4. TỔ CHỨC XÃ HỘI

Kim tự tháp giàu có bắt đầu với tổ chức xã hội. Tổ chức xã hội tạo ra những tảng đá xây dựng khổng lồ nằm dưới đáy của kim tự tháp. Hãy nghĩ đến bất kỳ nước nghèo nhất nào trên thế giới – Haiti, Bangladesh, Trung Phi, Anbania. Tất cả đều có chung đặc tính là hỗn loạn, vô trật tự và không có khả năng tự tổ chức về mặt xã hội. Các nước này không thể đảm bảo trật tự công cộng, không thể xây dựng hay tu sửa cơ sở hạ tầng, không thể tổ chức và bổ nhiệm giáo viên cho các trường làng, không thể cung ứng dịch vụ y tế.

Trong lịch sử nhân loại, những vùng giàu có trên trái đất này luôn sống chung với các vùng nghèo. Ngay như hiện nay, số người sống trong các vùng nghèo cao gấp 5 lần số người sống trong những vùng giàu. Xây dựng một kim tự tháp giàu có lúc nào cũng là một công việc khó. Nhiều nhóm người chưa tìm ra phương cách.

Cho dù người ta đã có một lần làm giàu cũng không có nghĩa là khu vực đó sẽ luôn luôn giàu. Trong quá trình lịch sử, nhiều vùng địa lý đã trải qua thời kỳ từ nghèo đến giàu rồi nghèo rồi giàu trở lại. Quanh vùng Địa Trung Hải, thu nhập đầu người bắt đầu tăng tại Ai Cập năm nghìn năm trước và đạt mức cao nhất dưới đế chế La Mã khoảng năm 350 sau công nguyên. Sáu trăm năm sau, giữa thời kỳ Trung cổ, thu nhập đầu người giảm 90%. Một nghìn năm sau đó, thu nhập đầu người tăng trở lại. Vào giữa thời kỳ Trung cổ, châu Âu còn nghèo trong khi Trung Đông và Trung Quốc đã giàu. Trong thế kỷ thứ 19, tình hình lại đảo ngược. Bảo tồn một kim tự tháp giàu có cũng khó như xây dựng nó lúc ban đầu. Cả hai đều đòi hỏi một trình độ tổ chức xã hội cao.

Tổ chức xã hội là khởi điểm dưới đáy của kim tự tháp giàu có nhưng cũng là những tảng xây dựng cơ bản trong từng giai đoạn làm giàu. Tất cả các xã hội thành công thỉnh thoảng cũng gặp khó khăn mà các định chế cũ không thể giải quyết. Nếu muốn tiếp tục thành công, các xã hội này phải biết cải tiến. Nhưng hệ thống xã hội thường chống lại sự thay đổi và có khả năng chịu đựng to lớn thay vì giải quyết khó khăn. Con đường kháng cự yếu nhất – để cho các khó khăn trở thành ung nhọt – thường làm sụp đổ ngay cả những xã hội vĩ đại nhất. Hành động cần phải có để giải quyết khó khăn của bất kỳ xã hội nào ít khi mơ hồ. Vấn đề là làm thế nào một xã hội đang gặp khó khăn thối nát tự buộc mình hành động trước khi xảy ra khủng hoảng có thể làm sụp đổ cả hệ thống.

Khả năng thay đổi về mặt xã hội đang được thử thách tại ba khu vực kinh tế lớn nhất trên trái đất. Nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất trong thế giới công nghiệp, Nhật Bản, cần phải làm gì để đương đầu và chế ngự cuộc khủng hoảng tài chính đã tạo ra trì trệ suốt một thập kỷ? Nhật Bản cần phải tìm cách tạo ra những đột phá công nghệ quan trọng chứ không phải chỉ phát triển những gì đang có. Các doanh nhân châu Âu đã bắt đầu cuộc cách mạng công nghiệp thứ nhất và là thành viên quan trọng của cuộc cách mạng công nghiệp thứ hai nhưng gần như họ biến mất trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba. Châu Âu cần phải biết tự cải tiến để các doanh nhân xuất hiện trở lại. Người Mỹ đã sáng tạo ra hệ thống giáo dục công cộng phổ cập toàn xã hội, đứng đầu hệ thống này cả một thế kỷ và sử dụng nó để tạo sự thành công của mình trong thế kỷ 20. Nhưng một hệ thống giáo dục đã từng dẫn dắt thế giới nay không còn có hạng trên thế giới. Hoa Kỳ phải tự cải tiến nếu không muốn thấy lương của 2/3 lực lượng lao động dưới cùng thiếu chuyên môn giảm.

