6. SÁNG TẠO KIẾN THỨC

Từ hàng nghìn năm trước, đất nông nghiệp đi liền sau tổ chức xã hội và tính cách doanh nghiệp (thường biểu hiện dưới hình thức lãnh đạo quân sự) như là khối xây dựng cơ bản làm nền tảng cho kim tự tháp giàu có. Sau cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, nguồn năng lượng đã thay thế đất đai trở thành nền tảng cho sự thịnh vượng. Với cuộc cách mạng công nghiệp thứ ba, kiến thức thay thế vị trí của đất đai và năng lượng.

Kiến thức đưa đến những đột phá cơ bản trong công nghệ, từ đó tạo ra những tình trạng mất cân đối trong đó doanh thu cao và tỷ lệ tăng trưởng nhanh có thể đạt được. Kiến thức cho phép những sự việc mới đột nhiên được hoàn thành theo những cách thức mới. Xe ô tô và những dây chuyền lắp ráp đã làm thay đổi thế giới. Những hoạt động cũ có thể được thực hiện bằng những phương cách khác biệt cho đến nỗi nó thật sự trở thành những sản phẩm mới. Vi xử lý cho phép máy tính xách tay làm bất cứ điều gì mà những máy điện toán IBM có thể thực hiện được trước đây 30 năm, nhưng do việc giảm chi phí sản xuất và kích cỡ vật chất, máy tính xách tay có thể thực hiện toàn bộ các chức năng mới.

Nếu có đủ những công nghệ mới nở rộ cùng lúc, hoặc một đột phá mới thật sự lớn xảy ra, lịch sử sẽ xem chúng như những cuộc cách mạng kinh tế. Cuộc cách mạng công nghiệp phát xuất từ sự phát minh ra động cơ hơi nước. Điện khí hóa dẫn đến cuộc cách mạng công nghiệp thứ hai. Nó đã xảy ra lâu đến nỗi chúng ta không còn nghĩ rằng đó là một cuộc cách mạng, nhưng trong thời kỳ tiền sử sự biến chuyển từ tình trạng săn bắt du mục sang nông nghiệp định cư cũng đã là một cuộc cách mạng như thế. Cuộc cách mạng kinh tế này tạo ra văn minh nhân loại. Đã có đủ thời gian cho con người được nuôi nấng để học đọc và viết, để phát triển nghệ thuật và xây dựng các đài kỷ niệm. Một số lượng tương đối lớn con người có thể sống cùng nhau trong những thành phố lớn bởi vì họ có thể được nuôi dưỡng. Trường học có thể được xây dựng và nhân loại có thể bắt đầu học hỏi lẫn nhau.

Giữa những cuộc cách mạng chính yếu, việc phát minh ra động cơ nổ tạo ra những cơ hội thịnh vượng vĩ đại (Ford, Sloan, Kettering). Động cơ nổ đã đưa đến nền công nghiệp lớn nhất thế giới, nhưng không tạo ra cuộc cách mạng kinh tế. Nếu động cơ nổ không được phát minh, thế giới có lẽ chỉ có những ô tô chạy bằng điện hoặc hơi nước và lệ thuộc nhiều hơn vào tàu hỏa, nhưng chắc sẽ cũng giống như hiện nay thôi.

Những tiến bộ trong kiến thức cơ bản và đột phá công nghệ không phải chỉ xảy ra mà còn phải được khám phá và phát minh. Một số xã hội con người đã có sự hiếu kỳ và sẵn sàng đầu tư trong việc thực hiện những khám phá và phát minh này - nhưng các xã hội khác thì không làm. Tại châu Âu trong thời kỳ Trung cổ kéo dài (từ năm 500 đến năm 1150 sau Công nguyên) công nghệ đã thoái bộ và kiến thức thật sự đã mất đi.

Mặc dù tài năng con người đã được rải đều khắp thế giới, nhưng sự sáng tạo thì không. Tiến trình đòi hỏi nhiều hơn là chỉ cần có những cá nhân thông minh với chỉ số thông minh (IQ) cao. Những xã hội mà dân chúng không được giáo dục và không có bản tính hiếu kỳ thì không tạo ra công nghệ mới. Những xã hội có lợi tức đầu người cao thường không phải là những xã hội phát minh nhiều nhất. Thụy Sĩ là một trường hợp.

Sự phát minh cũng thay đổi theo thời gian. Hoa Kỳ được xem như một nước sao chép lớn trong thế kỷ thứ 19 và là nước phát minh lớn trong hậu bán thế kỷ thứ 20. Nhật Bản là một nước sao chép tốt trong hậu bán thế kỷ thứ 20 nhưng chưa chứng tỏ rằng họ có thể trở thành một nhà phát minh lớn. Đức là một nhà phát minh lớn trong tiền bán thế kỷ thứ 20 nhưng không phải là nhà sáng chế trong nửa thế kỷ còn lại.

Tính hiếu kỳ - tự hỏi tại sao sự việc diễn tiến và cái gì xảy ra bên kia đồi. Ý định khám phá - có đủ can đảm đến những nơi chưa từng có người đến. Ý định học hỏi - tiếp thu kiến thức mới của người khác và ý muốn xây dựng - sử dụng những kiến thức mới để làm ra những điều khác lạ; trong lúc bốn đặc tính này đã tiềm ẩn trong bản chất con người, chúng chỉ trở thành hiện thực khi kết hợp với những nhân tố khác trong môi trường thích hợp.

Trong suốt gần một nghìn năm trong thời kỳ Trung cổ, không có một yếu tố nào trong bốn đặc tính trên hiện diện tại châu Âu. Cái đã biết, thí dụ như làm thế nào để bón phân cho đồng ruộng, đã bị lãng quên. Xã hội biết chữ trở thành mù chữ. Kiến thức thoái hóa. Các tiêu chuẩn đời sống giảm 90%. Con người không thể xây dựng hay duy trì những thành phố lớn đã từng được người La Mã xây dựng. Thật không ngạc nhiên vì con người thiếu niềm tin vào sự tiến bộ. Tất cả mọi người có vẻ như bị thoái hóa - nhân loại không thể đạt được trình độ kiến thức đã từng có trong quá khứ. Họ chỉ có thể nhìn môi trường đổ nát của La Mã mà họ đang sống và tự hỏi làm thế nào mà những công trình đó đã có thể được tạo dựng nên.

Sự mong muốn thúc đẩy kiến thức nhân loại tiến lên đã không chết. Trong thời gian nó đang biến mất tại châu Âu, thì nó lại đang bùng phát tại Trung Quốc và thế giới Ả Rập. Tân toán học và phương pháp đánh số của chúng ta bắt nguồn từ người Ả Rập. Khi thời kỳ Trung cổ, kiến thức của châu Âu của các nhà tư tưởng cổ đại của họ (Aristoste, Platon) đã trở lại châu Âu thông qua những học giả Ả Rập. Trung Quốc và thế giới Ả Rập là những trung tâm học hỏi của nhân loại hàng thiên niên kỷ. Và rồi một lần nữa lại có sự đảo lộn bất ngờ. Trong hậu bán thiên niên kỷ thứ hai, cả Trung Quốc và thế giới Ả Rập bắt đầu thoái hóa, kiến thức ngừng tiến triển trong lúc phong trào Phục hưng nở rộ tại châu Âu. Người châu Âu một lần nữa tin rằng sự tiến triển là điều có thể thực hiện được.

Trong lúc chỉ số thông minh (IQ) được phân bổ đồng đều cho toàn dân số trên thế giới, nhưng sự tiến bộ về kiến thức thì không. Trên từng biện pháp so sánh - giải Nobel, phát minh sáng chế được công nhận, những nỗ lực nghiên cứu phát triển đã được thực hiện, những công trình nghiên cứu được viết ra, những tiến bộ to lớn trong hiểu biết khoa học đã làm, vấn đề nắm quyền lãnh đạo trong công nghệ, kỹ thuật đã hoàn tất - đã có những sai biệt khổng lồ giữa những xã hội loài người trên toàn cầu. Sáng tạo ra những mất cân đối về kỹ năng là một hình thái nghệ thuật mà không phải tất cả các xã hội hiện tại có thể thông suốt được. Ngay cả trong những xã hội mang tính sáng tạo, thì sự sáng tạo đã không được phổ biến đồng đều. Những người Mỹ gốc Israel đã chiếm phần lớn các giải Nobel mà người Mỹ đoạt được. (Nhưng người Israel chính gốc thì không được một giải nào cả). Các đại học nghiên cứu lớn không rải đều khắp Hoa Kỳ. Không phải bất cứ khu vực nào của Hoa Kỳ cũng có Silicon Valley hay con đường số 128 nổi tiếng.

Những công nghệ đã được biết đến thường không được sử dụng. Những bộ tộc thổ dân châu Mỹ thời kỳ Tiền-Columbus không sử dụng bánh xe, nhưng các nhà khảo cổ đã tìm ra các đồ chơi có bánh xe tại châu Mỹ. Sử dụng kiến thức để xây dựng không tự động. Tình trạng thấp kém đang chế ngự. Không nghi ngờ gì về việc có cái gì đó ở ngay trước mắt chúng ta hiện nay mà chúng ta lại bỏ qua và nó lại tạo ra sự thắc mắc trong đầu óc của những con người tương lai. Làm thế nào họ (hay chúng ta) có thể bỏ qua điều đó?

Chúng ta hãy xem Trung Quốc vào thế kỷ thứ 15. Những sự hiếu kỳ, những ý định khám phá, và khuynh hướng tiến đến việc tạo dựng đã tạo ra tất cả các công nghệ cần thiết cho một cuộc cách mạng công nghệ - điều không xảy ra trong suốt 350 năm sau. Họ đã có lò nhiệt luyện với ống bễ thổi gió để luyện thép (sản lượng thép hàng năm của Trung Quốc vào cuối thế kỷ thứ 11 đã không ai sánh kịp trong 700 năm); thuốc súng và súng thần công dùng trong quân sự; la bàn và bánh lái để đi thám hiểm; giấy, bản in chữ di động, bản in thông báo để phổ biến kiến thức; cày có bánh xe, tròng cổ ngựa; máy đập lúa và máy gieo hạt để tăng thặng dư nông phẩm; khả năng khoan khai thác khí thiên nhiên; và trong toán học: hệ thống thập phân, số âm và ý niệm số không để phân tích những gì họ đang làm. Những hạm đội lớn (có đến khoảng 28.000 người) đã thăm dò bờ biển Đông Châu Phi cùng thời với Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha gửi những hạm đội thăm dò nhỏ hơn nhiều xuống vùng biển phía Tây Châu Phi. Họ đã có bảy chuyến thám hiểm chính vào vùng biển Ấn Độ với những thuyền to gấp bốn lần thuyền của Columbus.

