khác, chúng ta không ngừng xây dựng khi chúng ta được no đủ, ấm áp và khô ráo. Trí tưởng tượng của chúng ta về những gì có thể có luôn luôn đi trước hiện thực. Không có giới hạn đối với những cái mới mà chúng ta muốn.

Với bản tính hiếu kỳ, con người cũng chế tạo ra công cụ để thỏa mãn tính hiếu kỳ và chỉ sau đó mới suy nghĩ cách để các công cụ có thể đóng góp vào mức sống của họ. Gia tốc các phân tử được dùng trong vật lý để tách các thành phần trong vật chất đã đóng góp cho sự hiểu biết của chúng ta về thế giới xung quanh, nhưng dường như nó chỉ là một sự hiểu biết mà không có ý nghĩa thực dụng. Không ai có thể tưởng tượng rằng điều đang được khám phá ra hôm nay có thể đóng góp thế nào cho việc nâng cao mức sống của con người ngày mai. Nhưng chúng ta cũng vẫn tạo ra chúng.

Thực tế con người luôn ước muốn nhiều hơn, và không hài lòng với cái đang có, đó thực sự là điều khiến cho hệ thống kinh tế tư bản phát triển.

Sự thôi thúc tạo ra công cụ có thể là một phần tùy thuộc vào gien di truyền của nhân loại, nhưng cái gì tiềm ẩn chưa hẳn bộc lộ ra ngoài. Trong suốt hàng nghìn năm trong thời kỳ Trung cổ, công việc tạo ra công cụ đã biến mất, và cái cần có đã đủ rồi. Không cần thêm công cụ mới nào. Vì không có nhiệt tình để chế tạo ra các công cụ mới, kinh tế đã suy sụp trong gần một nghìn năm.

Theo cách tính toán đầu tư của tư bản chủ nghĩa, tất cả các nền văn minh lớn trong quá khứ đã đầu tư quá mức cho công cụ. Các công ty trong tư bản chủ nghĩa thường khẳng định rằng trong thời gian từ ba đến năm năm họ sẽ thu hồi được vốn đầu tư. Các nền văn minh vĩ đại đã đầu tư vượt quá mức giới hạn đó (như các kim tự tháp, điện Parthenon, các con đường của La Mã, Angkor Wat, đền thờ Mayan, các thánh đường thời Trung cổ) chúng được thiết kế một cách có chủ ý để tồn tại mãi mãi.

Các công cụ là nền tảng vì tất cả các phần khác thuộc tháp thịnh vượng cần có các công cụ để tạo nên sự thịnh vượng và các tài nguyên “trên mức sinh tồn” cần thiết để tạo ra các nền văn minh vĩ đại. Các hệ thống kinh tế thành công tạo dựng các công cụ xã hội như các hệ thống giao thông và truyền thông. Các doanh nhân đi tiên phong trong việc giới thiệu các công cụ mới. La bàn, bánh lái của tàu thủy, và thiết kế khung tàu thuyền đã giúp người châu Âu thám hiểm và chinh phục thế giới. Để trở nên hữu dụng, kiến thức phải được gắn liền chặt chẽ với các công cụ. Bessemer không thể chế ra thép nếu không có lò luyện kim. Không có các công cụ, thì rất ít kỹ năng có thể được sử dụng. Hãy liên tưởng đến trường hợp các lập trình viên sẽ làm gì nếu không có máy vi tính. Các công cụ giúp khai thác tài nguyên thiên nhiên (các dàn khoan trị giá hàng tỷ đô la ở ngoài khơi cần thiết cho việc khoan thăm dò ngoài biển sâu) và nó sản xuất ra các sản phẩm thiết yếu sử dụng trong các môi trường chất lượng cao (các nhà máy lọc nước cho chúng ta nước uống). Trong tư bản chủ nghĩa, những người sở hữu các công cụ là những người ra quyết định, và sự thịnh vượng của thị trường bao gồm quyền sở hữu các công cụ và sản phẩm làm ra từ các công cụ đó.

Việc tạo ra các công cụ tùy thuộc vào lợi ích trong tương lai. Các cá nhân và các tổ chức sử dụng một phần tài nguyên và thì giờ mà họ có thể - đáng ra là dành cho việc tiêu dùng của họ ngày hôm nay (hoãn lại sở thích cần được thỏa mãn trong hiện tại - đó là tiết kiệm), và sử dụng chúng vào việc tạo ra các công cụ (đầu tư) để trong tương lai họ có thể sản xuất nhiều hơn nếu họ đã không ngừng việc tạo ra các công cụ. Với các công cụ mới, họ có thể sử dụng kiến thức mới nhất, phát huy các kỹ năng, và mở rộng nguồn nguyên liệu sẵn có, và cuối cùng là tạo ra nhiều của cải hơn. Trong tiến trình đó họ làm tăng khả năng tiêu dùng và chuyển một số tiêu dùng từ hiện tại sang tương lai.

Vào năm 1997, tổng trị giá các công cụ sản xuất của Hoa Kỳ là 24.883 tỷ USD. Mỗi lao động được đầu tư 191.000 USD về công cụ sản xuất. Cứ 1 USD của GDP (tổng sản phẩm nội địa) được tạo ra cần phải có công cụ trị giá 3 USD. Nhà máy và trang thiết bị của doanh nghiệp và nhà ở dân cư mỗi loại chiếm 35% của tổng số này, công cụ công cộng (đường sá, cống thoát nước, trường học, sân bay, quân cụ) chiếm 20%, và các hàng hóa tiêu dùng có thời gian sử dụng lâu dài (ví dụ: ô tô, sản phẩm gia dụng...) chiếm 10% còn lại.

Khi đề cập đến đầu tư cho công cụ, có ba câu hỏi có tính quyết định được đặt ra là: (1) Số tổng đầu tư cần thiết là bao nhiêu? Hoặc bao nhiêu tài nguyên của hôm nay nên được dành cho tương lai? (2) Đâu là sự kết hợp đầu tư đúng mức giữa công cụ xã hội và công cụ tư nhân? (3) Các khoản đầu tư hiện nay có được thực hiện và sử dụng một cách có hiệu quả nhất hay không? Hoặc các công nghệ mới hay các mô hình mới của các tổ chức xã hội có cho phép chúng ta tạo ra nhiều sản phẩm hơn từ các công cụ hiện hữu của chúng ta không?

Con số chính xác về công cụ

Trong khi một số loại công cụ đang tăng rất nhanh so sự tăng trưởng về giờ làm việc (các công cụ xử lý thông tin đang tăng gấp 4 lần so với các công cụ thông thường), thì tổng mức đầu tư cho các công cụ vật chất đang chậm lại tại Hoa Kỳ. Tỷ lệ vốn trên lao động đã tăng gấp 4 lần trong thập kỷ 1960 so với thập kỷ từ 1987 đến 1997.

Khi nói về lợi ích trong tương lai và sự sẵn sàng hy sinh tiêu dùng để tạo công cụ, người Mỹ không là gì cả nếu không kiên định. Người Mỹ đang đầu tư ít đi trong cả ba khu vực: tư nhân, công ty và công cộng. Giữa thập kỷ 60 và thập kỷ gần đây nhất, công cụ cá nhân được tạo ra giảm 33% đối với sản phẩm tiêu thụ có thời gian sử dụng lâu dài và 40% đối với nhà ở dân cư. Đầu tư cho công cụ kinh doanh - các khoản bổ sung cho khối nhà máy và trang thiết bị - giảm 47%. Các khoản đầu tư cho hạ tầng cơ sở của khu vực công còn xuống nhanh hơn - giảm 49%.

Đặc biệt đối với đầu tư Liên bang mức giảm sút rất rõ ràng về đầu tư công cụ công cộng - giảm 74%. Các khoản chi tiêu hiện nay cho các dịch vụ y tế và các khoản hưu bổng cho người già (hiện nay trên 50% ngân sách Liên bang dành cho người già) đang có khuynh hướng loại chi tiêu đầu tư ra khỏi ngân sách Liên bang. Trong lúc chưa chắc vấn đề sẽ được thực hiện đúng như đã được ghi trên giấy, các thỏa ước về ngân sách được thỏa thuận giữa Tổng thống thuộc đảng Dân chủ và Quốc hội thuộc đảng Cộng hòa kêu gọi cắt giảm nhiều hơn nữa về đầu tư hạ tầng công cộng trong 10 năm sắp tới để dành cho các chi tiêu phục vụ cho số lượng người già đang tăng lên.