Cả ba trường hợp này đều có thể thất bại. Argentina và Chile là những nước giàu vào năm 1880 và nghèo vào năm 1980. Hay tất cả đều có thể thành công. Người Ai Cập vẫn bảo tồn thành công kinh tế của họ kéo dài hàng nghìn năm.

Phát triển kinh tế bắt đầu với khả năng tổ chức huy động tài nguyên. Trong thế kỷ 19, Hoa Kỳ rất dồi dào về tài nguyên thiên nhiên nhưng lại thiếu lao động. Công việc hàng đầu là huy động lao động. Lao động phải được tuyển dụng từ bên ngoài. Thời gian làm việc kéo dài trong những nhà máy mới. Công việc sản xuất đòi hỏi bình quân trên 3.000 giờ mỗi năm – gấp đôi số giờ của công nhân Mỹ làm việc hiện nay. Số giờ lao động bình quân hàng năm tăng đáng kể khi người ta di chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp. Trong những vùng thời tiết lạnh, nông dân làm việc dưới 3.000 giờ/năm rất xa. Họ làm việc nhiều trong thời kỳ gieo trồng và thu hoạch; rất ít công việc giữa hai thời kỳ đó và gần như không làm gì cả vào mùa đông.

Với số lao động dồi dào và hiếm tài nguyên thiên nhiên trong hậu bán thế kỷ 20, châu Á đã huy động vốn. Sự kiểm soát và khuyến khích của chính phủ đã đưa tỷ lệ tiết kiệm lên mức chưa từng thấy trước đây. Tỷ lệ tiết kiệm tại Singapore vượt quá 50%. Trung Quốc là một nước nghèo nhưng cũng tiết kiệm đến 30% thu nhập quốc dân. Tỷ lệ tăng trưởng nhanh phát sinh từ sự gia tăng khổng lồ về nhà máy và thiết bị.

Trong giai đoạn đầu huy động để phát triển này, năng suất tăng không đáng kể. Đầu vào (nhập lượng) tăng nhanh không kém đầu ra (xuất lượng). Năng suất chỉ tăng và chỉ nên xảy ra, sau khi lao động và vốn đã được tận dụng.

Giai đoạn 2 của phát triển kinh tế đòi hỏi sao chép để rượt đuổi. Trong thế kỷ 19, Hoa Kỳ sao chép, tinh lọc và dần dần cải tiến dựa trên các nhà máy dệt, nhà máy thép và mỏ than của Anh. Tương tự như vậy trong thế kỷ 20, Nhật Bản sao chép, tinh lọc và cải tiến dựa trên công nghệ của Hoa Kỳ trong các ngành công nghiệp như hàng điện tử tiêu dùng. Trong giai đoạn phát triển kinh tế hiện nay, kỹ năng của con người là trọng tâm. Hoa Kỳ đã vượt qua Anh với các công nghệ của Anh vì được đào tạo tốt hơn Anh.Với lực lượng lao động chuyên môn hơn, cùng một loại thiết bị tại Hoa Kỳ và tại Anh thì tại Hoa Kỳ sẽ tạo ra nhiều sản phẩm hơn. Trong những năm 1980, Nhật Bản cũng vượt qua Hoa Kỳ trong nhiều ngành công nghiệp vì có lực lượng lao động chuyên môn hơn. Cùng một loại thiết bị được sử dụng tại Hoa Kỳ và tại Nhật Bản thì tại Nhật Bản sẽ tạo ra nhiều sản phẩm hơn.

Trong giai đoạn 2 của phát triển kinh tế, sự gia tăng năng suất bắt đầu xuất hiện.

Trong giai đoạn 3 của phát triển kinh tế, kiến thức tiên tiến là trọng tâm của thành công kinh tế. Những đột phá quan trọng về công nghệ làm cho năng suất tăng rất cao. Nhiều sản phẩm mới với khả năng chưa bao giờ mơ tới đã được phát minh.Qui trình mới cải tiến sản xuất các loại sản phẩm cũ cũng xuất hiện. Mục tiêu là phải thay đổi nhanh. Tăng trưởng năng suất gia tốc.