Nhưng những cuộc thám hiểm địa lý và cách mạng công nghiệp đã có thể xảy ra theo ý nghĩa công nghệ đã không xảy ra. Người Trung Quốc đã từ bỏ không sử dụng, và dần bỏ qua những công nghệ có thể đưa họ đến việc thống trị thế giới. Những công nghệ mới được cho là những hiểm họa thay vì là những cơ hội. Sự canh tân bị cấm chỉ. Vương triều cấm đoán đóng tàu đi biển mới và không cho phép đi ra khỏi hải phận Trung Quốc. Vào cuối thế kỷ thứ 15, nhu cầu về trật tự đã vượt qua bản tính hiếu kỳ, khát vọng khám phá và khuynh hướng xây dựng của con người.

Trung Quốc đã có thể là cái nôi của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, nhưng họ lại có một nền văn hóa và cơ cấu tổ chức ngăn cản việc đó. Không phải chỉ có Trung Quốc mà nhiều xã hội khác đã cho rằng không thể thực hiện được vấn đề sử dụng những phương tiện mới trong lúc hủy diệt cái cũ. Thay đổi là điều mà hầu hết các xã hội đều sợ. Nếu không có sự tiện nghi của những cái cũ, các xáo trộn thường có thể xảy ra. Vì cần phải ngăn chặn xáo trộn nên những kiến thức mới cần phải bị ngăn cấm. Những nỗi sợ hãi về công nghệ vi sinh ngày nay có thể gợi nhớ lại nỗi sợ hãi của Trung Quốc đối với những công nghệ mới trong thế kỷ thứ 15.

Ở một mức độ thấp hơn, nước Pháp sợ vấn đề du nhập tiếng Anh vào ngôn ngữ của họ và thái độ thông thường của họ là rửa sạch ngôn ngữ của họ khỏi sự ô uế của tiếng Anh có dấu vết của sự sợ hãi trong thế kỷ thứ 15 tại Trung Quốc. Trái lại, bất cứ từ nào được sử dụng thường xuyên theo ngôn ngữ Anh (menu, taxi) là một từ Anh và chúng xuất phát từ đâu thì không đáng quan tâm. Những nỗi sợ hãi như thế diễn tả một nền văn hóa không sẵn sàng học hỏi, không chịu thay đổi và không chấp nhận thích ứng.

Trái lại, đề cập đến nước Nga 75 năm trước cuộc cách mạng Nga. Sự sáng tạo đã bùng nổ trong những xáo trộn của một đế chế đang suy tàn. Hãy nghĩ đến tất cả các tác giả lớn - Tolstoy, Dostoyevsky, Chekhov, Turgenev, Gogol. Danh sách còn dài. Trong thế giới âm nhạc và nghệ thuật cũng tương tự như thế. Stravinsky, Tchaikovsky và nhiều người khác vẫn còn được biểu diễn trong các thính phòng của chúng ta. Kandinsky và Malevich vẫn còn được ngưỡng mộ trong các bảo tàng của chúng ta. Trong khoa học, nước Nga là một nhà dẫn đạo. Ostwald sinh tại Nga, là một trong những người đầu tiên được trao giải Nobel về hóa học về công trình nghiên cứu tốc độ của các phản ứng hóa học. Mendeleyev phát minh ra bản tuần hoàn phân tử. Pavlov, cũng là một người đoạt giải Nobel năm 1904, có lẽ là người nổi tiếng nhất trong ngành sinh học động vật cho đến ngày nay. Về toán học, chuỗi Markov đã được áp dụng rất nhiều trong vật lý học, sinh học, ngôn ngữ học và kinh tế học. Lobachevsky phát minh ra hình học phi-Euclide.

Cần phải hoài nghi và từ chối chấp nhận quyền lực là rất cần thiết cho sự tiến bộ khoa học. Sống trong sự bất ổn, những người Nga trở nên hoài nghi. Nếu người ta chấp nhận những nguy hiểm của cuộc nổi dậy chống Nga hoàng, thì bất cứ sự nổi loạn khoa học nào chống lại những khôn ngoan đã được nhận định trước dường như tương đối không có rủi ro.

Được ăn cả ngã về không, sáng tạo đã phát triển trong những tình thế rối loạn, nhưng nếu không có một mức độ trật tự nào đó thì người Nga không thể sử dụng những sáng tạo đó để tạo nên thành tựu kinh tế cho nước Nga. Rối loạn dẫn đến nhiều rối loạn hơn và tất yếu đưa đến cuộc cách mạng Nga. Trật tự đã vãn hồi. Sự sáng tạo đã chết.

Sự sáng tạo không xảy ra khi nó phải thách thức quyền lực. Sáng tạo xảy ra khi không có quyền lực để thách thức - khi có một khoảng trống không có trật tự thì đó là lúc sáng tạo có thể phát triển một cách tự do. Nhưng theo nhiều người, một khoảng trống không có quyền lực là sự xáo trộn - và xáo trộn thì phải bị ngăn chặn.

Để tiến bộ và sử dụng kiến thức, một xã hội cần sự kết hợp đúng giữa xáo trộn và trật tự. Quá nhiều trật tự (Trung Quốc) thì không làm được. Quá nhiều xáo trộn (Nga) thì cũng không làm được. Những xã hội thành công phải sáng tạo và chế ngự sự căng thẳng năng động giữa hai sức mạnh chống đối nhau và không nên để vuột khỏi tầm tay cái nào cả. Những ý tưởng mới dễ làm thất vọng nếu xã hội không có khả năng tiếp nhận dễ dàng những xáo trộn phát xuất từ sự thay đổi, nhưng họ phải duy trì một mức độ thích hợp của trật tự để lợi dụng những đột phá sáng tạo đó.

Đề cập đến những thí dụ hiện đại hơn, hãy xem xét hai nước tương đối nhỏ như là Singapore và Israel. Singapore là nước đặt cược trên trật tự, và Israel đặt cược trên những nhân tài. Cả hai đều thành công, nhưng cho đến nay Singapore thành công hơn. Năm 1965 lợi tức / đầu người của Singapore là 500 USD trong lúc của Israel là 5.000 theo giá trị USD hiện nay. Ngày nay lợi tức đầu người của Singapore là 25.000 USD và của Israel là 15.000 USD. Nhưng Singapore đã tận dụng những giai đoạn huy động tài nguyên và sao chép để theo bám. Nhưng để phát triển vị thế của mình thì họ cần phải có một vài nhân tài như Israel. Liệu họ có thể đạt được điều đó không? Thừa nhận những yếu điểm của mình, hiện nay Singapore đang công bố một chương trình hợp tác với (MIT) - Đại học công nghệ Massachusetts - để mở các đại học kỹ thuật nhằm mục tiêu sáng tạo. Trong lúc đó một số nhân tài của Israel bị lãng phí vì Israel không đạt được sự ổn định trật tự để tận dụng hết khả năng của họ. Thiếu hạ tầng cơ sở cấp một hay thậm chí cấp hai là một ví dụ.

Qui luật thứ 7: Bất cứ xã hội nào đặt ưu tiên trật tự trên hết sẽ không phải là một xã hội sáng tạo, nhưng nếu không đạt được một mức độ trật tự phù hợp, thì sự sáng tạo sẽ bị biến mất như chui vào lỗ đen.

Ở mức độ cá nhân, cũng những thế lực đó biểu hiện sự căng thẳng giữa truyền thống và nổi loạn. Einstein rời bỏ trường trung học vào năm 15 tuổi, từ bỏ quyền công dân một năm sau đó, tự coi mình là một người du cư sống bên lề tổ chức xã hội, kinh tế, đạo đức và được những người du cư thừa nhận. Đời sống của ông theo ý nghĩa nào đó được xem như một sự tìm kiếm trật tự trong sự vô trật tự trên quan điểm khoa học lẫn xã hội. Những sáng tạo vĩ đại cần những sự kiện hà khắc, sự tưởng tượng phong phú và những bước nhảy vọt phi-luận-lý để chứng minh là đúng bằng cách đi ngược trở về những nguyên tắc đã được thừa nhận trước đây. Chỉ có những kẻ nổi loạn mới làm được điều đó.

Sự hiếu kỳ và sự mong muốn khám phá có thể được nâng cao. Những sự hiếu kỳ hữu dụng đòi hỏi các cá nhân nắm vững những kiến thức hiện có nhưng không bị chúng làm tê liệt. Nâng cao tính hiếu kỳ là mục tiêu của định chế giáo dục sau đại học tốt. Xã hội đánh giá cao và biểu dương tính hiếu kỳ sẽ tạo ra những con người hiếu kỳ.

Những sự khám phá mang tính cách địa lý cũng như tri thức cần có sự trợ giúp của xã hội. Columbus không thể khám phá ra châu Mỹ nếu không có vua Ferdinand và hoàng hậu Isabella. Internet không thể được thiết lập tại Hoa Kỳ nếu không được chính phủ tài trợ trong suốt ba thập kỷ. Tạo dựng (để lại một cái gì đó trong xã hội loài người) theo bản chất là một hoạt động xã hội, cho dù nó cần có những nhà cải cách để xóa bỏ những khuôn mẫu cũ. Khoa học có lẽ là một biên giới vô tận trong đó luôn có chỗ cho tính hiếu kỳ, thăm dò và tạo dựng nhưng những đột phá khoa học vĩ đại thì hầu như luôn luôn là kết quả của những nỗ lực đắt giá của tập thể.

Phát triển kiến thức rất giống như khoan dầu hỏa, những đầu óc hiếu kỳ có thể tìm kiếm những vỉa dầu mới. Đây là một hoạt động có tính cách bất trắc, nhiều rủi ro đòi hỏi những khoản đầu tư khổng lồ trong việc khoan các giếng thăm dò. Ngày nay điều đó có nghĩa là khoan thăm dò ở tầng nước rất sâu ngoài khơi trong những nơi không thuận tiện về môi trường của vùng Biển Bắc, nơi mà trước đây không thể thực hiện thăm dò dầu hỏa. Trên đất liền, chỉ có thể tìm kiếm tại vùng Trung Á, nơi mà những bất ổn về chính trị và xã hội khiến cho công việc trở nên khó khăn và tốn kém. Những cơ hội đòi hỏi sự phát triển của những kỹ năng chuyên môn mới. Làm thế nào có thể khoan sâu xuống nước đến hai dặm? Ngoài ra cần đòi hỏi phát triển khả năng chính trị để hoạt động trong những môi trường không có luật lệ và bất ổn cao độ.

Hãy xem xét vấn đề phát triển vi sinh học, bắt đầu vào đầu thập kỷ 1960 mà không có một sự xác quyết nào có thể tìm ra cái gì đó. Nhiều tỷ đô la đã được đầu tư trong hơn 20 năm trước khi làm sáng tỏ được sự hữu dụng của ngành công nghệ này. Nhiều năm đã trôi qua kể từ khi bắt đầu mới khám phá ra Helix-kép, sau này là DNA và tái kết hợp DNA. Trung tâm của nỗ lực này là dự án giải mã gien con người, đã được dự đoán là sẽ không hoàn tất trước năm 2005. Sự chống đối của tôn giáo về việc dùng công nghệ sinh học để thay đổi con người có thể tạo ra một môi trường chống đối của xã hội đối với việc sử dụng công nghệ này, tương tự như tình trạng vô luật pháp và xáo trộn của Trung Á đối với việc khai thác dầu hỏa.