Người Mỹ đang giảm việc đầu tư vào các công cụ - đang đầu tư ít hơn so với quá khứ và ít hơn so với Tây Âu và Nhật Bản. Nhưng điều này không có nghĩa là người Mỹ đang đầu tư quá ít dưới góc độ của chủ nghĩa tư bản cứng rắn. Nếu người Mỹ không chọn hành động tiết kiệm để có nhiều công cụ hơn, và những nước khác lại tiết kiệm - cũng chấp nhận thôi. Do người Mỹ tiết kiệm ít hơn, họ sẽ có mức sống cao hơn trong hiện tại, và ở các nước khác trong thế giới công nghiệp giàu có người ta tiết kiệm nhiều hơn thì trong tương lai họ sẽ có mức sống cao hơn. Mỗi một cá nhân khi quyết định chỉ đơn thuần chọn lựa giải pháp nhằm tối đa hóa các phần phúc lợi cho cuộc đời riêng của họ, và tất cả những gì thuộc cá nhân tính gộp lại cho cả nước không đáng quan tâm. Cá nhân có quyền không tiết kiệm nếu họ muốn. Cái gì đến, sẽ đến.

Theo lý thuyết kinh tế tư bản, có điều gì đó cơ bản không đúng theo cách phân tích này. Vào tháng 9/1998 lần đầu tiên trong 65 năm qua, tỷ lệ tiết kiệm cá nhân của dân Mỹ là số âm. Vào năm 1933, vào thời kỳ Đại suy thoái, các khoản thu nhập sụp đổ, hầu như 1/3 lực lượng lao động bị thất nghiệp, vấn đề trợ cấp thất nghiệp chưa được phát minh, chi tiêu cho phúc lợi xã hội chưa có và người ta đã phải bán tài sản của họ tiêu thâm tiết kiệm để khỏi chết đói. Ngược lại, vào mùa thu năm 1998, người Mỹ đã chi tiêu nhiều hơn thu nhập kiếm được bởi vì thị trường chứng khoán làm cho họ cảm thấy giàu có. Khi cảm thấy giàu có, họ muốn chi tiêu nhiều hơn.

Nhưng điều mong muốn này gây nên một vấn đề xã hội. Việc tăng giá trị thị trường chứng khoán không thể dùng để tài trợ đầu tư cho công cụ mới. Tiền do những người bán cổ phiếu nhận được phải ngang bằng với tiền của những người mua cổ phiếu bỏ ra. Đó là một dịch vụ giao dịch có tổng số bằng số không xét về mặt đầu tư. Nó không làm phát sinh ngân khoản đầu tư để tạo ra công cụ. Chỉ việc giữ mức tiêu thụ thấp hơn mức thu nhập mới có thể cung cấp nguồn ngân khoản cần thiết cho việc đầu tư tạo công cụ.

Liệu một xã hội có thể chịu đựng được nếu để cho nó hoàn toàn tự do - và để cho cơ chế thị trường sản xuất ra những gì đã sản xuất ra - một tỷ lệ tiết kiệm âm - trong bất kỳ thời gian nào không? Không một xã hội nào có thể tồn tại mà không tạo ra các công cụ. Để cho thị trường tự quyết định việc không tiết kiệm thực tế là một quyết định khiến cho xã hội thất bại. Nếu chiến tranh quá quan trọng để bỏ mặc cho các tướng lãnh, thì việc tạo ra các công cụ cũng quá quan trọng để giao khoán cho sở thích cá nhân và thị trường. Có những quan tâm mang tính xã hội vượt cao hơn những mối quan tâm cá nhân đối với vấn đề đạt mức sống cao hơn. Nếu các cá nhân không tự nguyện để nghĩ về tương lai, cộng đồng xã hội phải làm thay cho họ.

Điều này đặc biệt đúng trong một xã hội đầy ắp các áp lực xã hội và việc quảng cáo khuyến khích người ta chi tiêu nhiều hơn, có rất ít áp lực xã hội chống lại và cũng không có quảng cáo khuyến khích người ta đầu tư vào việc tạo ra các công cụ. Các áp lực xã hội về chi tiêu rất lớn. Trong 30 năm qua, số nợ cá nhân đã tăng từ 59% đến 85% thu nhập khả dụng của người Mỹ. 2/3 số nợ này là nợ do tiêu thụ hàng hóa. Với 1,4 triệu vụ phá sản năm 1998, người Mỹ đang bị thuyết phục để chi tiêu nhiều hơn khả năng của họ.

Trong khi người Mỹ đang đầu tư ít hơn vào công cụ so với các nước láng giềng, thì các tỷ lệ tiết kiệm cá nhân so sánh giữa các quốc gia được trích dẫn theo qui ước đã thổi phồng việc người Mỹ ít tiết kiệm. Chúng được trích dẫn thường chỉ vì chúng dễ dàng có sẵn. Vào năm 1997 người Mỹ đã tiết kiệm 4% thu nhập khả dụng của họ trong khi đó người Nhật đã tiết kiệm 22% và người Đức là 13%. Mức tiết kiệm của người Mỹ được tiên đoán là sẽ giảm xuống 1% vào năm 1999. Nhưng các mức tiết kiệm cá nhân không nói lên điều mà chúng ta muốn biết vì nhiều lý do.

Trước hết, họ coi các sản phẩm tiêu dùng có thời gian sử dụng lâu dài là tiêu thụ chứ không phải là đầu tư. Như chúng ta đã thấy, các sản phẩm tiêu dùng có thời gian sử dụng lâu dài chiếm 10% khối công cụ của Hoa Kỳ, và người Mỹ có lẽ đầu tư nhiều cho sản phẩm tiêu dùng có thời gian sử dụng lâu dài hơn người châu Âu hay người Nhật.

Thứ hai, các tài nguyên được đầu tư vào xây dựng nhà cửa được thống kê như là tiết kiệm và đầu tư, nhưng chi phí xây dựng nhà tính trên mét vuông mặt bằng tại Hoa Kỳ thấp hơn so với ở Nhật Bản hay châu Âu. Kết quả là người Mỹ có được diện tích nhà ở tính trên đầu người rộng hơn so với người Nhật và châu Âu. Khi đưa ra các so sánh giữa các quốc gia, cần phải điều chỉnh sự khác biệt về chi phí xây dựng.

Thứ ba, mức tiết kiệm cá nhân theo định nghĩa, không bao gồm các khoản tiết kiệm của doanh nghiệp và của chính phủ. Trong khi các cá nhân Mỹ có xu hướng tiết kiệm ít hơn người Nhật và người châu Âu, thì các doanh nghiệp Mỹ lại có xu hướng tiết kiệm nhiều hơn. Trong khi nhiều chính phủ tách biệt giữa các hoạt động về đầu tư và hoạt động về tiêu dùng trong ngân sách vốn của họ, chính phủ Mỹ lại không làm như vậy. Về kỹ thuật thì khoản chi tiêu công được xem tiêu dùng theo tiêu chuẩn thống kê dữ liệu của chúng ta. Thật ra không phải như vậy: 20% các công cụ của Hoa Kỳ là các công cụ công.

Theo cách so sánh về tiết kiệm quốc gia, các khoản thâm hụt ngân sách của Hoa Kỳ được thể hiện qua thống kê như là giảm các tỷ lệ tiết kiệm. Về kỹ thuật, họ chỉ khấu trừ từ tổng trị giá các ngân khoản sẵn có dành cho tư nhân, vì một số ngân khoản có thể sử dụng cho đầu tư tư nhân lại được chính phủ vay để tài trợ cho thâm hụt ngân sách. Nếu thâm hụt được sử dụng để tài trợ các đầu tư công, tổng đầu tư không đi xuống mặc dù có các khoản thâm hụt.

Các khoản thâm hụt mậu dịch cũng có thể là một nguồn đầu tư bổ sung nếu hàng hóa nhập khẩu là hàng hóa đầu tư. Cơ bản là các ngân khoản được vay mượn từ các nước khác trên thế giới để tài trợ cho các công cụ dành cho các công nhân Mỹ sử dụng. Người Mỹ đang khai thác các tỷ lệ tiết kiệm cao ở các nước khác trên thế giới. Một trong những cách thực hiện là các công ty nước ngoài mua hay thành lập các công ty tại Hoa Kỳ và tạo ra các công cụ dành cho các công nhân Mỹ sử dụng.

Qui luật thứ 11 : Chỉ những ai quan tâm đến tương lai mới tạo ra các công cụ. Cho dù họ có nói gì chăng nữa thì những ai tạo ra ít công cụ là người không quan tâm đến tương lai.