Công nghệ mới làm thay đổi tính chất của kim tự tháp giàu có khi chúng xuất hiện. Trong thời cổ đại, vấn đề là đất đai. Sự giàu có xuất phát từ nông nghiệp có thể sản xuất một lượng thừa lương thực đủ nuôi dân thành thị để họ tập trung vào việc xây dựng thành phố và đánh giặc – để chiếm thêm đất. Đây là điều mà các nền văn minh cổ đại – Ai Cập, La Mã, Trung Quốc, Mexico, Perou và Kampuchea cùng giống nhau.

Trong cuộc cách mạng công nghiệp thứ nhất, than đá là thành phần chủ yếu.Than đá nặng và tốn kém để vận chuyển với công nghệ vào thời kỳ đó, và cuộc cách mạng hơi nước không thể xảy ra nơi không có than đá. Anh quốc có sẵn nguồn cung ứng than đá cũng là một phần nguyên nhân cuộc cách mạng công nghiệp xảy ra ở đó. Hai nước có thể thách thức là Hoa Kỳ và Đức cũng có sẵn dự trữ than đá.

Trong cuộc cách mạng công nghiệp thứ hai, sản xuất hàng loạt đòi hỏi vốn lớn là con đường tiến tới thành công kinh tế. Người có vốn lớn là kẻ chiến thắng – Carnegie vào đầu thế kỷ, Ford trong những năm 1920, những công ty Mỹ trong những năm 1950 và các công ty Nhật Bản trong những năm 1980.

Cuộc cách mạng công nghiệp thứ ba đang sắp xếp lại trật tự của những tảng xây dựng cơ bản trong kim tự tháp giàu có. Làm thế nào để thực hiện trò chơi này còn là điều mơ hồ. Kẻ chiến thắng sẽ là những người nhìn thấy trước tính chất của kim tự tháp giàu có trong nền kinh tế tri thức.

Hoa Kỳ

Không có một tổ chức nào làm điều gì cũng tốt. Ai cũng có thế mạnh – những điều làm tốt và chỗ yếu – những điều làm tồi. Vấn đề chính là tổ chức có thích hợp với thời đại. Kẻ thành công sẽ là những người có thế mạnh nội tại đáp ứng thế mạnh cần thiết để giải quyết vấn đề quyết định của thời đại và có chỗ yếu không ảnh hưởng hay không quan trọng đối với thời đại đó.

Vị trí kinh tế khống chế của Hoa Kỳ vào cuối thập kỷ 1990 là một điển hình của các nguyên tắc này. Vào giữa những năm 1980, có nhiều sách như Sản xuất tại Hoa Kỳ (Made in America) trong đó tôi là một trong nhiều tác giả đã phân tích sự suy sụp của nền công nghiệp Hoa Kỳ. Những loại sách này đã không sai. Hết ngành công nghiệp này đến ngành công nghiệp khác, các công ty Hoa Kỳ đã bị các công ty của Nhật Bản và châu Âu lấn dần. Ngành điện tử tiêu dùng của Hoa Kỳ hoàn toàn biến mất; lần đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ không còn là nước sản xuất ô-tô lớn nhất thế giới; và Hoa Kỳ đã bị Nhật Bản vượt qua trong việc sản xuất vi mạch bán dẫn. Báo chí ở Nhật Bản và châu Âu công khai nói về sự suy sụp kinh tế của Hoa Kỳ và thế kỷ Hoa Kỳ cáo chung.

Ở một mức độ nào đó, việc xoay chuyển của Hoa Kỳ có thể tìm thấy trong các xí nghiệp đã cật lực khắc phục thế yếu của họ. Những cố gắng để loại bỏ khoảng cách về chất lượng với các nhà cạnh tranh nước ngoài rất ấn tượng. Công ty hỗ trợ thiết kế và tham gia vào các chương trình như “Lãnh đạo cho Sản xuất” tại Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT). Các xí nghiệp Mỹ giảm biên chế không thương tiếc, tái cấu trúc và di chuyển ra nước ngoài. Họ đã trở thành những nhà sản xuất có giá thành thấp nhất. Đối với lao động Hoa Kỳ, phí tổn để giành lại sức cạnh tranh có phần cao. Hai phần ba lực lượng lao động phải chấp nhận giảm 20% lương thực tế. Mãi cho đến hôm nay, những yếu kém phát hiện trong những năm 1980 vẫn còn tồn tại. Những khuyết điểm trong từng xe ô-tô đã giảm ở cả Nhật Bản lẫn Hoa Kỳ và khoảng chênh lệch về khuyết điểm giữa xe do Hoa Kỳ và Nhật Bản sản xuất đã thu hẹp đáng kể, nhưng số khuyết điểm trên từng xe sản xuất tại Hoa Kỳ vẫn còn cao hơn (kể cả xe do các nhà máy Nhật Bản sở hữu) so với xe sản xuất tại Nhật Bản. Hoa Kỳ vẫn chưa giải quyết triệt để những yếu kém của mình.