Các đầu óc hiếu kỳ có thể bỏ qua việc khoan những giếng thăm dò để tìm ra những giếng dầu khổng lồ mới và chọn cách thức chắc chắn hơn, ít rủi ro hơn và ít vốn đầu tư hơn là triển khai thêm việc thăm dò ở những khu vực có dầu đã được biết. Điều này cũng đúng với việc phát triển công nghệ điện toán. Trong năm 1998 IBM công bố một qui trình để sắp xếp nhiều tầng bán dẫn trên các vi mạch bán dẫn bằng silicôn. Đây là một sự phát triển quan trọng để thúc đẩy công nghệ tiến bộ, nhưng nó không quan trọng bằng việc phát minh ra mạch bán dẫn hay vi mạch bán dẫn. Đây là một tiến bộ triển khai hơn là một đột phá căn bản.

Trong lúc nghiên cứu và phát triển thường được gộp chung với nhau nhằm mục đích phân tích những nguồn tiến bộ công nghệ, nhưng thực ra không nên như thế. Nghiên cứu là hoạt động tạo ra những đột phá căn bản trong những lãnh vực mới thí dụ như công nghệ sinh học - đi sâu vào kiến thức. Phát triển là hoạt động triển khai kiến thức công nghệ trong những lãnh vực sẵn có - mở rộng thêm kiến thức. Giữa chúng có một khu vực - thường được gọi là nghiên cứu ứng dụng, trong đó khoa học căn bản đã được xác định, nhưng một số đột phá kỹ thuật cần phải được xuất hiện để tăng cường xác minh cho những gì đã được biết theo ý nghĩa khoa học. Dự án nghiên cứu bom nguyên tử Manhattan trong Thế chiến thứ 2 thuần túy là nghiên cứu ứng dụng. Einstein và các nhà vật lý học khác đã chứng minh rằng một quả bom như thế có thể thực hiện được trên lý thuyết, nhưng thực tế có thể thực hiện được không?

Để phát triển kiến thức, người ta bắt đầu với ý muốn thực hiện đầu tư cần thiết trong cả hai lãnh vực nghiên cứu hoặc phát triển. Một vài nước sẵn sàng, một số khác lại không. Số lượng đầu tư đúng thì không rõ ràng. Trong bốn nền kinh tế lớn nhất của thế giới, tỷ lệ chi tiêu cho nghiên cứu phát triển trên GDP gần như nhau: Pháp và Đức 2,3% - Nhật Bản: 2,8% và Hoa Kỳ: 2,5%. Nhưng nguyên nhân là không nước nào muốn để cho ba nước kia qua mặt mình, hơn là chứng tỏ tất cả đều chi tiêu đúng mức.

Mức độ chi tiêu nghiên cứu phát triển cũng tương tự như nhau ở bốn nước lớn, nhưng các phương thức chi tiêu thì rất khác nhau. Phần lớn chi tiêu của Hoa Kỳ theo truyền thống dành cho lãnh vực quân sự. Ngay cả sau Chiến tranh lạnh, nghiên cứu phát triển quân sự vẫn chiếm 20% của ngân sách Hoa Kỳ và hơn phân nửa chi tiêu của Chính phủ Liên bang. Ở Nhật Bản thì kinh phí nghiên cứu quân sự không đáng kể. Hoa Kỳ chi tiêu rất nhiều cho nghiên cứu, Nhật Bản thì chi tiêu phần lớn tiền bạc vào lãnh vực phát triển. Tại Nhật Bản 75% kinh phí là do công nghiệp tài trợ. Chiến tranh lạnh chấm dứt tạo ra những sự cắt giảm kinh phí nghiên cứu quân sự, chính phủ Hoa Kỳ tài trợ hơn 40% cho toàn bộ chi tiêu về nghiên cứu phát triển. Ngày nay họ tài trợ 30% - cũng không khác biệt nhiều so với phương thức của Nhật Bản. Kể từ khi Chiến tranh lạnh chấm dứt, chi tiêu của Hoa Kỳ đã giảm theo tỷ lệ của thế giới, nhưng trong năm 1997 và 1998 khuynh hướng này đã bị đảo ngược và Hoa Kỳ chi tiêu tăng nhanh hơn so với phần còn lại của thế giới.

Những quốc gia giàu có khác chi tiêu ít hơn. Italia 1,2% và Tây Ban Nha 0,8%. Một vài nước đang phát triển chi tiêu rất nhiều (Hàn Quốc 2,25%) nhưng hầu hết các nước khác thì không. Khoảng 96% tổng chi tiêu về nghiên cứu phát triển do các nước giàu thực hiện.

Giữa những doanh nghiệp tư, có sự khác biệt nhiều về chi tiêu. Tại Hoa Kỳ, các xí nghiệp chế tạo đóng góp 81% tổng kinh phí tư nhân về nghiên cứu phát triển. Hầu hết các xí nghiệp ngoài lãnh vực chế tạo gần như không chi tiêu cho nghiên cứu phát triển. Những nguyên nhân chính dẫn đến nhu cầu duy trì nghiên cứu phát triển thật ra là họ lo ngại vấn đề chế tạo cơ bản của họ bị mai một. Lý do lãnh vực chế tạo đã đầu tư nhiều vào nghiên cứu phát triển là theo lịch sử họ không thể kiếm tiền bằng cách cải tiến, trừ khi một xí nghiệp đã làm ra, bán những sản phẩm là thành quả của công nghệ mới đó. Bán những kiến thức để người khác có thể làm ra sản phẩm từ kiến thức đó không phải là một chiến lược đem lại lợi nhuận.

Hầu hết nghiên cứu phát triển của Hoa Kỳ (84%) do các đại công ty thực hiện. Ngay cả trong những tay trùm về chi tiêu này, thì sự sai biệt trong tỷ lệ chi tiêu so với doanh số bán rất lớn - Boeing 4%; Intel 9%; Lucent 12%; Microsoft 17%. Mức độ chi tiêu tùy thuộc vào ngành công nghiệp. Khi một xí nghiệp thuộc một ngành công nghiệp tin rằng căn bản khoa học cần thiết để tạo ra sự tiến bộ thực sự trong tiến trình phát triển những sản phẩm hoặc dịch vụ mới. Toàn bộ doanh số bán của Intel phát xuất từ những sản phẩm được triển khai trong vòng ba năm nay, nhưng IBM chỉ có 35% lợi nhuận phát xuất từ những sản phẩm mới được triển khai.

Có một lý do đơn giản giải thích tại sao các công ty lớn giàu có và những nước giàu đã chi tiêu phần lớn cho nghiên cứu phát triển. Ở đây cũng tương tự như thăm dò dầu hỏa. Nếu một công ty nhỏ đào hai giếng thăm dò thì đó là một việc vô cùng mạo hiểm. Chỉ cần hai giếng khô là đủ phá sản. Nếu một đại công ty đào 1.000 giếng thì căn cứ vào tính xác suất và số lượng lớn thì công ty có thể gặp phải một số giếng khô nhưng ở một nơi nào đó sẽ có dầu. Một vài giếng khô ban đầu trong quá trình này không thể làm họ phá sản được.

Một nền kinh tế lớn như Hoa Kỳ có thể có đủ tiền cá cược hợp lý trong bất cứ lãnh vực nào mà họ cảm thấy có thể thúc đẩy sự tiến bộ của công nghệ. Trái lại nước nhỏ như Israel thì không. Ngân khoản nghiên cứu phát triển của Hoa Kỳ tăng gấp ba lần GDP của Israel. Israel phải tập trung tiền bạc và đặt cược vào một số lãnh vực rất giới hạn của công nghệ nếu phải chi tiêu đủ cho một ngành công nghệ nào có cơ may thành công. Nếu Israel chi tiêu những số tiền nhỏ vào nhiều lãnh vực sẽ kết thúc bằng việc lãng phí toàn bộ tài nguyên. Nhưng nếu phải tập trung thì Israel sẽ phải tập trung vào lãnh vực nào? Không ai biết. Vì những nước nhỏ và công ty nhỏ phải đánh cược vào cái tự nó có nhiều rủi ro hơn, môi trường bất trắc hơn, họ đành phải đánh cược thấp hơn.

Trong khu vực Tây Âu, nhiều nước đã lãng phí tiền bạc trong việc đánh cược những món tiền nhỏ vào nhiều lãnh vực công nghệ khác nhau, nhưng lại không tập trung vào một công nghệ nào đó để tạo ra sự khác biệt. Nếu Cộng đồng Kinh tế châu Âu có thể tập hợp chi tiêu về nghiên cứu phát triển thì có đủ lý do để tin rằng kết quả có thể động viên mọi người. Thí dụ, tôi có thể nói rằng Tây Ban Nha phí phạm từng đồng đô la dành cho nghiên cứu phát triển. Họ không chi tiêu nhiều, nhưng không biết lãnh vực công nghệ mới nào sẽ phát triển cho nên vung tiền khắp nơi, không chi đủ tiền vào một lãnh vực có thể tạo ra sự khác biệt. Chi tiêu nghiên cứu phát triển trong một châu Âu hợp nhất sẽ có kết quả hơn là chi tiêu nghiên cứu phát triển trong từng nước.

Đối với công ty cũng như quốc gia, sự lãnh đạo công nghệ không giống như chi tiêu nghiên cứu phát triển. Châu Âu là một nhà chi tiêu lớn, nhưng nếu người ta nhìn về phương diện lãnh đạo công nghệ, thì chi tiêu của họ có vẻ không tạo kết quả. Để đạt kết quả, chi tiêu nhất thiết phải đi kèm những hoạt động cần thiết để đưa những công nghệ mới vừa được triển khai vào nền kinh tế. Hoa Kỳ vượt trội hơn châu Âu, thí dụ, không phải vì đổ nhiều tiền nghiên cứu phát triển vào công nghệ tin học, nhưng vì đầu tư vào phần cứng và phần mềm tin học. Tính theo tỷ lệ GDP thì Hoa Kỳ đầu tư gấp đôi Pháp và Đức trong năm 1996. Những điều đã biết thì không khác biệt nhiều lắm, nhưng những gì đang thực hiện thì quả là khác biệt.

Ngay cả khi những đột phá được thực hiện và những thành công về công nghệ gần như đã xuất hiện, những rủi ro và bất trắc vẫn còn tiềm ẩn cao đối với những ai tài trợ cho nghiên cứu phát triển. Kết quả thường không xảy ra ở những lãnh vực mong đợi.