Các tỷ lệ tiết kiệm trong nước cho chúng ta thấy ai sẽ là sở hữu chủ sau cùng và là những người kiểm soát hệ thống tư bản, nhưng họ không nói cho chúng ta biết là một lực lượng lao động nào đó cần bao nhiêu công cụ. Đặt vấn đề một cách đơn giản hơn, công ty Mercedes mua Chrysler hơn là Chrysler đang mua Mercedes vì người Đức tiết kiệm hơn người Mỹ. Nhưng điều quan trọng về mặt năng suất trong nền kinh tế toàn cầu không phải là các tỷ lệ tiết kiệm địa phương mà là toàn bộ ngân khoản dành để đầu tư vào việc cung ứng công cụ cho lực lượng lao động của một nước.

Trong khi không có sẵn các dữ liệu để so sánh khối lượng công cụ giữa các quốc gia, một cách khác đơn giản và tốt hơn là xem xét các tỷ lệ đầu tư vào trang thiết bị và nhà máy không cư trú (ngoại biên). Vào năm 1997, Nhật Bản đã đầu tư 16% GDP cho các nhà máy và trang thiết bị không cư trú, Đức là 13% và Hoa Kỳ là 11%. Do giá mua các thiết bị thuộc phần cứng công nghệ điện toán giảm nhanh hơn các loại thiết bị khác, và Hoa Kỳ mua các thiết bị phần cứng này nhiều hơn cả Nhật Bản hay Đức nên các khoảng cách về chi tiêu thực tế cho đầu tư có thể cũng nhỏ hơn các con số đưa ra.

Tỷ lệ thấp hơn về đầu tư trang thiết bị và nhà máy vào chế tạo công cụ của Hoa Kỳ so với tỷ lệ đầu tư của các nước cạnh tranh giàu có, trong chừng mực nào đó cũng có thể được bù đắp bởi năng suất cao hơn. Bình thường tỷ lệ sinh lợi trên vốn cổ phần (các khoản vốn mà cổ đông đã đầu tư vào việc tạo ra công cụ) cao hơn gấp ba lần so với tại Nhật và hai lần của châu Âu. Những gì mà Hoa Kỳ mất về số lượng, được bù đắp bằng việc sử dụng các công cụ của mình một cách có hiệu quả hơn.

Dĩ nhiên những hoài nghi về hiệu năng kinh tế tư doanh có thể tranh luận rằng các tỷ lệ sinh lợi cao là do người Mỹ đầu tư ít hơn. Các tỷ lệ đầu tư thấp hơn dẫn đến mức sinh lợi cao hơn, vì với khối tư bản thấp hơn, các công cụ có thể trở nên hiếm hơn và có thể được thuê thêm. Theo cách lý luận này, có một vài điều đúng nhưng không phải đúng hoàn toàn. Một số tỷ lệ sinh lợi cao là do hiệu năng cao hơn. Không ai nghi ngờ rằng người Mỹ nhẫn tâm hơn khi thực hiện việc thu hẹp qui mô... và chấm dứt các hoạt động thua lỗ.

Xem ra trong hai thập niên vừa qua người Mỹ đã đầu tư quá ít và người Nhật lại đầu tư quá nhiều - Tỷ lệ sinh lợi của họ trên vốn cổ phần đã rớt xuống thấp hơn 4% trước khi có tình trạng suy sụp. Người châu Âu đầu tư ít hơn người Nhật nhưng lại nhiều hơn người Mỹ và họ là người kiếm nhiều tiền hơn người Nhật nhưng lại kiếm tiền ít hơn người Mỹ, có lẽ họ là người đến gần nhất mức trung bình vàng (golden mean). Không khó khăn lắm để kết luận rằng người Mỹ tiết kiệm và đầu tư quá ít.

Một số vấn đề nằm trong thần học của tư bản chủ nghĩa cho rằng hành vi đầu tư chỉ được thực hiện nếu như mức tiêu thụ cao hơn nhận được trong tương lai sẽ có giá trị cao hơn là mức tiêu thụ mà người ta phải hy sinh trong hiện tại. Đầu tư đòi hỏi sự thỏa mãn được dời lại và sự tiêu dùng bị trì hoãn. Nhưng các tính toán về đầu tư của tư bản chủ nghĩa sẽ gặp khó khăn trong một xã hội kỳ vọng vào tăng trưởng và đa số người tiêu dùng biết rằng họ sẽ giàu hơn trong tương lai. Tại sao người ta muốn giảm tiêu dùng hôm nay khi họ tương đối nghèo để tăng tiêu dùng vào ngày mai khi họ sẽ tương đối giàu có? Với bất kỳ một ước muốn thông thường nào của con người, họ sẽ không muốn hy sinh trong hiện tại.

Theo tư bản chủ nghĩa, người ta sẽ tiêu thâm vào tiết kiệm ở cuối đời, để cân bằng mức chi tiêu với các khoản thu nhập trong đời họ. Người trẻ thấy có lý để tiết kiệm còn người già có lý để tiêu thâm vào tiết kiệm. Nhưng khi xã hội có nhiều người già hơn người trẻ, thì làm thế nào để tạo ra các khoản tiết kiệm ròng mà bất cứ một xã hội nào cũng cần có? Về lý thuyết, không có câu trả lời. Về mặt lý thuyết, khi sự kết hợp chuyển về phía các cá nhân có quyền tự do quyết định không tiết kiệm, sự tăng trưởng kinh tế sẽ chậm lại. Nhưng điều này không phải là kết quả có thể chấp nhận được đối với bất kỳ một xã hội nào nếu muốn tồn tại.

Khi nói đến các hoạt động đầu tư, tư bản chủ nghĩa mang tính định hướng cao và rất hạn chế. Chỉ những hoạt động đầu tư nào đáp ứng được điều kiện tạo ra một hiện giá thuần (+) dương mới nên thực hiện, còn tất cả các hoạt động đầu tư nào tạo ra hiện giá thuần (-) âm sẽ không được tiếp tục thực hiện. Các thị trường tự do tồn tại để chấp hành các mệnh lệnh của lý thuyết kinh tế.

Tuy nhiên khi đề cập đến các hoạt động tiêu dùng cá nhân thì chủ nghĩa tư bản xoay ngược 180 độ và trở nên hoàn toàn không mang tính định hướng - mở ra cho bất kỳ và tất cả kiểu cách chi tiêu. Các cá nhân có quyền tiêu tiền của họ cho bất cứ thứ gì. Không một cá nhân nào có thể gán cho bất kỳ cách chi tiêu của cá nhân khác là ngu muội hay điên rồ. Các cá nhân tự bản thân họ có thể nói là họ đã sai lầm khi mua những thứ không thích hợp với sở thích của họ nhưng không ai có thể lên án họ về sai sót của họ.

Tuy nhiên, tư bản chủ nghĩa không phải là một hệ thống phát triển, hoặc ngay cả tồn tại trong những môi trường sa sút liên tục với sự tụt giảm đầu tư. Nó cũng như chiếc xe đạp - dễ dàng chạy tới nhưng không thể chạy lui. Các khả năng điều hành một hệ thống kinh tế tư bản trong sự sa sút liên tục đã được thể nghiệm trong thời kỳ Đại suy thoái và gần như chấm dứt tư bản chủ nghĩa. Một chủ nghĩa tư bản không thể tạo ra sự tăng trưởng sẽ là một chủ nghĩa tư bản không thể tồn tại. Nhưng điều này có nghĩa là một chủ nghĩa tư bản không thể tạo ra ý chí tiết kiệm là một chủ nghĩa tư bản không thể tự tái tạo.

Những gì hoàn toàn nằm ngoài lý thuyết kinh tế thông thường là bất kỳ quan điểm nào của con người với các đặc tính tạo nên con người - mà không phải là một chủng loài động vật nào khác. Con người là các nhà xây dựng xã hội, là người có thể nhận được trực tiếp các lợi ích và tiện ích - từ những cái họ đã tạo dựng nên. Họ có thể thích thú và hãnh diện về các sản phẩm đầu tư cũng như sản phẩm tiêu dùng. Cá nhân có cảm thấy hãnh diện hay không và nhận các tiện ích từ đầu tư tùy thuộc vào hoàn cảnh xã hội của họ.