Thời điểm đã thay đổi và ở mỗi thời điểm khác nhau đòi hỏi một số đặc điểm phù hợp hơn cho sức mạnh của Hoa Kỳ. Với sự tiến công của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba, khả năng nhanh chóng thành lập doanh nghiệp mới và đóng cửa doanh nghiệp cũ là đặc điểm trọng tâm cần thiết cho thành công kinh tế. Hệ thống của Hoa Kỳ được xây dựng để thành lập doanh nghiệp mới và đóng cửa doanh nghiệp cũ. Điều này Hoa Kỳ làm tốt hơn ai hết. Điểm yếu kém của Hoa Kỳ vẫn còn đó. Họ chưa thật sự tập trung xem xét kỹ các cải tiến biên tế trong các công nghệ đã lỗi thời vì đòi hỏi kiên nhẫn, đào tạo và cả vốn. Đây là điều không nên làm trong giai đoạn đầu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba.

Intel là nhà phân phối vi mạch bán dẫn hàng đầu thế giới hiện nay là một điển hình của việc phục hồi của Hoa Kỳ. Vào giữa thập kỷ 1980, Intel gần như phải đóng cửa. Thiết kế của họ tốt nhưng không thể sản xuất bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên động (DRAM) với phí tổn cạnh tranh được vì tỷ lệ hư hao quá cao. Tương lai có vẻ ảm đạm. IBM đã bán 20% phần hùn trong Intel đi – nếu còn giữ đến hôm nay IBM có thể làm tăng giá trị thị trường của công ty lên 30%. Sa thải và thu gọn hoạt động là điều cần thiết để tồn tại.

Nhưng sau đó Intel đã sáng chế ra bộ vi xử lý. Một đột phá quan trọng đã làm nó sống lại trong thương trường. Intel không thể nắm lại thị trường cho bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên động nhưng đã học được từ sai lầm của mình trước đó, họ đã chiếm vị trí hàng đầu trong sản xuất bộ vi xử lý cũng như một bộ phận thiết kế tuyệt vời làm cho họ lúc nào cũng đi trước các đối thủ cạnh tranh. Có được sản phẩm độc nhất, luôn thay đổi, họ có thể bán với giá cao hơn. Khi thiết kế của họ bị sao chép và thế hệ bộ vi xử lý đã trở thành sản phẩm đem lại lợi nhuận thấp, họ đã di chuyển sang những bộ vi xử lý công suất cao hơn rồi.

Vào cuối những năm 1990, các máy tính của Nhật Bản đều có ghi bên ngoài “Intel Inside”. Chính người Nhật - vướng vào một trận chiến chỉ dẫn đến thua lỗ với người Hàn Quốc để khống chế sản phẩm DRAM – lo ngại bị phá sản.

Người Mỹ rất nhanh trong việc mở ra doanh nghiệp mới. Việc đào tạo khoa học và kỹ thuật hàng đầu đều nhấn mạnh về sáng tạo. Họ không quan tâm đến những sự gia tăng do cải tiến. Vốn sẵn sàng chấp nhận rủi ro rất nhiều. Các kỹ sư và nhà doanh nghiệp trẻ lúc nào cũng tìm cơ hội để tự kinh doanh. Khi họ thành lập doanh nghiệp riêng, các ông chủ cũ của họ cầu chúc họ thành công và sẵn sàng mua linh kiện và dịch vụ của họ. Họ không bị xem là những kẻ phản bội. Nếu họ thất bại và nhiều người đã thất bại, các ông chủ cũ sẵn sàng nhận họ trở lại. Khi một người muốn tự lập với doanh nghiệp riêng, cho dù có thất bại, cũng là dấu hiệu tốt của một công nhân tiềm năng – làm việc tận tình,sáng tạo, chấp nhận rủi ro, biết thế giới hoạt động như thế nào. Rủi ro thất bại tại Hoa Kỳ thấp hơn nhiều so với các xã hội khác nơi mà những người xin nghỉ việc bị xem là kẻ phản bội, nơi mà một doanh nghiệp thất bại được xem là thất bại của cá nhân và rất khó để được tuyển dụng lại nếu không muốn nói là vô vọng nếu đã nghỉ để lập doanh nghiệp riêng.