Và khi điều gì đó hoàn toàn không được mong đợi xuất hiện, những ai tài trợ cho nghiên cứu phát triển thường không phải là những người có khả năng khai thác. Có thể sự triển khai không nằm trong hệ thống kinh doanh của họ, hoặc là công ty không có đủ chuyên môn để lợi dụng những tình huống đó. Rất nhiều công ty mới được hình thành khi những nhà nghiên cứu trong các công ty lớn đưa ra những ý tưởng không thích hợp với kế hoạch kinh doanh của các ông chủ. Khi các ông chủ từ chối ý tưởng của các nhà nghiên cứu, những nhà nghiên cứu sẽ ra đi và thành lập những công ty mới để khai thác chúng.

Thường thì phải mất một thời gian dài để nhận thức về tầm quan trọng và hữu dụng của những gì đã được khám phá ra. Những luật sư chuyên trách về các bằng sáng chế của Công ty Bell Labs không muốn chịu chi phí xin cấp bằng sáng chế tia la-de, vì sóng quang học có vẻ như không thích hợp với viễn thông. Nhưng ba mươi năm sau cũng chưa có phát minh nào thích hợp hơn là tia la-de. Tia la-de tăng cường những hệ thống viễn thông, những thiết bị đo đạc, hàng hải, phẫu thuật, âm nhạc, in ấn, dụng cụ cắt vải cho đến đá và những vũ khí quân sự đều dựa vào tia la-de. Tia la-de ở khắp mọi nơi.

Thường thì những điều được khám phá ra sẽ trở nên hữu dụng khi những thứ khác được phát minh sau đó. Tia la-de cần sợi cáp quang chất lượng cao để truyền dẫn trước khi nó có thể áp dụng trong viễn thông. Đĩa compact đã không có mặt trên công nghệ màn hình rada khi tia la-de được phát minh. Không ai nghĩ đến vi phẫu thuật hoặc loại bỏ kính mắt. Tia la-de trong 20 năm qua cũng giống như tình trạng bóng đèn điện và vi mạch bán dẫn trước nó, đã giảm đáng kể chi phí sản xuất và gia tăng hoạt động. Những gì có thể thực hiện và có hiệu quả kinh tế ngày nay khác biệt rất nhiều so với những gì đã có thể thực hiện và có hiệu quả kinh tế vào lúc bắt đầu tiến trình khám phá.

Thường thì những phát minh trở nên hữu dụng vì phí tổn của những yếu tố khác giảm. Internet là một thí dụ. Nó được khởi đầu trong cuối thập kỷ 1960 như một hệ thống thông tin giữa những căn cứ quân sự sử dụng máy điện toán IBM tốn hàng triệu đô la và cho đến ngày nay người ta vẫn sử dụng máy điện toán IBM. Sự khác biệt duy nhất là giá cả và kích cỡ của máy điện toán đã thu nhỏ. Trước đây máy điện toán mạnh có giá trị vài triệu đô la và được đặt trong những tòa nhà riêng, ngày nay nó sẵn có trong máy tính xách tay với giá vài trăm đô la. Không ai dự đoán được sự giảm giá máy điện toán.

Để trở nên hữu dụng, những phát minh cần phải được hỗ trợ bởi một lực lượng lao động có trình độ học vấn cao có thể tiếp thu công nghệ và có đủ kỹ năng cần thiết để sử dụng. Nếu những kỹ năng này không xuất hiện thì phát minh sẽ vô dụng. Đó là lý do tại sao những nhà phát minh có trình độ cao trong các nước đang phát triển thường chuyển đến làm việc ở Hoa Kỳ. Bởi vì những đồng bào của họ có trình độ học vấn kém nên họ không thể đem phát minh của mình ra thị trường trong môi trường địa phương.

Kiến thức là chất liệu khó nắm bắt. Những cuộc nghiên cứu cho thấy nghiên cứu được thực hiện tại những nước khác hoặc tại các công ty khác thì có hiệu quả khoảng phân nửa so với tự làm. Đó là sự thua lỗ lớn đối với những người đi tiên phong và một sự khuyến khích lớn đối với những người sử dụng tự do, đầu tư ít trong nghiên cứu phát triển, và chỉ đơn giản sử dụng cái đã được phát minh. Nếu nhiều kiến thức bị mất đi, những người tài trợ để triển khai những kiến thức mới không thể thu lợi một cách đầy đủ khi họ bán những kiến thức này - dưới cả hai dạng trực tiếp là bằng sáng chế hay gián tiếp dưới dạng sản phẩm - và họ sẽ không tài trợ nữa. Công nghệ của Pilkington về kính kim loại lỏng để làm kính phẳng đã phổ biến trong công nghiệp thủy tinh và khắp thế giới rất nhanh, nhưng Pilkington nhận được rất ít tiền trả cho phát minh của mình. Những người nghĩ đến việc đầu tư vào nghiên cứu phát triển đã được khuyến khích là nên chờ xem những gì họ có thể sử dụng miễn phí - bỏ qua giai đoạn đầu tư nghiên cứu ban đầu có nhiều rủi ro và nhảy vào khi giai đoạn triển khai đã rõ ràng.

Hành vi tước đoạt kiến thức miễn phí là một trong những lý do để xuất hiện tập trung những công ty kỹ thuật cao tại những nơi như Silicon Valley và dọc Đường 128. Người ta học được kiến thức của người láng giềng nhanh hơn nếu người ta thực sự là hàng xóm của người đó. Kiến thức, cũng như nước, dần đạt mức cân bằng khi nó chảy tràn trên thế giới. Nhưng đương nhiên nó cũng sẽ không xảy ra ngay cùng một lúc. Trong những lãnh vực chuyển dịch nhanh, sẽ có những lợi thế lớn nếu xâm nhập vào các cộng đồng đang tìm cách học hỏi. Những công ty thường mua hay xây dựng các chi nhánh tại Silicon Valley để bảo đảm họ có nơi để nghe ngóng. Những địa điểm ở nơi khác có chi phí điều hành thấp hơn, nhưng những tin tức như thế sẽ không có sẵn trên hệ thống thông tin không chính thức.

Trên quan điểm của một công ty, việc tính toán nghiên cứu phát triển là rất dễ dàng nhưng phức tạp: đầu tư cho đến khi nào những ngân sách nghiên cứu phát triển của công ty có thể mang lại doanh thu dự kiến trang trải được chi phí vốn, các rủi ro và những bất trắc. Chi phí vốn thì dễ xác định (6% đối với các đại công ty được tín nhiệm). Nhưng còn những rủi ro và bất trắc thì sao? Nó thật sự lớn nhưng lớn tới cỡ nào?

Tỷ suất sinh lợi tư nhân đối với kinh phí nghiên cứu phát triển khoảng 24%. Vì các xí nghiệp không vội tăng kinh phí nghiên cứu phát triển, cho thấy mức sinh lợi này có thể cần thiết để trang trải các chi phí vốn (6%) và các rủi ro bất trắc. Áp dụng phép trừ, các xí nghiệp tư nhân cho rằng tỷ lệ đúng của yếu tố rủi ro vào khoảng 18%.

Sử dụng hiện giá thuần có chiết khấu - (Phương trình tiêu chuẩn để lượng giá đầu tư của chủ nghĩa tư bản) - thì thu trong tương lai được chiết khấu đơn giản vì nó xảy ra trong tương lai. Nếu chiết khấu theo lãi suất 24%, giá trị 100 USD kiếm được trong 10 năm sắp đến chỉ có giá trị 12 USD của hôm nay. Bởi vì 12 USD hiện nay đem đầu tư với tỷ suất thu lợi 24% sẽ mang lại 100 USD ở 10 năm sau. Nhưng điều này có nghĩa là khi sự hoàn vốn - hay thu hồi vốn xảy ra trong tương lai xa, thì nó có giá trị rất nhỏ đối với xí nghiệp tư, cho dù số tiền hoàn vốn rất lớn.

Trong lúc đó, lợi ích xã hội (tổng lợi ích kinh tế của toàn xã hội) trên chi tiêu nghiên cứu phát triển (theo kết quả bình quân của tám cuộc nghiên cứu khác nhau) là 66% (trong khoảng từ 50% đến 105%) - hay gấp ba lần mức thu hồi tài chánh 24% của tư nhân. Điều này có nghĩa là 2 USD trong mỗi 3 USD lợi tức thuần được phát sinh đã không tích lũy cho những người tài trợ cho nghiên cứu phát triển. Như vậy đã có một lượng dư thừa khổng lồ lan tỏa vào xã hội từ việc chi tiêu cho nghiên cứu phát triển.

Điều lý thú về những khoản “lợi ích xã hội” lớn lao là chưa người nào tìm thấy điều gì ngoài những kết quả đạt được. Đó là một trong những kết luận vô cùng mạnh mẽ trong kinh tế học. Những người theo chủ thuyết hoài nghi bướng bỉnh có thể cho rằng kết quả 66% không phải là kết luận hoàn hảo, bởi vì “lợi ích biên tế” tính trên một đô la chi tiêu trong tương lai có giá trị thấp hơn “lợi ích bình quân” của đồng đô la chi tiêu trong quá khứ. Nhưng cũng không chắc rằng các khoản “lợi ích biên tế xã hội” gần bằng 6% chi phí vốn. Nếu như thế, thì những lợi ích bình quân sẽ không đạt đến 66%.

Sự khác biệt giữa “tỷ suất sinh lợi xã hội” và “tỷ suất sinh lợi tư nhân” là lý do hàng đầu giải thích tại sao chính phủ phải tài trợ cho nghiên cứu phát triển. Các xã hội có thể thụ hưởng các tác dụng dư thừa. Họ có thể chú ý vào “tỷ suất sinh lợi xã hội” 66% chứ không để ý đến “tỷ suất sinh lợi” 24% của tư nhân. Họ không cần phải quan ngại về xí nghiệp đặc biệt nào hưởng lợi. Nếu các chính phủ không hỗ trợ cho nghiên cứu phát triển, sẽ có rất ít nghiên cứu phát triển được thực hiện.

Nhưng tỷ suất sinh lợi 66% còn cho thấy điều khác nữa. Rất có thể những tay chi tiêu cỡ lớn như Hoa Kỳ cũng chi tiêu quá ít cho nghiên cứu phát triển. Một “tỷ suất sinh lợi 66%” cao hơn nhiều so với những “tỷ suất sinh lợi đầu tư” trong những lãnh vực khác.

Qui luật thứ 8: Hoàn vốn kinh tế từ việc gia tăng thêm đầu tư xã hội trong nghiên cứu cơ bản cũng rõ ràng như bất cứ điều gì trong kinh tế học.