Tư bản chủ nghĩa xuất hiện cùng với căn bệnh di truyền sẵn có - xu hướng tiết kiệm và đầu tư quá ít. Để bù lại xu hướng di truyền này, vấn đề tạo dựng không phải được xem như là đầu tư để tăng tiêu dùng trong tương lai mà phải được xem như là mục tiêu tối hậu của chính nó. Tạo dựng là một niềm phấn khích trực tiếp. Nó là một qui trình sáng tạo, và con người theo bản chất là loài có khả năng sáng tạo. Nó tương tự như viết hay đọc một tác phẩm lớn. Người ta có thể đánh giá giá trị của một cuốn sách qua giá bán, nhưng tác phẩm đó tồn tại mãi mãi và các lợi ích của nó trở nên lớn hơn, vượt quá các chi phí để sáng tác hoặc in ấn. Đối với các dự án xây dựng lớn nhắm vào tương lai cũng đúng như vậy.

Nhiều xã hội thành công đã tồn tại trong quá khứ mà điều kiện xã hội của nó đã dẫn đến đầu tư quan trọng hơn là tiêu thụ. Đế quốc La Mã là một xã hội như vậy. Các công dân đã đua nhau để vinh dự được xây dựng các công trình công cộng. Nhưng các công trình đầu tư lớn này đòi hỏi một hệ tư tưởng tán dương việc đầu tư. Các đầu tư lớn này sẽ không xảy ra trừ khi một hệ tư tưởng như thế được phát động và củng cố. Thúc bách về xây dựng phải được hỗ trợ để ít nhất chúng cũng ngang hàng với các thúc bách về tiêu thụ.

Tại Hoa Kỳ, tất cả các điều kiện xã hội của chúng ta hiện nay không những đang hướng tới địa vị độc tôn tiêu thụ cá nhân, mà còn có quan điểm là không còn điều gì khác đáng quan tâm. Hàng tỷ đô la được dùng vào việc quảng cáo về lợi ích của các sản phẩm tiêu dùng khác nhau. Rất ít hoặc không có đồng nào được chi tiêu cho việc quảng cáo về tầm quan trọng của các sản phẩm đầu tư.

Ngay sau khi nhậm chức vào năm 1992, Tổng thống Clinton đã tranh luận liệu chính quyền mới của ông nên tập trung vào vấn đề chăm sóc sức khỏe, giáo dục hay là tập trung vào cơ sở hạ tầng. Ông đã chọn y tế - một hình thức của tiêu dùng công, thay vì giáo dục hay hạ tầng cơ sở - cả hai là hình thức của đầu tư công. Ông đã không chỉ phạm một sai lầm về chính trị. Ông đã hướng người dân Mỹ vào vấn đề tiêu thụ trong khi đáng lẽ ra ông nên hướng họ vào các vấn đề đầu tư. Ngay cả khi ông thành công trong việc cải tổ hệ thống y tế, ông đã giải quyết sai vấn đề. Ông đã có thể và đáng lý ra nên tập trung nước Mỹ vào một hướng khác.

Kết hợp đầu tư công và tư

Trong tất cả các xã hội, một số các công cụ được nhà nước tạo dựng. Chẳng hạn như toàn bộ các thiết bị quân sự do nhà nước sở hữu. Một quốc gia sẽ không là một quốc gia nếu không sở hữu và kiểm soát quân đội. Nhưng các đường sá ở bất cứ nơi nào cũng là một trách nhiệm công. Các nhà xây dựng đường sá cần sử dụng quyền lực của xã hội, quyền lực tối thượng về đất đai, để cưỡng chế các chủ đất tư nhân phải bán đất của họ theo giá thị trường để có thể xây dựng đường sá nơi cần có và không phải nơi chủ đất sẵn sàng tự nguyện bán đất. Theo định nghĩa, khi người ta bị cưỡng chế để bán, thì sự tác động tự do của các thế lực thị trường - chủ nghĩa tư bản - không còn nữa.

Một số công cụ được tạo dựng mang tính xã hội được các nhà kinh tế gọi là các độc quyền tự nhiên, trong đó một tập hợp các công cụ được xây dựng để phục vụ cho mọi người, đơn giản vì đó là một chọn lựa ít tốn kém nhất. Khi một con đường được xây dựng, hiệu quả được phát huy mà không xây dựng các con đường song song cạnh tranh với nó cho đến khi con đường đầu tiên được sử dụng hết công suất. Điều này cũng đúng đối với các sân bay, các hệ thống ống dẫn, hệ thống các đường dây tải điện và điện thoại. Cũng không thể lập ra các xí nghiệp cạnh tranh, vì xây dựng hai hoặc ba đường dây dẫn điện đến từng nhà sẽ rất đắt tiền.

Một số công cụ được xây dựng mang tính xã hội vì cần phải được xây dựng trước khi có nhu cầu của thị trường, và thời gian chờ đợi trước khi sinh lãi kéo dài quá lâu nên các nhà đầu tư tư nhân sẽ không thực hiện các đầu tư cần thiết này. Đường sắt của Hoa Kỳ là một ví dụ điển hình. Khu vực phía đông sông Mississippi là nơi đã có các thành phố lớn và kinh tế đã phát triển, cho nên tất cả các hệ thống đường sắt của Hoa Kỳ đều do khu vực tư tài trợ. Các đường sắt đều có lãi vì chúng nối liền các thị trường địa phương với nhau và tạo nên một thị trường quốc gia. Ở phía tây sông Mississippi, các đường sắt phải do chính phủ tài trợ, nơi đó các đường sắt có khả năng tạo ra sự phát triển kinh tế. Nhưng ở đó chưa có các thị trường lớn tại địa phương cần được nối liền với nhau. Nhiệm vụ của các đường sắt phía tây sông Mississippi là tạo ra một hệ thống giao thông rẻ tiền đủ sức tạo nên các thị trường địa phương và sau đó chúng có thể được nối kết vào một thị trường quốc gia. Nhưng vì hệ thống này bắt đầu ở những nơi trống vắng, cho nên thời gian cần thiết để thu hồi vốn đầu tư và có lãi lại quá lâu đối với các nhà đầu tư tư nhân. Về lâu dài các đường sắt ở miền tây có lãi về mặt xã hội, nhưng trong ngắn hạn chúng không có lãi đối với khu vực tư nhân.

Internet là một trường hợp tương tự hiện nay. Khởi đầu Internet được thiết lập như một hệ thống truyền thông nối liền các căn cứ quân sự đã được thiết kế để chống lại các cuộc tấn công bằng nguyên tử. Các máy điện toán IBM lớn cần thiết cho nó sử dụng nhưng lại quá đắt tiền đối với người dân bình thường. Với sự phát triển của các máy vi tính mạnh và có kích cỡ trung bình, nó đã trở nên một hệ thống truyền thông phục vụ cho công tác khoa học khác. Việc nâng cấp hệ thống được tài trợ bởi Quỹ Khoa học Quốc gia và các Viện đại học được kết nối với Internet. Sau cùng với sự phát triển của các máy vi tính cá nhân giá rẻ và mạnh như các máy điện toán lớn của thập kỷ 1960, các chi phí giảm xuống và việc sử dụng riêng tư đã đạt đến một tầm mức khiến Internet có thể được khu vực tư tổ chức, tài trợ và điều hành có lãi. Nhưng trong thời gian 25 năm khởi đầu, Internet cần được đầu tư trước dưới hình thức đầu tư xã hội.

Các đầu tư xã hội khởi đầu này giải thích tại sao Internet là một hệ thống truyền thông do Hoa Kỳ khống chế và tại sao các công ty Mỹ là những nhà dẫn đầu trong thương mại điện tử. Ở các nước khác, nơi mà chính phủ đã không thực hiện các đầu tư như thế, hiện nay họ đang là những nước rượt đuổi.

Điều trái ngược lại cũng đúng trong trường hợp các hệ thống tàu cao tốc. Trong lãnh vực này, các nước khác lại nắm vị thế dẫn đầu. Tàu cao tốc là phương tiện rẻ tiền nhất, an toàn nhất, không ảnh hưởng môi trường, nối liền các đô thị ở cách xa nhau từ 100 đến 400 dặm. Nếu so sánh với đường bộ, tàu cao tốc sử dụng ít đất đai hơn và kết quả là những cư dân chung quanh ít bị xáo trộn hơn, chi phí xây dựng có cùng công suất vận chuyển thấp hơn nhiều; tốc độ nhanh hơn (Pháp có các tàu cao tốc chạy 185 dặm/ giờ và Nhật đang thử nghiệm các tàu điện có tốc độ 350 dặm/ giờ trong khi trên các xa lộ ở Los Angeles ô tô chỉ chạy được vài dặm mỗi giờ). Tàu cao tốc ít xảy ra tai nạn hơn (người ta ước tính các tàu cao tốc trên tuyến đường Tokyo - Osaka đã tránh được 1800 vụ tử vong và 10.000 vụ bị thương tích); không có nạn kẹt xe; và ô nhiễm không đáng kể (100 triệu người Mỹ sinh sống tại các đô thị nơi mà các chất thải từ xe cộ thường xuyên vượt quá các tiêu chuẩn y tế do Liên bang qui định). Mười hai quốc gia đã có tàu cao tốc và 16 quốc gia khác đang xây dựng các đường tàu cao tốc.