Ngay trong ngành bán dẫn, sự yếu kém cố hữu của Hoa Kỳ rất rõ ràng. Có hai lãnh vực mà các doanh nghiệp Hoa Kỳ không tham gia do hai yếu điểm cố hữu này.

Sản xuất các tấm si-li-côn thuần tuý để từ đó sản xuất ra các vi mạch bán dẫn hoàn toàn nằm trong tay của các doanh nghiệp Nhật Bản và châu Âu. Hai nhà sản xuất của Hoa Kỳ cuối cùng là Monsanto và Texas Instruments đã bán cho doanh nghiệp nước ngoài trong những năm 1990. Việc sản xuất những tấm si-li-côn thuần tuý hơn là một công nghệ đã sắp lỗi thời vì lợi nhuận rất thấp nhưng đầu tư lại lớn và cũng cần kiên nhẫn và đào tạo lực lượng lao động để sản xuất các tấm si-li-côn càng cẩn thận hơn. Đây không phải là hoạt động sở trường của người Mỹ.

Những cơ sở sản xuất mạch bán dẫn tầm cỡ thế giới đòi hỏi hàng tỷ đô la. Các doanh nghiệp Hoa Kỳ rất giỏi trong thiết kế các vi mạch bán dẫn mới nhưng nếu nhà thiết kế nào cũng cần có cơ sở sản xuất riêng thì sẽ có rất ít nhà thiết kế vì rất ít người có thể có vốn đầu tư cần thiết cho cơ sở sản xuất của riêng mình. Do đó có những nơi được gọi là lò đúc vi mạch ra đời để lấp chỗ trống. Các lò đúc này sản xuất ra các vi mạch bán dẫn do người khác thiết kế. Họ không tự thiết kế vi mạch riêng. Tất cả các lò đúc hiện nay trên thế giới đều thuộc sở hữu của người Đài Loan hay Singapore. Cần hàng tỷ đô la để tham gia vào ngành sản xuất vi mạch và chỉ có những nước có tỷ lệ tiết kiệm cao mới có hy vọng huy động được vốn. Người Mỹ không thể huy động và cũng không sẵn sàng để chấp nhận rủi ro cho một số tiền lớn để thành lập và điều hành ngành sản xuất vi mạch bán dẫn .

Vì hệ thống của Hoa Kỳ được tản quyền rộng rãi cho nên rất khó cho các doanh nghiệp cũ sử dụng kinh tế hay chính trị để ngăn ngừa sự ra đời của các doanh nghiệp mới. AT&T mặc dù rất lớn và có vị trí vững chắc cũng không thể ngăn cản các đối thủ cạnh tranh trong ngành viễn thông. Luật pháp của Hoa Kỳ, như luật chống độc quyền, bênh vực cho kẻ thấp cổ bé miệng. Thẩm phán Green trong vụ kiện chống độc quyền đối với AT&T cho rằng những anh chàng khổng lồ là không tốt và cho dù AT&T có biện minh thế nào đi nữa cũng không lay chuyển được ông. Nhiều công ty điện thoại mới đã ra đời thành công tại Hoa Kỳ, hàng chục năm trước khi các công ty tương tự có thể được thành lập ở phần còn lại của thế giới.

Nhưng thế mạnh nhất của Hoa Kỳ không phải khả năng thành lập các doanh nghiệp mới mà là khả năng đóng cửa doanh nghiệp cũ. Thu gọn hoạt động là một hành động rất đau đớn nhưng có thể thực hiện tại Hoa Kỳ. Không có bất kỳ nơi nào trên thế giới, kể cả những nước kém phát triển, có thể sa thải công nhân dễ như tại Hoa Kỳ. Về mặt pháp lý, không cần phải thông báo trước. Không cần nêu lý do. Không có lương thôi việc. Là khoa trưởng tại MIT, tôi đã từng cho một người nghỉ việc và phải rời khỏi Học viện trong vòng chưa đầy một tiếng đồng hồ.