Chiến lược đúng đắn sẽ thúc đẩy đầu tư đáng kể, từ 3 đến 4% GDP trong một thập kỷ và xem điều gì xảy ra trong thời gian đó. Nếu không tạo ra được các tiến bộ khả quan về kiến thức thì việc chi tiêu có thể cắt giảm trở về mức cũ 3%. Nếu tỷ lệ thu hồi vẫn ở mức 66%, thì mức chi tiêu nên được nâng lên dần dần cho đến khi mức thu hồi ghi nhận được bắt đầu giảm xuống.

Các nhà tài trợ nghiên cứu cũng cần phải chọn lựa sự phối hợp đúng giữa việc hỗ trợ cho các cá nhân sáng tạo và các định chế. Một phần của các quỹ nghiên cứu ở các quốc gia phải được đưa vào các định chế để duy trì sự liên tục của công tác nghiên cứu dài hạn. Nhưng ở nhiều quốc gia, và trong trường hợp các viện nghiên cứu quân sự quốc gia của chúng ta thì hầu hết ngân khoản nghiên cứu đều được đương nhiên sung dụng cho các định chế nghiên cứu. Tất cả các định chế đó hầu như bị khống chế bởi các chuyên gia nghiên cứu kỳ cựu. Các viện nghiên cứu của chúng ta bí mật đến nỗi không có bất cứ “người bên ngoài” nào có thể đánh giá được tầm mức sáng tạo lâu dài của chúng, nhưng lại có quá nhiều viện nghiên cứu dân sự tương tự ở các quốc gia khác lại không có tính sáng tạo cao. Tuy nhiên cũng có những ngoại lệ cá biệt đáng lạc quan, những đột phá về công nghệ thường không được phát hiện bởi các nhà nghiên cứu kỳ cựu đã quen nhìn những sự việc tương tự bằng những cách thức giống nhau trong một thời gian lâu dài. Những khám phá mới thường được tìm ra bởi những chuyên viên không chấp nhận những phương thức nghiên cứu cũ. Điều này có nghĩa là cần phải tìm cách chuyển một phần lớn quỹ “Nghiên cứu phát triển” cho những nhà nghiên cứu trẻ hơn và ít được chuẩn bị hơn. Và điều này chỉ có thể thực hiện được nếu ngân khoản được sung dụng căn cứ trên việc lượng giá thận trọng các đề án nghiên cứu đề nghị được tài trợ.

Tại Hoa Kỳ, một nền dân chủ mà ở đó các nhà lập pháp được bầu lên theo vùng địa lý, sự nguy hiểm là càng ngày phần lớn các quỹ của chúng ta càng được sung dụng đương nhiên vào các định chế dàn trải khắp nước Mỹ mà không cần xem xét đến giá trị của các đề án nghiên cứu. Lịch sử Hoa Kỳ đầy dẫy những chương trình (nhớ lại dự án “Các thành phố mẫu”) đã bị hủy hoại bởi khuynh hướng chính trị thiên vị này. Trong quá khứ, nó được bảo vệ bởi “Cuộc chiến tranh lạnh” và nỗi sợ hãi bị tụt hậu về công nghệ so với Liên Xô. Sự đe dọa về quân sự của Liên Xô đã áp chế khuynh hướng chính trị thiên vị thông thường đối với các dân biểu để làm việc gì đó cho địa phương của mình.

Vì tỷ suất sinh lời trong khu vực tư có chiều hướng chắc chắn hơn, người ta chỉ tìm cách mở rộng các kiến thức đang có (khoan thêm một giếng đang khai thác) thay vì tìm kiếm sự đột phá quan trọng (khoan một giếng thăm dò để tìm một mỏ dầu lớn), nên các công ty tư nhân thường tập trung tiền bạc vào phần triển khai cuối cùng của tiến trình “Nghiên cứu phát triển”. Thời gian chờ đợi được rút ngắn, và trong thế giới kinh doanh thì tốc độ là tất cả.

Do khuynh hướng trên của công ty tư cho nên các chính phủ phải tập trung chi tiêu vào những dự án dài-lê-thê để phát triển kiến thức cơ bản. Tư nhân không đầu tư ở đây nhưng cũng chính nhờ những đột phá đã tạo ra rất nhiều cơ hội kinh doanh cho khu vực tư nhân. Đó là lý do tại sao ngành công nghệ sinh học cần phải được chính phủ hỗ trợ. Đó cũng là lý do nó không phát triển được ở những nơi không có sự hỗ trợ của chính phủ (ở khắp nơi ngoại trừ Hoa Kỳ). Ngay cả khi các công ty tư đã biết chắc điều gì sẽ xảy ra (và họ không biết và không thể biết), thì cũng không có công ty tư nào muốn đầu tư vào các dự án do Viện y tế Quốc gia đầu tư, bởi vì phải đổ tiền vào khoảng hơn 25 năm trước khi có thu hồi (bán được sản phẩm).

Các dữ kiện phân tích các nguồn đầu tư cho thấy rất rõ. Trong lúc Chính phủ Liên bang và các định chế phi lợi nhuận, như các viện đại học, chi tiêu 85% cho nghiên cứu cơ bản và chỉ chi tiêu 26% cho chi phí phát triển.

TÀI TRỢ CHO “NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN” CỦA HOA KỲ

Mục tiêu Tất cả Cơ bản Ứng dụng Phát triển

nghiên cứu

Nguồn quỹ:

Chính phủ 30% 58% 29% 25%

Liên bang

Tổ chức 65% 27% 64% 74%

công nghiệp

Tổ chức 5% 15% 7% 1%

phi lợi nhuận

Vì các công ty kinh doanh luôn cân nhắc tính toán các khoản đầu tư nên các dự án có thời gian hoàn vốn trong 5 năm hoặc ngắn hơn được xem là dự án tốt và chắc chắn tìm được nguồn tài trợ. Nếu thời gian hoàn vốn kéo dài hơn 10 năm thì dự án cần được Chính phủ tài trợ. Đối với những dự án có thời hiệu từ 5 đến 10 năm thì cần sự chia xẻ chi phí như dự án nghiên cứu bình điện cho ô tô chạy bằng điện để thay thế cho động cơ nổ mà Chính phủ và các công ty sản xuất ô tô đang phối hợp thực hiện.

Ai sở hữu cái gì?

Chủ nghĩa tư bản hình thành ở nước Anh với cuộc vận động giành đất để biến đất nông nghiệp thuộc sở hữu cộng đồng trong chế độ phong kiến thành đất sở hữu tư nhân. Tiến trình này đã diễn ra một cách hỗn độn, bất công và bạo lực - rất giống như tiến trình xác lập ai sở hữu cái gì tại nước Nga ngày nay. Trong cả hai trường hợp, những kẻ có thế lực mạnh chiếm giữ những tài sản mà trong quá khứ đã được dùng để hỗ trợ cho toàn thể cộng đồng. Những kẻ mạnh đã dựa vào quyền lực của cảnh sát để giúp họ bảo vệ quyền tư hữu mới của họ.

Chủ nghĩa tư bản không thể hoạt động được nếu không làm rõ được vấn đề ai sở hữu cái gì, cho dù tiến trình xác lập quyền tư hữu có rõ ràng và có hiệu lực đến đâu chăng nữa. Sở hữu tư nhân đối với các tư liệu sản xuất và khả năng chiếm hữu sản lượng từ những tài sản trên là trung tâm điểm của chủ nghĩa tư bản. Chính nguyên lý này là nguồn gốc tên gọi của chủ nghĩa tư bản. Quyền tư hữu hợp pháp phải được xác lập để tạo hành động cho chủ nghĩa tư bản.

Hãy xem xét vấn đề ô nhiễm không khí và nguồn nước. Cái mà mọi người đều sở hữu thì không ai sở hữu. Và kết quả là mọi người được khuyến khích tạo ra ô nhiễm - sử dụng miễn phí hệ thống chứa chất thải sẵn có và để cho những người cư ngụ cuối dòng nước hay dưới gió gánh chịu tất cả phí tổn. Không ai được khuyến khích giữ sạch môi trường không khí, sông hồ và đại dương. Nhưng trên đất thuộc sở hữu tư nhân thì thị trường ô nhiễm có tác động. Chủ sở hữu sẽ không để hàng xóm của mình đổ chất thải trên đất của họ. Có người sẽ mở dịch vụ kinh doanh chứa chất thải. Vấn đề duy nhất phát sinh đối với những địa điểm kinh doanh chứa chất thải là những chủ nhân của chúng sẽ có khuynh hướng lạm dụng gây ô nhiễm cho không khí và nguồn nước ngầm khi họ đổ chất thải tại những khu vực thuộc sở hữu của họ. Chủ nghĩa tư bản không thể đối phó với vấn đề ô nhiễm vì nó không thể thiết lập quyền sở hữu để làm sạch không khí và nguồn nước.

Với sự xuất hiện của cuộc cách mạng công nghiệp thứ ba, kỹ năng và kiến thức đã trở thành lợi thế cạnh tranh duy nhất bền vững lâu dài. Sở hữu trí tuệ là trung tâm điểm của sự thành công hay thất bại về kinh tế của các công ty hiện đại. Nguyên liệu có thể được mua và chuyển đến bất cứ nơi nào có nhu cầu. Vốn tài chánh là hàng hóa có thể vay được ở New York, Tokyo hay Luân Đôn. Hiện không có trang thiết bị độc đáo nào không thể mua hay quá đắt đối với đơn vị cạnh tranh. Kiến thức, yếu tố thường đứng hàng thứ ba sau nguyên liệu và vốn trong việc xác định thành công trong kinh tế thì nay trở nên hàng đầu. Từ thực tế này phát sinh ra nhiều hệ thống đặc trưng để xác định ai sở hữu cái gì về mặt sở hữu trí tuệ, bảo vệ tốt hơn bất cứ cái gì đã có chủ, và những hệ thống giải quyết tranh chấp nhanh hơn khi có vấn đề phát sinh vì nó sẽ xảy ra.

Những công ty quan trọng như Microsoft (công ty có giá trị nhất trong năm 1998) thì chẳng sở hữu gì có giá trị ngoài kiến thức. Đấu tranh để bảo vệ và mở rộng phạm vi sở hữu trí tuệ là cách thức họ tham gia trò chơi kinh tế. Nếu sở hữu trí tuệ của các ngành công nghiệp như vi điện tử, công nghệ sinh học, nguyên liệu dành riêng cho các nhà thiết kế thời trang và viễn thông có thể được sao chép dễ dàng, các công ty này sẽ không thể tạo ra giàu có cho các sở hữu chủ lẫn mức lương cao cho nhân viên. Tự thân những ngành công nghiệp tri thức rất quan trọng và còn có khả năng thúc đẩy các ngành công nghiệp khác trở thành công nghệ tri thức, như chúng ta thấy trong ngành dầu khí và ngành bán lẻ. Xuất phát điểm của sự thành công của ngành bán lẻ trong tương lai nằm trong phần mềm thông tin điện tử và hệ thống tiếp vận hơn là quảng cáo hay mặt hàng mới của sản phẩm. Ngày nay quyền sở hữu trí tuệ tác động đến toàn bộ các ngành kinh doanh.