Nhưng Hoa Kỳ đứng bên lề. Giống như những người đã không đầu tư vào Internet, ở một thời điểm nào đó, Hoa Kỳ hoặc phải là nước rượt đuổi hoặc tạm thời phải chịu phí cao hơn trong việc nối liền các đô thị bằng các hệ thống vận chuyển kém chất lượng và tốn kém hơn.

Việc nối hệ thống cáp quang từ ngoài đường vào từng nhà là một vấn đề đầu tư khác mà một số nước thực hiện và số khác không làm. Hoa Kỳ không đầu tư, vì các dịch vụ bổ sung hiện nay có thể bán cho từng nhà với một hệ thống truyền thông có tầng sóng rộng không đủ lớn để biện minh cho các chi phí đầu tư cần thiết. Người Đức ở Đông Đức đã thực hiện đầu tư này dựa trên một giả định là đường sắt đã khai phá miền tây, thì cáp quang sẽ mở ra cho từng nhà hàng loạt các dịch vụ mà hôm nay chúng ta cũng không thể tưởng tượng ra được. Hiện nay chưa thể chứng minh là bên nào đúng.

Các đầu tư hạ tầng công cộng đem lại hai hiệu quả lớn cho sự giàu có. Trước hết, tự chúng là một hình thức của sự giàu có. Thứ hai, chúng khiến cho các đầu tư trong khu vực tư có lãi hơn và nâng cao giá trị của các công cụ khu vực tư. Các công ty vận tải được hưởng lợi và trị giá của các công ty vận tải tăng lên một cách bất ngờ khi hệ thống xa lộ nối liền các bang hoàn tất. Các xe tải có thể đi xa hơn trong thời gian ngắn hơn, cần ít nhà kho hàng hơn, đỡ phải ngừng tại các chốt đèn giao thông, các chi phí bảo trì xe tải giảm nhiều.

Các nhà kinh tế đo lường mức đầu tư thỏa đáng bằng cách nhìn vào tỷ lệ sinh lợi trên các khoản đầu tư mới. Nếu tỷ lệ sinh lợi rất cao có nghĩa là đầu tư quá ít. Các kinh tế gia đã tranh luận về tỷ lệ sinh lợi trên các đầu tư công cộng vì có một vài cuộc nghiên cứu cho thấy trong quá khứ đã có các tỷ lệ sinh lợi rất cao trên các đầu tư công (50 đến 60%). Các tỷ lệ này ít nhất cao gấp ba lần so với tỷ lệ sinh lợi bình quân trước thuế trong khu vực tư, nếu thực như vậy thì đây là một chứng cứ vững vàng là người Mỹ đang đầu tư quá ít vào công cụ công cộng.

Các nhà phê bình phương pháp nghiên cứu này cho rằng tỷ lệ sinh lợi cao như vậy thật đáng ngờ vực. Họ cho rằng các kết quả đã tìm được thực ra chỉ là một sự tương quan nghịch đảo. Các khu vực thành công về phương diện kinh tế sử dụng một phần thu nhập cao của họ để đầu tư thêm hạ tầng cơ sở, vì nó sẽ đóng góp thêm lợi ích cho họ. Mức đầu tư hạ tầng cơ sở cao là kết quả, và không phải là nguyên nhân, của sự thành công kinh tế của họ.

Có lẽ tranh luận mạnh mẽ nhất về đầu tư thấp cho hạ tầng một cách có hệ thống, thể hiện qua cuộc trưng cầu ý dân về việc phát hành trái phiếu cho các dự án hạ tầng đạt một tỷ lệ thành công rất cao (80%). Nhưng ngay cả ở đây người ta cũng có thể cho rằng các giới hữu trách không thích bị lúng túng cho việc phát hành trái phiếu bị thất bại, và kết quả là các giới hữu trách chỉ đưa ra đề nghị bỏ phiếu đối với các dự án có khả năng thành công.

Rút cục các cuộc tranh luận như thế này không giúp ích gì cho những người làm quyết định khi họ đắn đo có nên đầu tư thêm vào các công cụ hay không. Khái quát về chi tiêu vượt mức và chi tiêu không đủ cũng chẳng ích lợi gì. Đầu tư công cho hạ tầng cơ sở phải được xem xét từng trường hợp một. Trong khi về mặt lý thuyết khó có thể nói việc tăng thêm đầu tư công có cần hay không, còn việc xác định hoàn vốn cho dự án đặc biệt nào đó thường không khó lắm.

Tỷ lệ thu hồi vốn có thể cao trong một số khu vực và vị trí địa lý, và thấp ở nơi khác. Đầu tư vào trang thiết bị quân sự cần được xem xét khác hơn là đầu tư vào trường học hoặc bệnh viện. Nhà tù lại là vấn đề khác. Hệ thống nước và cống rãnh có tỷ lệ thu hồi khác (sức khỏe, ô nhiễm) hơn các đầu tư cho giao thông. Tỷ lệ thu hồi từ đường sá, tàu điện cao tốc và các sân bay lại tùy thuộc vào địa điểm mà các đầu tư này sẽ được thực hiện. Các hệ thống tàu cao tốc không đạt hiệu quả về phí tổn khi khoảng cách giữa các đô thị lớn dưới 100 dặm hoặc trên 400 dặm, và tại các vùng dân cư thưa thớt. Đối với một số đầu tư, vấn đề tiết kiệm chi phí - hệ thống xa lộ xuyên các bang đem lại các khoản tiết kiệm lớn về phí di chuyển và thời gian lái xe cho cả ô tô và xe tải. Các khoản đầu tư khác được thiết kế để kích thích các hoạt động kinh tế mới trong khu vực tư. Ngày nay người ta có thể xem Internet tương tự như trường hợp trên, nhưng phải chứng minh cách khác vào thời điểm nó mới bắt đầu được xây dựng. Mua thiết bị phun rải muối xuống đường có lẽ sẽ rẻ hơn việc mua xe ủi để dọn tuyết vào mùa đông, nếu người ta chỉ quan tâm đến chi phí của chính phủ. Nhưng đối với cộng đồng nói chung, khi phải tính đến những tổn thất gây ra cho ô tô và xe tải tư nhân phát sinh từ việc trải muối lên đường thì công việc dọn tuyết bằng xe ủi có lẽ lại rẻ hơn việc rải muối. Một bưu điện công cộng có thể tạo ra các tác động ngoại vi to lớn như nối kết người dân với nhau ở thời thuộc địa nhưng có thể không thích ứng đối với sự hợp nhất quốc gia trong kỷ nguyên của truyền hình ngày nay.

Nơi khởi đầu cho việc cải tiến qui trình đầu tư công là lập kế hoạch ngân sách. Đa số quốc gia khác phân chia chi tiêu công thành chi tiêu dùng và chi đầu tư để cử tri cũng là người đóng thuế và người tiêu thụ có thể đưa ra các quyết định thông minh về ngân khoản dành cho mỗi hoạt động. Nhập chung hai loại chi tiêu là sai lầm lớn vì mục đích của chúng rất khác nhau.

Những gì có thể nói về các khoản đầu tư tư nhân dành cho nhà máy và trang thiết bị cũng phù hợp với các đầu tư công về hạ tầng cơ sở. Nếu các quốc gia thịnh vượng khác đang đầu tư nhiều hơn, và họ đã hành động như thế, vậy thì Hoa Kỳ đã đang hành động sai lầm hay họ cũng sai lầm. Nếu trong quá khứ Hoa Kỳ đã đầu tư nhiều (như họ đã làm), vậy thì người Mỹ hoặc đã sai lầm trong quá khứ hoặc hiện đang sai lầm. Hoàn toàn có khả năng là người Mỹ hiện đang hành động sai lầm. Đầu tư vào công cụ công có lẽ cần phải lớn hơn đầu tư công cụ của khu vực tư, nhưng chúng ta không cần phải tranh luận về tỷ lệ đầu tư kết hợp chính xác giữa khu vực công và khu vực tư bởi vì điều thực sự cần có - là gia tăng đầu tư lớn cho cả hai khu vực.