Sự gia tăng tầm quan trọng của sở hữu trí tuệ được thấy trực tiếp trong doanh thu kiếm được từ việc cấp giấy phép công nghệ. Trong quá khứ, các công ty sẵn sàng chia xẻ công nghệ bởi vì có vẻ như đó không phải là nguồn gốc của sự thành công, vì công nghệ không thể bán cao giá và có thể bị đánh cắp nếu không đồng ý bán giá rẻ. Nhưng những ngày đó đã qua rồi. Polaroid và Kodak đã dàn xếp một vụ kiện vi phạm bằng sáng chế trị giá gần 1 tỷ USD. Texas Instruments đã thu được trên 1,5 tỷ USD dịch vụ sau khi chuyển sang chương trình chuyển nhượng giấy phép năng động và trong khoảng vài năm phí dịch vụ đã vượt quá lợi tức hoạt động của công ty. Lưu ý đến những số liệu này, nhiều tổng công ty đã ra lệnh cho các quan chức phụ trách cấp giấy phép chuyển giao công nghệ phải nỗ lực hơn nữa.

Sở hữu trí tuệ ngày nay trở thành trung tâm của các kế hoạch chiến lược đấu tranh. Những vụ tranh tụng về giấy phép thường được dùng để tạo ra bất trắc, chậm trễ và tăng thêm chi phí ban đầu cho các đối thủ cạnh tranh. Sau khi nhận thức rằng nỗ lực muốn đứng độc lập là vô vọng, công ty Digital Equipment đã kiện Intel vi phạm bản quyền của họ về vi mạch Alpha. Vụ kiện Digital đã châm ngòi bởi một tiêu đề trên nhật báo Wall Street dẫn chứng lời phát biểu của một lãnh đạo hàng đầu của nhóm nghiên cứu về vi mạch của Intel nói rằng: “Chẳng còn gì để mà sao chép cả”. Những đại công ty như Intel có những ngân khoản pháp lý khổng lồ để bảo vệ sở hữu trí tuệ của họ. Sau cùng Intel đồng ý trả cho công ty Digital Equipment 1 tỷ USD để chấm dứt vụ kiện tụng vi phạm bản quyền, một phần để ngăn chặn bất trắc, chậm trễ và tăng chi phí ban đầu mà ý đồ của vụ kiện muốn gây ra.

Trong một vụ kiện hiện nay của Hội đồng Thương mại Liên bang, Intel bị kiện vì không cho khách hàng sử dụng sở hữu trí tuệ của Intel như là một quyền mặc cả khi những khách hàng này kiện Intel sử dụng tài sản trí tuệ của khách hàng. Có thể nào Intel tước đoạt quyền sử dụng của những người khác về sở hữu trí tuệ của Intel trong khi những người khác tìm cách ngăn chặn Intel sử dụng sở hữu trí tuệ của họ.

Quyền sở hữu rõ ràng đối với tài sản trí tuệ có thể chuyển nhượng và dễ thực hiện, cần phải được xác lập nếu chủ nghĩa tư bản vận hành trong một thế giới mà tri thức là chìa khóa đưa đến thịnh vượng. Những người tài trợ cho các tiến bộ công nghệ cần có khả năng sở hữu, bán hoặc sử dụng cái mà họ đã phát minh. Trong một thế giới mà công nghiệp dựa vào sức mạnh trí tuệ của con người tạo nên, có nghĩa là thiết lập một hệ thống quyền tư hữu tri thức có hiệu lực pháp lý - một hệ thống quyền sở hữu trí tuệ. Kỹ thuật nghịch đảo (từ chính trị của việc sao chép) - là một cách sống trong thế giới tập đoàn. Nhưng đâu là giới hạn? Bất luận câu trả lời thế nào điều này không thể tìm thấy trong hệ thống bằng sáng chế đã có từ hơn một trăm năm nay.

Mọi người đều hiểu nghĩa quyền sở hữu đất đai hoặc trang thiết bị sản xuất và các quyền sở hữu này được thực hiện như thế nào. Tuy nhiên, quyền sở hữu tri thức và làm thế nào để quyền sở hữu này được tuân thủ thì thật ra không rõ ràng. Các nhà tư bản sở hữu các trang thiết bị mà lực lượng lao động của họ sử dụng, nhưng họ có thể sở hữu kiến thức mà lực lượng lao động của họ sử dụng hay không? Phần kiến thức nào mà nhân sự của họ mang đi cùng với họ khi họ đến với một chủ nhân mới? Làm thế nào người sử dụng lao động ngăn chặn được nhân viên mang theo tài sản trí tuệ của người chủ khi họ ra đi? Quyền sở hữu về đất đai và trang thiết bị kéo dài mãi mãi. Quyền sở hữu tri thức có kéo dài vĩnh viễn hay không? Nếu không thì nó sẽ kéo dài bao lâu? Mọi người biết sự khác biệt giữa đất đai của tư nhân và của công, nhưng đâu là tuyến phân cách giữa tri thức trong lãnh vực công và tri thức trong lãnh vực tư? Ngay cả khi đường phân chia này đã được xác định, thì làm thế nào cho nó có hiệu lực?

Trong lịch sử, các nỗ lực thiết lập và hiệu lực hóa quyền sở hữu đối với tài sản trí tuệ đã xoay quanh tác quyền, bằng sáng chế, thương hiệu và bí mật thương mại, nhưng những công nghệ mới đã làm giảm tính khả dụng của hệ thống cũ đã được thiết kế áp dụng cho công nghệ của thế kỷ 19. Ngày nay người ta có thể đến thư viện và đọc lướt một quyển sách mà không phải trả tiền cho tác giả. Nhưng việc chuyển tải một quyển sách qua Internet có tương tự như việc đọc lướt qua hay không? Nếu thật như vậy thì làm thế nào bán được sách trong lúc người ta có thể sao chép một cuốn sách rất dễ và rất rẻ từ việc truy cập. Hệ thống cũ không đưa ra được lời giải vì vấn đề này chưa đặt ra trong khi hệ thống được thiết lập.

Quyền sở hữu trí tuệ cũng kém phần quan trọng trong thế kỷ trước đây, thậm chí 25 năm trước. Nếu hệ thống pháp lý bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ một cách kém cỏi thì cũng không ai phàn nàn gì nhiều - thành công kinh tế tùy thuộc vào việc sở hữu tài nguyên thiên nhiên và vốn thiết bị. Nhưng quyền sở hữu trí tuệ đã chuyển dịch từ ngoại vi vào trung tâm của sự thành công kinh tế. Nếu không có một hệ thống quyền sở hữu trí tuệ rõ ràng, có thể áp dụng được và có hiệu lực thì tư bản chủ nghĩa dựa vào tri thức không thể hoạt động được. Không ai có ý định đầu tư vào việc nghiên cứu - phát triển nếu họ không thể thu lợi từ những thành quả nghiên cứu.

Được thiết kế từ hơn một trăm năm trước để đáp ứng những yêu cầu đơn giản của một nền kinh tế đặt căn bản trên tài nguyên thiên nhiên và máy móc công cụ, hệ thống quyền sở hữu trí tuệ của chúng ta là một hệ thống không có khác biệt, “một cỡ vừa cho tất cả”. Xem xét trường hợp thật của một bác sĩ đã ghi nhận được sự tương quan giữa mức thăng tiến của một hooc-môn đặc biệt của con người và một khiếm khuyết sinh sản bẩm sinh. Ông ta được hưởng một bằng sáng chế cho sự quan sát của mình, mặc dù chính sự thử nghiệm này còn chứa rất nhiều yếu tố thiếu chính xác về mặt áp dụng. Nhưng về sau trong giai đoạn triển khai đã cho thấy nếu thử nghiệm này được sử dụng cùng lúc với hai thử nghiệm khác thì có thể dự đoán một cách chính xác trong trường hợp một đứa trẻ sinh ra có mắc phải hội chứng Down hay không. Ngày nay bác sĩ này đang kiện để đòi phí 9 USD / lần đối với các phòng thí nghiệm nào sử dụng phần thử nghiệm của ông ta. Nếu thắng kiện thì chi phí thử nghiệm sẽ tăng gấp đôi.

Nên chăng vị bác sĩ đầu tiên nhận xét về vấn đề gien hoạt động như thế nào được quyền sở hữu trí tuệ? Có thể như vậy, nhưng không giống như trong các trường hợp quyền sở hữu trí tuệ được cấp cho những nhà nghiên cứu khám phá ra một gien mới thay thế cho gien bị khiếm khuyết. Ghi nhận về hoạt động của một gien hiện hữu đơn giản không tương đương với công trình khám phá ra một gien mới. Công nghệ sinh học phân biệt rất rõ ràng vấn đề này, nhưng hệ thống bằng sáng chế của chúng ta lại không có tiêu chuẩn về vấn đề này. Tất cả các bằng sáng chế đều như nhau - hoặc được cấp hoặc không.

Sự khôn ngoan vượt trội của những kẻ đang kiếm sống trong hệ thống bảo vệ sở hữu trí tuệ của chúng ta chỉ là cách dùng những thủ thuật nhỏ nơi này nơi khác để điều chỉnh vấn đề. Phần lớn những sự khôn ngoan này bắt nguồn từ niềm tin cho rằng để mở đường cho sự thay đổi hệ thống từ căn bản cũng giống như mở nắp hộp của Pandora. Chúng ta có thể nhận định một cách sinh động rằng họ là những kẻ có tiềm năng thất bại. Ít ai quan tâm đến những ích lợi cho khu vực tư và công có thể phát sinh từ một hệ thống khác.

Sự khôn ngoan vượt trội là sai lầm. Thời cơ không dành cho những thay đổi biên tế mà dành cho tư tưởng rộng mở về việc thiết kế một hệ thống mới từ gốc. Điều này sẽ không bao giờ xảy ra nếu việc giải quyết vấn đề được dành cho những kẻ đang kiếm sống bằng cách điều hành hệ thống hiện tại. Họ được hưởng quá nhiều đặc lợi trong việc duy trì nó với một vài sự điều chỉnh tối thiểu.

Công nghệ đang làm cho quyền sở hữu trí tuệ thêm quan trọng, nhưng những yếu tố khác cũng đóng góp vào yêu cầu phải có một hệ thống tốt hơn. Nhất là thời kỳ sau Thế chiến thứ 2, tri thức đã lưu chuyển một cách dễ dàng và rẻ tiền vòng quanh thế giới. Chính phủ Hoa Kỳ đã tài trợ cho lãnh vực nghiên cứu cơ bản (ở những quốc gia khác ngân khoản “nghiên cứu - phát triển” thường dành cho lãnh vực phát triển) và khuyến khích phổ biến rộng rãi khắp thế giới bất cứ cái gì được khám phá, trừ công nghệ quân sự. Trong suốt thời kỳ Chiến tranh lạnh, thành công kinh tế của các quốc gia khác được xem không kém phần quan trọng cho vị thế chiến lược về địa lý chính trị của Hoa Kỳ cũng như sự thành công kinh tế nội bộ của nước Mỹ.