Đầu tư có hiệu quả

Cả hai khu vực đầu tư công và tư đều có thể thực hiện không hiệu quả. Bất cứ khi nào một công ty bị loại ra khỏi thương trường hoặc không thể thu được một tỷ lệ sinh lợi có sức cạnh tranh từ các đầu tư của chính nó, có nghĩa là đã thực hiện đầu tư kém hiệu quả. Ở khu vực tư, tỷ lệ thất bại cao (gần như 88% số doanh nghiệp đã thất bại vào thập niên 1990 tương đương với số thành lập mới) và đã có rất nhiều công ty không đạt được tỷ lệ sinh lợi có thể cạnh tranh được trên thị trường. Trong số 500 công ty lớn nhất theo bảng xếp hạng của tạp chí Fortune, 31% không thể đạt được ít nhất 4% cao hơn mức tỷ lệ thu hồi an toàn (risk-free rate of return) từ các trái phiếu dài hạn của chính phủ - là một tỷ lệ thu hồi rất khiêm tốn.

Một trong số các cuộc tranh luận chống lại luật phá sản rất hào phóng của Hoa Kỳ là chúng đã không nhanh chóng loại các đầu tư tư nhân không hiệu quả ra khỏi hệ thống. Thí dụ sau khi hãng hàng không Eastern nộp đơn xin phá sản, nó vẫn tiếp tục hoạt động đến hai năm nữa, trước khi chính thức ngưng kinh doanh. Trong suốt thời gian đó nó đã sử dụng đến hơn một tỷ đô la tài nguyên mà đáng lý có thể sinh lợi nhiều hơn nếu được đưa vào sử dụng ở một nơi nào khác.

Trong khu vực công, tỷ lệ đầu tư tốt và xấu có thể không khác nhiều so với trong khu vực tư (với một tỷ lệ thất bại trong khu vực tư là 88%, khó có thể cao hơn), nhưng những sai lầm trong việc tạo ra công cụ trong khu vực tư ít làm chúng ta lo ngại hơn đối với các sai lầm trong việc tạo ra công cụ công vì thị trường thường tự động giới hạn tầm cỡ và thời gian của các sai lầm trong khu vực tư. Các công ty ngưng hoạt động, ngân khoản mới không được đầu tư vào các doanh nghiệp không có khả năng đạt tỷ lệ sinh lợi có thể cạnh tranh. Ngược lại, các khoản đầu tư công kém cỏi thường có vẻ sẽ tồn tại mãi mãi. Các nhà hữu trách điều hành các công cụ công được hưởng vị thế độc quyền, do vậy công chúng không có sự lựa chọn để chuyển sang một loạt các công cụ tốt hơn, hiệu quả hơn và rẻ hơn.

Động lực lớn nhất để tăng cường đầu tư công cụ và tạo hiệu năng trong việc sử dụng công cụ hiện nay đang thuộc về hai lãnh vực: viễn thông và điện năng. Đây là động lực có ảnh hưởng đến cả hai khu vực công và tư. Bên ngoài lãnh thổ Hoa Kỳ, cho đến gần đây, điện thoại và các tiện ích điện năng vẫn do chính phủ xây dựng, sở hữu và điều hành. Ở trong nước Mỹ, cho đến gần đây, các tiện ích này được qui định là có tính độc quyền - nhưng do tư nhân sở hữu, do chính phủ qui định về giá cả và dịch vụ. Kinh nghiệm cho thấy là cả hai hệ thống đều không hiệu quả. Ở các nước mà quyền sở hữu công đã từng là chuẩn mực thì vấn đề tư hữu hóa đang xảy ra. Ở các nước mà luật lệ từng là chuẩn mực thì vấn đề giải trừ quy định đang xảy ra. Cả hai đều là thử nghiệm để đạt hiệu năng cao hơn.

Các nhà hữu trách không có những tác động khuyến khích để điều hành các tiện ích của họ một cách có hiệu quả và chậm chạp trong việc tiếp thu các công nghệ mới. Họ không quan tâm đến việc tối đa hóa lợi nhuận, và các ngành công nghệ mới đe dọa các đầu tư cũ của họ. Nhưng hoạt động theo qui định cũng tạo ra những vấn đề như vậy. Các sở hữu chủ trong khu vực tư cũng không được khuyến khích để điều hành các tiện ích của họ một cách hiệu quả vì họ đã được một tỷ lệ sinh lợi bảo đảm từ các đầu tư của họ. Và vì có cùng một lý do nhưng trong khu vực công nên họ cũng chậm chạp tiếp nhận các công nghệ mới. Khi điện thoại di động được giới thiệu, thì cả công ty tư nhân AT&T (công ty phát minh ra điện thoại di động) và công ty quốc doanh Nippon Telephone ở Nhật không phải là các công ty dẫn đầu. Vì cả hai đã đầu tư quá nhiều vào hệ thống cáp dẫn bằng đồng nằm dưới đất. Những gì họ có thể thu được bằng cách đầu tư vào một nhóm các công cụ mới đối với họ có vẻ như thấp hơn so với những gì mà họ có thể bị mất đi từ trị giá của nhiều nhóm công cụ mà họ đã đầu tư trước đây.

Nhưng nếu cả hai phương thức đầu tư vào phương tiện truyền thông cung cấp dịch vụ theo truyền thống này là sai, thì đâu là phương thức đúng để tổ chức các ngành công nghệ này?

Trong lĩnh vực viễn thông, các công nghệ mới có khả năng khiến cho các dịch vụ điện thoại bình thường trở nên một công nghệ cạnh tranh thay vì là một độc quyền tự nhiên. Một hệ thống điện thoại di động có thể cạnh tranh với loại điện thoại hữu tuyến. Chỉ cần mua một thời lượng trên một vệ tinh viễn thông nào đó, thì bất cứ ai cũng có thể thành lập một công ty điện thoại đường dài. Bước chuyển tiếp phức tạp và việc xóa bỏ các trợ cấp bù trừ chéo đã tồn tại trong hệ thống cũ (các thuê bao gọi nhiều cuộc điện đàm đường dài mỗi tháng đã trợ cấp cho những người chỉ thực hiện ít cuộc gọi nội địa) sẽ gặp khó khăn và ảnh hưởng về mặt chính trị, nhưng điều đó sẽ xảy ra. Tuy nhiên, các công cụ mới như Internet có thể làm tăng tầm quan trọng hệ thống dây cáp dẫn vào từng nhà. Nhưng các công ty sản xuất cáp có thể cạnh tranh với các công ty điện thoại.

Trong vấn đề bãi bỏ qui định về điện năng, các hệ thống sản xuất điện cạnh tranh có thể dễ dàng được thành lập, nhưng hệ thống phân phối vẫn là độc quyền tự nhiên. Trong khi các cáp dẫn bằng đồng đến từng nhà tạo nên độc quyền tự nhiên thì hiện nay nhiều bang đang cố gắng thành lập các thị trường cạnh tranh mà trong đó các hộ dân hoặc các doanh nghiệp có thể mua điện từ các nhà cung cấp khác nhau. Các mạng lưới phân phối độc quyền hiện có phải chuyển tải điện của nhiều nhà cung cấp điện khác nhau. Vấn đề chính yếu hiển nhiên là ấn định tỷ lệ chính xác về việc cho thuê công suất phân phối cho từng nhà cung cấp khác nhau. Tuy nhiên về cơ bản, hệ thống đã không được bãi bỏ nếu như có ai đó cần qui định giá cho công ty phân phối cung cấp điện cho người tiêu dùng.

Trong lĩnh vực điện, vấn đề trợ cấp chéo (cross-subsidies) xuất hiện dưới dạng phí tổn “bị kẹt” thể hiện dưới các công ty tiện ích cũ (như trường hợp Boston Edison) đã xây các nhà máy phát điện để cung cấp cho các học viện (thí dụ như MIT), nhưng chính những cơ quan này không còn muốn mua điện từ các tiện ích cũ bởi vì họ đã xây dựng thêm nhà máy phát điện rẻ hơn. Ai sẽ trả tiền cho các nhà máy điện mà hiện nay không còn được sử dụng? Các cổ đông của Boston Edison hay người tiêu dùng (các sinh viên và các nhà nghiên cứu) tại MIT? Đây là một trường hợp thực tế.