Tính kiêu ngạo cũng hòa lẫn vào dòng chảy tự do thông tin này. Người Mỹ tin rằng phần còn lại của thế giới không thể nào bắt kịp sự tài giỏi của Hoa Kỳ. Trong khi những người nước ngoài đang sao chép thế hệ công nghệ sau cùng thì người Mỹ sẽ phát minh công nghệ thế hệ mới, và họ đã nghĩ như vậy. Nhưng ngày nay người Mỹ hiểu rằng họ đang sống trong một thế giới cạnh tranh trong đó thời kỳ thống trị về kinh tế của Hoa Kỳ đã qua từ lâu rồi. Vấn đề phát triển quyền sở hữu công nghệ và kỹ năng đi liền với nó là phương cách duy nhất để bảo vệ công nhân Mỹ thoát khỏi áp lực giảm yếu tố lương trên nguyên tắc cân bằng giá. Những công ty có lãi nhất là những công ty đang nắm giữ chìa khóa của một số dạng tri thức. Một số dân biểu Mỹ kêu gọi ngăn chặn du học sinh nước ngoài vào các phòng thí nghiệm của các đại học Hoa Kỳ để ngăn cản các thông tin về công nghệ được tài trợ bằng tiền đóng thuế khỏi bị rò rỉ ra bên ngoài là một dấu hiệu sống động về nhu cầu cần kiểm soát dòng thông tin.

Trong lúc đó, chính phủ Hoa Kỳ đang cắt giảm tài trợ cho nghiên cứu phát triển - bằng cả hai hình thức: theo giá trị đô la và tỷ lệ chi tiêu chung. Việc phân chia giữa khu vực nhà nước và khu vực tư thường là 40-60 bây giờ là 30-70. Theo thỏa ước về cân bằng ngân sách hiện hành, sẽ cắt giảm chi tiêu mạnh hơn nữa. Một vị Tổng thống thuộc đảng Dân chủ đã hứa cắt giảm ngân khoản chi tiêu về nghiên cứu phát triển của Liên bang 14% vào năm 2002; một Quốc hội dưới sự kiểm soát của đảng Cộng hòa đã hứa cắt giảm 20%. Điều này có thể không xảy ra nhưng cũng có thể đã xảy ra.

Trong quá khứ, luật chống độc quyền cũng bắt buộc một cách rõ ràng một vài viện nghiên cứu do tư nhân tài trợ nhưng chủ yếu là những phòng thí nghiệm quốc gia như là Bell của AT&T, chia xẻ những công nghệ của họ với mọi người, và cũng bắt buộc những đơn vị khác như phòng thí nghiệm IBM cũng làm như thế, nhưng những phòng thí nghiệm do tư nhân độc quyền tài trợ để thực hiện nghiên cứu cơ bản đã không còn nữa, IBM và AT&T nay đang ở vị thế cạnh tranh và không còn đủ khả năng để tài trợ cho những dự án nghiên cứu tri thức tổng quát hữu dụng sau đó được đem cho không. Các công ty tư hiện nay đang hy vọng tìm được các khoản tiền khổng lồ từ những phát minh của họ và đang mạnh dạn bảo vệ quyền kinh doanh của họ. Thời kỳ tri thức riêng tư được chia xẻ đã qua rồi!

Vì ba lý do trên, trong tương lai kiến thức mới phổ biến trong lãnh vực công cộng ngày càng ít đi. Nếu khoảng trống này cần được san bằng, các công ty tư nhân cần được khuyến khích chi tiêu thêm vào lãnh vực nghiên cứu phát triển, và họ sẽ không làm như thế nếu không có một hệ thống bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ mạnh hơn được thiết lập.

Thiếu một hệ thống bảo vệ mạnh mẽ hơn, các công ty sẽ tự bảo vệ vị thế kinh tế của mình bằng cách giữ bí mật tri thức. Những bài viết trên các báo khoa học thường đề cập đến việc cố ý trì hoãn công bố các báo cáo nghiên cứu khoa học. Bí mật là yếu tố lớn trong việc ngăn chặn quảng bá kiến thức hơn bất cứ hệ thống độc quyền bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ nào khác. Một nhà điều tra biết được điều đã được biết có thể chuyển sang bước tiếp theo. Người ta sẽ không mất thì giờ để tái khám phá điều đã biết hoặc đi lang thang trong hoang mạc của tri thức để tìm ra lối đi mà người khác đã tìm thấy. Một cuộc nghiên cứu mới đây cho thấy rằng 73% bằng sáng chế tư nhân được căn cứ trên kiến thức phát xuất từ các nguồn công cộng như các đại học, tổ chức phi lợi nhuận và các phòng thí nghiệm của chính phủ. Tri thức riêng được giữ bí mật không thể tạo ra tri thức thuộc thế hệ mới.

Công nghệ mới đã tạo ra nhiều hình thức tiềm năng mới về quyền sở hữu trí tuệ (những bộ phận của con người có thể được cấp bằng sáng chế hay không?) và làm cho quyền sở hữu trí tuệ cũ không bảo vệ được (khi sách có thể được truy cập từ một thư viện điện tử thì tác quyền còn ý nghĩa gì?). Rõ ràng là việc phát minh ra một gien mới để làm cho con người trở nên khác biệt hoặc tốt hơn không thể được xử lý cùng cách thức như việc phát minh ra hộp số động cơ mới. Cái gì sẽ được xem thuộc và không thuộc quyền tư hữu cần phải được suy nghĩ lại.

Cái gì cần được cấp bằng sáng chế? Không một xã hội nào cho phép một người nào đó được độc quyền điều trị bệnh ung thư. Các nhà sinh học không được phép nhân bản con người và sở hữu con người. Nhưng cũng phải làm rõ việc các công ty tham gia nghiên cứu sinh học cần phải được phép sở hữu những cơ phận của con người, nếu không thì không ai tài trợ cho các công trình nghiên cứu gien để chữa các bệnh như bệnh Alzheimer. Kỹ thuật sinh học được giới quân sự gọi là công nghệ sử dụng song hành. Cùng một kỹ thuật để chữa những bệnh về gien còn có thể làm cho con người trở nên cao lớn hơn, thông minh hơn và đẹp hơn. Bằng phát minh chữa bệnh theo phương pháp gien không thể khác biệt với bằng sáng chế ra các vật liệu gien để làm cho con người trở nên tốt đẹp hơn. Thật khó để vạch ra giới hạn giữa những gì được cho phép và không được cho phép.

Sự tách biệt cần phải được bắt đầu với những phân biệt giữa những tiến bộ cơ bản về tri thức và những sự nối tiếp hợp lý tri thức hiện có. Cần phải dành cho mỗi loại một bằng sáng chế riêng. Sáng chế ra một bộ phận sinh học mới làm thay đổi bản chất thiên nhiên của cây cỏ, thú vật hoặc con người không tương đồng với việc khám phá cơ chế hoạt động của một bộ phận sinh học sẵn có. Ý nghĩa của bằng sáng chế phải phân biệt rõ hai lãnh vực này.

Những công nghệ mới làm cho việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trở nên khó khăn hơn nhiều. Con người có thể sử dụng công nghệ nhân bản kỹ thuật cao kết hợp với kỹ thuật nhận dạng bằng quang học để lập ra các thư viện điện tử một cách nhanh chóng và rẻ tiền. Các nhà xuất bản điện tử nhanh chóng và dễ dàng chuyển tài liệu này trở về hình thức ấn bản. Khi bất cứ cái gì đều có thể được sao chép lại một cách nhanh chóng rẻ tiền và riêng tư với số lượng nhỏ, chất lượng cao và sau đó được phân phối dưới bất cứ dạng nào mà người sử dụng yêu cầu. Những điểm ngăn chặn không cho sao chép các tài liệu in ấn về cơ bản đã tan biến.

Với sự tan biến từ cơ bản như thế thì hệ thống tác quyền đã cáo chung - không chỉ đối với sách vở mà còn cả về hệ thống thông tin và dữ liệu. Một hệ thống được thiết kế để cho phép người ta xem qua sách vở từ những thư viện bình thường không đem lại một khung pháp lý thích hợp để đối phó với những vấn đề phát sinh từ khả năng cho phép truy cập sách từ thư viện điện tử.

Vấn đề khởi đầu tưởng chừng như chỉ liên quan đến các tác giả và công ty xuất bản nhưng thực ra còn hơn thế nữa. Nếu sách được truy cập sao chép tự do, những ai đang bán thông tin tài chánh sẽ nhận thấy rằng cơ sở dữ liệu của họ cũng sẽ bị sao chép và bán lại các công ty cạnh tranh với giá rẻ hơn vì họ không mất chi phí sáng tạo ra nó từ đầu. Các nhà xuất bản danh bạ điện thoại cố gắng ngăn chặn tập quán này bằng cách đưa vào một vài số điện thoại giả để họ có thể trình trước tòa án rằng các đối thủ cạnh tranh đã không tạo ra một cách độc lập danh sách tên và số điện thoại riêng của họ.

Tương lai của các tài liệu in ấn có thể được dự đoán như những gì đang xảy ra trong ngành kinh doanh âm nhạc thu đĩa. Mặc dù không phải nhà nào cũng có thiết bị để thu đĩa compact vì nó quá đắt tiền, nhưng những kẻ làm giả CD có thể chiếm đến 20% thị phần. Trái lại, trong việc in ấn điện tử cá nhân, giá thiết bị vừa rẻ tiền và có sẵn như một máy vi tính cá nhân và một máy quét. Một thư viện điện tử hoàn toàn hiện chưa có nhưng sẽ sớm xuất hiện. Một thư viện như vậy đang được xây dựng tại Singapore. Hệ thống luật pháp có thể ngăn chặn các xí nghiệp sao chép và bán các đĩa CD hay sách với số lượng lớn, nhưng không ngăn chặn được các cá nhân sao chép cho chính họ hoặc bán một số lượng nhỏ cho bạn bè. Người ta cần nhận thức rằng việc đánh cắp tác phẩm sẽ chiếm một thị phần còn lớn hơn về vật liệu in ấn quy ước thay vì đĩa CD và băng từ.

Qui luật thứ 9: Chủ nghĩa tư bản dựa-trên-tri-thức sẽ không thể hoạt động nếu thiếu một hệ thống xác định ai là sở hữu hoặc ai kiểm soát quyền sở hữu trí tuệ. Chủ nghĩa tư bản đòi hỏi quyền sở hữu phải rõ ràng và dễ áp dụng.

Chúng ta hãy xem xét việc đánh cắp phần mềm. Khi nhà sản xuất máy vi tính giao sản phẩm “trắng” - có nghĩa là không có hệ điều hành kèm theo - như thường xảy ra tại châu Á, lý do duy nhất họ làm như thế là nhằm cho phép sử dụng các phần mềm đánh cắp. Các nhà sản xuất máy vi tính này có sự thỏa thuận ngầm của các chính phủ địa phương cho vi phạm bằng sáng chế và bản quyền. Tại Thái Lan 97% phần mềm sử dụng là bản sao chép bất hợp pháp, và ngay chính tại Hoa Kỳ tỷ lệ này cũng có thể lên đến 40%. Dự đoán tỷ lệ phần mềm đánh cắp ở châu Âu thay đổi từ mức cao 80% ở Tây Ban Nha đến mức thấp là 25% ở Anh Quốc.

Phần mềm điện toán là một minh họa tốt về sự việc xảy ra khi luật lệ về bằng sáng chế và bản quyền không theo kịp công nghệ. Các thẩm phán sau cùng quyết định rằng họ không quyết định được. Một trong những phán quyết như vậy đã quy định rằng: việc “nhìn và cảm thấy” của một chương trình phần mềm không thể được cấp bằng sáng chế - có nghĩa là bất cứ chương trình phần mềm thành công nào cũng có thể bị đánh cắp một cách hợp pháp. Người sao chép cần phải viết mã số riêng cho họ, nhưng họ đã biết chính xác những gì mà chương trình có thể xử lý, các cơ cấu lập trình bên trong được sắp xếp như thế nào, chương trình sau cùng sẽ được nhìn thấy và cảm thấy như thế nào, và như vậy là đã hình thành một thị trường sẵn có cho sản phẩm. Kết quả là các nhà sao chép có giá thành rẻ hơn và ít phải đối phó với rủi ro và tính bất trắc của thị trường so với các tác giả đầu tiên của bất cứ chương trình phần mềm thành công nào khác. Khi các chương trình phần mềm không được bảo vệ một cách hữu hiệu, không những chỉ có Microsoft sẽ bị thiệt hại. Các nhà phân phối lẻ phát triển phần mềm để bán sản phẩm của họ qua Internet sẽ thấy rằng phần mềm bị sao chép và sử dụng tự do bởi các đối thủ cạnh tranh của họ.

Dần dần vấn đề thủ đắc tri thức tập trung vào cả hai loại: các quốc-gia-rượt-đuổi và các quốc-gia-đi-đầu trong công nghệ. Những nước đang phát triển khôn ngoan hiểu được thực tế này. Hoạt động như một nhà độc quyền mua và đưa vấn đề tham gia thị trường nội địa để dẫn dụ, Trung Quốc đòi chia xẻ công nghệ mà các hãng như Boeing và Reuters đang bán trong thị trường của họ. Họ không cần vốn của các hãng này vì họ tiết kiệm được 30% thu nhập và tích lũy 100 tỉ USD trong dự trữ thanh toán quốc tế - nhưng họ đòi hỏi kiến thức của các hãng để đổi lại quyền được hoạt động ở Trung Quốc. Người Mỹ rất phàn nàn về yêu cầu của Trung Quốc, nhưng họ cũng nhớ lại một cách thật sâu sắc một câu chuyện lịch sử từ thời ở trường trung học về một kỹ sư Mỹ khôn ngoan đã dùng trí nhớ như máy chụp ảnh của mình trong khi tham quan những xưởng dệt của Anh Quốc vào đầu những năm 1800, và sau đó đã xây dựng lại các xưởng dệt tương tự tại New England. Sau Thế chiến thứ 2, lúc đầu người Mỹ cũng đã rất vui vẻ tiếp đón những doanh nhân Nhật Bản đem theo máy ảnh đến thăm viếng các nhà máy sản xuất khắp nơi. Nhưng niềm vui của họ kéo dài không được bao lâu. Ngày nay ít có nhà máy nào mở cửa cho khách hàng thuộc thế giới thứ ba đến viếng thăm.

Sao chép là cách duy nhất để bắt kịp. Bất cứ quốc gia nào đã đuổi kịp đều nhờ sao chép. Các nước trong thế giới thứ ba hiểu rằng, cho đến khi họ giành được những kiến thức cần có, họ sẽ không bao giờ chuyển lên được thế giới thứ nhất. Các nước thuộc thế giới thứ ba hiểu rằng họ không đủ tiền để mua những gì họ cần - ngay cả khi đối tượng có tri thức sẵn sàng muốn bán, và họ không sẵn sàng - họ phải sao chép.

Gần đây tôi nghe một bài phát biểu của một viên chức điều hành của một công ty tư vấn lớn của Hoa Kỳ. Ông này thúc giục các đồng sự trong công ty đề nghị chuyển trụ sở đến Ấn Độ vì người Ấn rất giỏi về sao chép, có rất ít luật lệ hạn chế việc sao chép và cũng ít khi áp dụng luật hiện có. Ông ta nhận xét rằng Ấn Độ chỉ công nhận bằng sáng chế cho qui trình chế tạo dược phẩm chứ không chấp nhận bằng sáng chế cho dược phẩm. Nhưng ông ta lại nói tiếp rằng Ấn Độ rất giỏi về việc phát triển các qui trình chế tạo thay thế. Thực tế là không ai kiểm soát cẩn thận các qui trình này để xem có sự khác biệt nào không thì không được nói đến. Ông ta cũng chẳng cần nói rằng những gì đã làm ra tại Ấn Độ lặng lẽ được đưa vào lưu hành trong hệ thống thương mại quốc tế mà chẳng ai có trách nhiệm trả một xu nào cho tri thức mà lẽ ra được công nhận là sở hữu trí tuệ ở nơi nào đó.

Trong khi người ta có thể hiểu tại sao những nước đang phát triển không muốn trả tiền bản quyền sử dụng dược phẩm cần thiết để bảo vệ sức khỏe cho dân chúng, nhưng càng khó hơn để chấp nhận trường hợp tương tự về việc cho phép sao chép CD của Madonna. Và Ấn Độ đã thực hiện trường hợp thứ nhì cũng nhiều như trường hợp thứ nhất.

Vấn đề không phải chỉ đơn thuần là một nước đang đứng ở đâu trong chu kỳ sáng chế hay trong bậc thang phát triển kinh tế. Khác biệt về văn hóa và vị trí nên các nước trên thế giới có cách nhìn vấn đề quyền sở hữu trí tuệ hoàn toàn khác nhau. Ý tưởng cho rằng người ta phải trả giá để sáng tạo là quan điểm phát xuất từ niềm tin của Do Thái giáo -Thiên Chúa giáo - Hồi giáo tin vào Thượng đế đã sáng tạo ra nhân loại theo chính hình ảnh của ngài. Nhưng trong các xã hội theo Ấn Độ giáo, Phật giáo và Khổng giáo thì không suy nghĩ như vậy. Có rất nhiều khác biệt thật sự trong niềm tin về những gì có thể được cung cấp miễn phí trong lãnh vực công và những gì để buôn bán trên thị trường tư nhân. Tại châu Á rất ít tác phẩm nghệ thuật xưa có khắc tên tác giả. Tri thức được xem là hàng hóa miễn phí vì không có khái niệm nào cho rằng tri thức do con người sáng tạo bằng những qui trình đắt tiền cả.

Cho dù có những khác biệt về vị trí kinh tế, văn hóa và tập quán lịch sử, không có một hệ thống bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ nào có thể thực hiện được ngoại trừ hầu hết các chính phủ trên thế giới đồng ý làm cho nó có hiệu lực pháp lý. Một đạo luật chưa có hay không có hiệu lực pháp lý ở một quốc gia X thì cũng không thể có hiệu lực ở một quốc gia Y. Nếu người ta cố gắng ép buộc thực thi luật ở quốc gia Y, thì sản xuất sẽ được chuyển sang quốc gia X để né tránh luật pháp.

Những gì mà các quốc gia khác nhau muốn, cần và sẽ có trong hệ thống quyền sở hữu trí tuệ rất khác nhau tùy thuộc vào trình độ phát triển kinh tế. Các hệ thống quyền sở hữu trí tuệ quốc gia như của Hoa Kỳ, chưa sẵn sàng chuyển hóa thành các chuẩn mực thế giới thực tế. Trò chơi kinh tế rượt đuổi không phải là trò chơi muốn dẫn đầu. Những nước theo một trong hai trò chơi này phải có quyền trong một hệ thống thế giới có thể tạo điều kiện thành công cho các nước đó. Bất kỳ hệ thống nào được xây dựng nó phải là một hệ thống toàn cầu cho phép sự khác biệt về vị trí và lòng tin.

Kết luận

Trong lãnh vực nghiên cứu và phát triển, đặc biệt trong lãnh vực nghiên cứu, luôn có sự khuyến khích tự do hưởng lợi: hãy để ai đó tài trợ cho những công trình đột phá lớn, và để chúng ta tập trung tiền của chúng ta vào lãnh vực phát triển mà thời gian hoàn vốn lớn không xa lắm. Ngay cả đối với nhiều chính phủ, hiện nay đang có động cơ tự do hưởng lợi và để cho các chính phủ khác trên thế giới tài trợ nghiên cứu cơ bản. Những động cơ này càng nhỏ đi khi tập trung vào các chương trình nghiên cứu cơ bản về quốc phòng. Hoa Kỳ không thể theo đuổi chính sách tự do hưởng lợi nếu Liên Xô có cơ may phát minh ra bom nguyên tử và làm đảo lộn cơ cấu sức mạnh quân sự hiện có. Sau khi đánh bại Đức trong Thế chiến thứ 2, Liên Xô đã trở thành lực lượng quân sự hùng mạnh nhất thế giới trong một vài tháng. Quân đội Liên Xô là lực lượng chính đánh bại quân Đức. Nhưng rồi Hoa Kỳ ném hai quả bom nguyên tử trên đất Nhật thì Liên Xô lập tức mất đi thế mạnh khống chế về quân sự. Trong suốt lịch sử 45 năm Chiến tranh lạnh vừa qua, Liên Xô luôn cố gắng giành lại ưu thế quân sự đã bị mất từ năm 1945. Ngay trong trường hợp một nước có thể đuổi kịp, thí dụ như Liên Xô đã làm, thì không có siêu cường nào muốn chịu đựng kéo dài khoảng thời gian khi họ không phải là siêu cường.

Trong vũ đài kinh tế, những rủi ro về tự do hưởng lợi thấp hơn nhiều. Tiết kiệm tiền có thể chấp nhận rủi ro tụt hậu, nếu biết rằng người ta luôn có thể sao chép để đuổi kịp. Nhưng nếu mọi người đều muốn tự do hưởng lợi từ hệ thống nghiên cứu phát triển của thế giới thì sẽ không có công nghệ mới cho bất cứ ai.