Trong quá khứ với các công ty điện địa phương, giá bán điện khác biệt rất xa từ vùng này đến vùng khác. Để đạt hiệu năng, giá bán điện phải bằng nhau sau khi đã tính đến các chi phí để chuyển tải điện từ nơi này đến một nơi khác. Điện được mua rẻ ở các khu vực có chi phí thấp (làm tăng giá điện), được chuyển tải và bán lại cho các khu vực có chi phí cao (làm giảm giá điện). Đây là tin vui cho những người đang sinh sống ở các vùng hiện có giá điện cao, nhưng lại là tin không vui cho những người sống ở các vùng hiện có giá điện thấp. Một vài khu vực địa phương sẽ phải trả tiền điện cao hơn ngay cả khi mức giá bán điện bình quân trong nước giảm xuống. Dĩ nhiên các địa phương này không thích điều này ngay cả với mục tiêu “đạt hiệu năng” của ngành điện.

Trong việc tư hữu hóa cũng phát sinh những vấn đề tương tự. Nhìn lại quá khứ, số tiền thu được từ các tiện ích thuộc sở hữu của chính phủ thường có vẻ rất cao (điều này đúng đối với việc tư nhân hóa các công ty cấp nước công cộng ở Anh), nhưng quá khứ lại che giấu các rủi ro thật sự hiện có khi nhìn về tương lai. Nó đã bỏ qua các vấn đề có thể đã phải khắc phục để cắt giảm phí tổn và tạo nên các tỷ lệ sinh lợi cao đó. Nhưng nhìn lại những gì đã xảy ra, công chúng có khuynh hướng cho rằng họ đã bị đánh lừa và đang bị làm nghèo đi và đòi hỏi phải tái lập qui định.

Khi tư hữu hóa, chính phủ cũng có chính sách khuyến khích ưu đãi để tư hữu hóa bằng cách đơn giản chuyển giao các độc quyền của nhà nước thành các độc quyền của tư nhân. Các tài sản được bán dưới dạng độc quyền có giá trị cao hơn các tài sản tương đương được chia ra và bán đi bốn công ty cạnh tranh. công ty Hàng không Anh Quốc là một ví dụ điển hình. Công ty này đã được bán như một hãng hàng không phục vụ thế giới, đã đem lại cho chính phủ Anh doanh thu cao hơn là nếu được phân chia và bán thành bốn công ty hàng không cạnh tranh nhau. Nhưng khi được bán toàn bộ cho một công ty, thì không có lý do gì để hoài nghi rằng nó sẽ mang lại hiệu quả - độc quyền tư nhân đã thay thế độc quyền sở hữu nhà nước.

Rõ ràng là không có một phương cách đơn giản để tổ chức các độc quyền tự nhiên. Một cơ cấu cạnh tranh không thể hình thành trừ khi công nghệ cho phép. Bởi vì những gì được bán hoặc giải trừ quy định vẫn mang phần nào tính độc quyền tự nhiên, một số qui định của chính phủ vẫn được duy trì. Giải pháp không phải là cố gắng qui định các tỷ lệ sinh lợi theo những mức độ có thể chấp nhận được (chúng sẽ loại ra khỏi hệ thống toàn bộ các khuyến khích để đạt hiệu năng cao), nhưng nên tập trung vào giá của các dịch vụ được bán ra. Khởi đầu bằng cách tính đầy đủ các phí tổn (giá bán cộng với số thuế đã sử dụng) của các dịch vụ do cơ quan công cung ứng hoặc công ty tư cũ theo qui định. Cử tri - vừa là người đóng thuế - vừa là người tiêu thụ sẽ có lợi hơn nếu hệ thống mới cung ứng cùng loại dịch vụ với giá thấp hơn phí tổn đầy đủ của hệ thống cũ. Việc yêu cầu giảm giá bằng một con số nhất định cho một số dịch vụ trong từng năm và kéo dài hàng năm là hợp lý nếu công nghệ phát triển. Các qui định vẫn còn, nhưng nên tập trung vào xu hướng của giá cả dịch vụ và không căn cứ vào các tỷ lệ sinh lợi trên vốn đầu tư. Cần phải thường xuyên quan tâm đến những vấn đề liên quan đến giá mà người tiêu thụ phải trả, không phải là vấn đề nhà đầu tư sẽ kiếm được bao nhiêu tiền.

Một lãnh vực khác dễ dàng nhận thấy là hiệu quả trong việc sử dụng công cụ và xây dựng công cụ có thể được cải thiện, đó là sự quản lý các công cụ công cộng trong suốt tuổi thọ hữu ích của chúng. Việc xây dựng và bảo trì thường được thực hiện bởi các cơ quan công quyền khác nhau với các nguồn ngân sách khác nhau. Yêu cầu là cả hai công đoạn trên đều phải được đưa ra đấu thầu. Phần mất mát trong tiến trình này là tổng phí trong suốt tuổi thọ (chi phí xây dựng + chi phí bảo trì) của bất cứ dự án nào. Nói chung, chi phí xây dựng dự án có chất lượng cao thường rất thấp, nhưng phí bảo trì trong suốt tuổi thọ của dự án lại cao hơn rất nhiều, nếu tính tổng hợp chi phí của cả hai công đoạn. Nếu có thể được, các nhà thầu phải đấu thầu để có cùng lúc một hợp đồng xây dựng và một hợp đồng bảo trì dài hạn để có thể có điều kiện giảm tối đa tổng phí của dự án.

Các cơ quan công quyền thường thanh toán lãi suất trên các khoản đầu tư tích lũy trong lúc các dự án đang được xây dựng. Điều này không khuyến khích người trúng thầu (nhà xây dựng đưa giá thấp nhất) hoàn thành nhanh dự án. Tiền lãi tích lũy phải trả thường chiếm một phần lớn trong tổng phí của bất kỳ dự án xây dựng hạ tầng kéo dài thời gian thi công và cần nhiều vốn. Nhà thầu xây dựng có lý khi không cần để ý đến chúng vì đã có các cơ quan khác thanh toán thay cho họ. Thật không có gì đáng ngạc nhiên là trong suốt thế kỷ trước, thời gian để hoàn tất các dự án tương tự kéo dài đáng kể. Giải pháp đúng là buộc nhà thầu xây dựng trả tiền lãi tích lũy cho đến khi dự án hoàn tất. Như vậy, nhà thầu xây dựng sẽ phải so sánh các lợi ích tương quan trong việc sử dụng các công nghệ rẻ tiền hơn nhưng kéo dài thời gian hơn với việc sử dụng các công nghệ đắt tiền hơn nhưng nhanh hơn.

Về mặt lịch sử, các cơ quan công quyền đã tập trung vào việc tăng số cung và đã bỏ qua việc giảm số cầu (kiểm soát sử dụng). Về phía cầu của phương trình còn nhiều khả năng đưa ra các giải pháp sáng tạo để cải thiện hiệu năng. Đối với các dự án quan trọng như đường giao thông, điện, sân bay, cấp nước thì hiệu năng sẽ cao hơn nếu các ngân khoản đầu tư hạ tầng được tài trợ bằng tiền của chính người sử dụng đóng góp, hơn là đầu tư bằng các khoản thu thuế gộp. Các khoản đầu tư do chính người sử dụng đóng góp sẽ khuyến khích việc sử dụng dịch vụ nếu lợi ích cao hơn chi phí, hơn là trông đợi một sản phẩm miễn phí mà việc sử dụng tối đa là giải pháp kinh tế. Phát xuất cùng nguyên do, thông thường các cơ quan công quyền nên vay một phần tiền để đầu tư hạ tầng cơ sở chính yếu. Việc thanh toán vốn và lãi theo thời gian buộc những người sử dụng tiện ích trong tương lai phải chia sẻ chi phí đầu tư.

Sự tắc nghẽn giao thông là một ví dụ tốt đối với vấn đề hiệu quả của hạ tầng. Sự tắc nghẽn giao thông không phải là một tác động ngoại lai (tích cực hoặc tiêu cực) đối với những ai khác hơn là những người đang đi trên đường, là những người gây tắc nghẽn, chính là những người phải trả giá cho sự tắc nghẽn - mất thêm thời gian, phí năng lượng cao hơn, phí chuyên chở cao hơn, sử dụng và hao mòn các hệ thống vật chất và con người. Mỗi cá nhân có thể tránh các chi phí đó nếu như họ sẵn sàng tổ chức lại cuộc sống hoặc các hoạt động kinh tế của họ bằng cách tránh di chuyển trong các giờ cao điểm. Nếu họ không làm, là vì các lợi ích trong việc tránh né tắc nghẽn giao thông thấp hơn chi phí trong việc tái tổ chức lịch công tác của họ.

Hệ thống chuyên chở công cộng tốt hơn được đề nghị như là một giải pháp giải quyết tắc nghẽn giao thông, nhưng thật ra không phải như vậy. Xe ô tô có ba điểm thuận lợi khiến hệ thống chuyên chở công cộng không thể cạnh tranh được.

Trước hết, vì nó linh động hơn bất cứ hình thức vận chuyển nào khác đối với điểm khởi hành và kết thúc. Đi từ điểm A đến điểm B bạn không phải xuống xe buýt hoặc tàu hỏa và đợi một xe buýt hoặc tàu hỏa khác đến. Bạn có thể đổi nhà hoặc công việc mà không cần lo lắng về một hệ thống giao thông có thể đưa bạn đi đến giữa hai điểm mới. Trong các đô thị đã phát triển từ sự bắt đầu của thời đại ô tô, đơn giản là mật độ dân số không đủ cao để xác định tần suất dịch vụ để các hệ thống chuyên chở công cộng có thể cạnh tranh với ô tô về chi phí hay thời gian.

Thứ hai, ô tô là phương tiện được cá nhân hóa, nó cho phép các chủ nhân được thiết kế theo ý thích và túi tiền của họ. Ô tô có thể đắt hoặc rẻ. Nó có thể có hệ thống để nghe những bản nhạc ưa thích với mức âm thanh tùy theo ý bạn. Và bạn luôn luôn có chỗ ngồi.

Thứ ba, ô tô có một mức chênh lệch lớn giữa các chi phí bình quân và biên tế. Các chi phí sở hữu một chiếc ô tô không bao giờ sử dụng rất lớn - giá mua, thuế doanh thu, phí bảo hiểm. Chi phí sử dụng ô tô giả sử đã được mua và trả tiền rồi (chi phí biên tế) thì rất thấp - Vì hầu hết sở hữu chủ đều sử dụng ô tô cho nhiều mục đích khác nhau, ngay cả trong trường hợp họ không dùng nó như một phương tiện để đi làm thì ô tô vẫn là hình thức chuyên chở rất rẻ tiền mặc dù tổng chi phí của nó rất cao. Các chi phí biên tế là chi phí phát sinh cho người lái xe khi quyết định di chuyển. Các hệ thống chuyên chở công cộng phải chịu chi phí bao gồm cả chi phí bình quân, nên không thể cạnh tranh với ô tô vì ô tô chỉ chịu các chi phí biên tế, ngay cả trong trường hợp các chi phí bình quân của hệ thống công cộng thấp hơn các chi phí bình quân của ô tô.

Kinh nghiệm cho chúng ta thấy là xây dựng thêm đường sá không chấm dứt tình trạng tắc nghẽn giao thông. Khi có nhiều đường tốt hơn, sẽ có nhiều nhà cửa được xây thêm dọc theo hành lang đường và thêm nhiều người lái xe hơn. Các con đường tốt hơn sẽ khiến người ta đi làm trễ hơn và sự quá tải trong giờ cao điểm sẽ tiếp tục tồn tại. Như thế việc xây dựng thêm đường sá không đạt hiệu quả, vì hầu hết thời gian trong ngày các con đường này không đạt hết công suất sử dụng.

Giải pháp đúng là thiết lập một hệ thống tính tiền lệ phí cho phép những ai trả tiền nhiều hơn có thể lái xe mà không bị kẹt xe trong giờ cao điểm để họ bù trừ cho những người khác để những người này không phàn nàn đồng ý di chuyển vào giờ khác thay vì lái xe trong giờ cao điểm đó. Với các công nghệ mới, hiện nay lệ phí giao thông có thể thu tại nhiều nơi mà trước đây việc thu lệ phí quá khó khăn. Ví dụ như gắn mã số vạch trên các ô tô và các bộ cảm biến được lắp đặt trên đường, lệ phí giao thông có thể thu được trên mọi con đường và được phân biệt theo giờ trong ngày. Công nghệ mới này cho phép các cộng đồng giải quyết nạn ô nhiễm môi trường và tắc nghẽn giao thông mà trước kia không thể giải quyết.

Việc tính lệ phí giao thông theo giờ trong ngày có nghĩa là lệ phí có thể tăng lên đối với những người muốn di chuyển trong giờ cao điểm với vận tốc sử dụng có thể tương đương với vận tốc thiết kế dành cho đường cao tốc. Sau đó khoản thu lệ phí chênh lệch này sẽ được bù trừ lại cho những người lái xe di chuyển ngoài giờ cao điểm. Những người lái xe trong giờ cao điểm có thể thấy số tiền được trừ đi từ các phiếu tính tiền tự động của họ tăng lên, trong khi các người lái xe ngoài giờ cao điểm sẽ thấy tiền được cộng thêm vào. Điều chỉnh lệ phí để giải quyết việc tắc nghẽn giao thông với các khoản trợ cấp chéo cho những người không lái xe trong giờ cao điểm có ý nghĩa hơn là việc cố gắng xây dựng thêm các đường sá hay các hệ thống chuyên chở công cộng tốt để cho người ta từ bỏ lái xe ô tô.

Ở bất cứ nơi nào có thể thực hiện được, tiền của khu vực tư nên được sử dụng để tài trợ xây dựng cơ sở hạ tầng công cộng. Các ngân khoản và tiềm năng vay mượn của khu vực công nên được dành cho các trường hợp mà ngân khoản khu vực tư không có khả năng đáp ứng vì qui mô dự án, vì các rủi ro, hoặc vì thời gian trả tiền kéo dài của các dự án. Các ngân khoản khu vực tư thường không có sẵn trong các giai đoạn khởi đầu của dự án xây dựng hạ tầng. Nhưng nếu cho rằng khu vực công phải là nhà xây dựng khởi đầu và là người điều hành một bộ phận của cơ sở hạ tầng nào đó không có nghĩa là khu vực công phải là tổ chức điều hành trong suốt tuổi thọ của dự án. Về điều này Internet là một ví dụ tốt. Khu vực công đã tài trợ và quản lý hệ thống Internet trong thời gian đầu, nhưng hiện nay nhà nước đã không còn kiểm soát hệ thống đó nữa.

Nói chung, khi cơ sở hạ tầng công cộng đã được hoàn tất và đi vào hoạt động và có thể điều hành có lãi, nên chuyển giao cho khu vực tư giống như nước Anh đã bán lại công ty hàng không cho một công ty tư. Người ta có thể tranh luận rằng giữa quản lý công và quản lý tư bên nào tốt hơn, nhưng điều người ta không thể tranh luận là việc bán các cơ sở hạ tầng cũ là một trong các phương cách để có ngân khoản cần thiết cho việc xây dựng các dự án hạ tầng mới. Cơ sở hạ tầng này thường mang tính độc quyền tự nhiên, nhưng như chúng ta đã thấy trong trường hợp điện lực, trong đó các qui định đã ngăn cản các nhà cung cấp độc quyền tăng giá dịch vụ công cộng nhưng không làm cho họ trở thành các nhà cung cấp kém hiệu quả.

Cuối cùng, cơ sở hạ tầng xã hội là một trong những thành phần quyết định phúc lợi của chúng ta.

Kết luận

Người Mỹ đã xây dựng một hệ thống khuyến khích tiêu thụ cá nhân và không khuyến khích việc xây dựng công cụ. Chúng ta có thể dễ dàng tạo nên một hệ thống có nhiều sự ưu đãi và khuyến khích để thuyết phục chúng ta xây dựng nhiều công cụ hơn. Nhưng chúng ta sẽ không làm cho đến khi chúng ta tự thuyết phục chúng ta rằng làm như vậy là điều quan trọng. Chỉ những ai tự coi họ như là các nhà xây dựng và là những người có được hai niềm vui từ việc xây dựng và chiêm ngưỡng công trình xây dựng của họ khi nó hoàn tất, họ sẽ chủ tâm điều chỉnh các hệ thống của họ để tăng đầu tư và giảm tiêu dùng. Các nhà xây dựng thành công trong khu vực tư cũng biết rằng để thành công, họ phải thích nghi trong một xã hội của những nhà xây dựng. Cơ sở hạ tầng xã hội tốt dẫn đến các đầu tư tư nhân thành công.

Sự phân biệt mang tính chất kinh tế giữa các sản phẩm trực tiếp tạo ra tiện ích (sự tiêu thụ) với các sản phẩm chỉ gián tiếp tạo ra tiện ích thông qua khả năng của chúng để được tiêu thụ trong tương lai, thì không rõ ràng như đã được diễn tả. Người ta có thể hãnh diện về các công cụ sở hữu bởi một công ty hoặc một thành phố (các rô bốt tiên tiến nhất, hệ thống giao thông công cộng tốt nhất của một thành phố) cũng như hãnh diện đối với các công cụ thuộc sở hữu cá nhân (cái nhà lớn nhất, chiếc ô tô nhanh nhất).