Trong khi thời điểm đóng góp phần lớn sức mạnh của Hoa Kỳ, Hoa Kỳ đi lên vì thế giới còn lại đi xuống. Tỷ lệ tăng trưởng 2,7% tại Hoa Kỳ trong suốt thập kỷ 1990 thấp hơn tỷ lệ 3,2% trong thập kỷ 1970. Nhìn vào hiệu quả về thành tích kinh tế, Hoa Kỳ có thành tích dưới trung bình trong những năm 1990. Nhưng thế giới còn lại càng tệ hơn.

Nhìn về hậu quả của sự thống nhất nước Đức trong năm 1990, không ai có thể tin vào tiên đoán là Ngân hàng Trung ương Đức sẽ áp đặt một chính sách tiền tệ thắt chặt và tăng trưởng chậm trên châu Âu để chống kẻ thù lạm phát không có thật. Không ai có thể tin rằng châu Âu sẽ chịu dựng được về mặt chính trị một tỷ lệ thất nghiệp 2 chỉ số và cho đó là bình thường.

Những gì mà người Đức làm hoàn toàn không cần thiết. Không cần một chính sách chống lạm phát triệt để, Hoa Kỳ đã có thành tích chống lạm phát tốt hơn châu Âu vào cuối thập kỷ. Nhưng những chính sách đó đã làm cho các nền kinh tế châu Âu càng nhỏ và yếu hơn, đúng ra không đáng có.

Vào năm 1990, ít ai có thể tin vào dự đoán là tỷ lệ tăng trưởng của Nhật Bản chỉ có 0,4%/năm trong những năm 1990 và Nhật Bản sẽ đi vào thiên niên kỷ thứ II với 2 năm liền có tỷ lệ tăng trưởng âm.

Thỉnh thoảng tôi vẫn tự hỏi là tôi có quá sai lầm trong các bài viết trước đây của tôi. Trong quyển sách “Đối đầu “ (Head to head) trong năm 1991 về trận chiến kinh tế giữa Hoa Kỳ, châu Âu và Nhật Bản, tôi chẳng đá động gì đến sự sụp đổ của thị trường chứng khoán tại Nhật Bản trong những năm 1990. Tôi đã giả định rằng người Nhật sẽ nhanh chóng và dễ dàng giải quyết tình trạng xáo trộn này như Hoa Kỳ đã giải quyết tình trạng xáo trộn về tiết kiệm và cho vay trong những năm 1980. Chưa bao giờ tôi lại có thể sai lầm như thế.

Cuộc khủng hoảng tại Nhật Bản và châu Á

Về nhiều mặt, sự suy giảm kinh tế tại Nhật Bản là một minh họa sống động hơn sự hồi phục của Hoa Kỳ về hệ thống xã hội có thể hoạt động tốt trong một số môi trường nào đó và không phù hợp cho một số khác.Sau Thế chiến thứ 2, Nhật Bản đã tổ chức một hệ thống kinh tế tốt nhất thế giới về thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nhưng họ không thể giải quyết khủng hoảng tài chính. Những yếu điểm tạo ra những vấn đề hiện nay cho Nhật Bản vẫn luôn còn đó nhưng lại không được chú ý cho đến khi thị trường chứng khoán và bất động sản sụp đổ trong năm 1990. Chính vì các yếu điểm này mà sức mạnh của họ – khả năng tạo tăng trưởng kinh tế nhanh- đã biến mất. Thình lình một hệ thống hoạt động tốt trong những năm 1960, 1970 và 1980 lại không hoạt động được trong những năm 1990.

Tư bản chủ nghĩa cũng không thoát khỏi qui luật là hệ thống xã hội được tạo ra với nhiều điểm mạnh và điểm yếu. Kể từ cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, không một hệ thống kinh tế nào khác có thể tạo sự tăng trưởng kinh tế liên tục. Không một hệ thống nào khác tốt hơn có thể giải quyết nhu cầu của con người. Đấy là những điểm mạnh nhất của chủ nghĩa tư bản. Nhưng chủ nghĩa tư bản cũng có 2 điểm yếu quan trọng – suy thoái và khủng hoảng tài chính. Cả hai đã thấm sâu vào qui luật cố hữu của chủ nghĩa tư bản.

Bùng nổ hay suy thoái xảy đến vì đầu tư lệ thuộc vào tỷ lệ tăng trưởng tiêu dùng và chỉ cần một thay đổi nhỏ trong tỷ lệ này cũng có thể tạo ra những biến đổi lên xuống rất lớn về đầu tư. Lòng tham – con người muốn có nhiều hơn- là động lực thúc đẩy chủ nghĩa tư bản phát triển, nhưng đây cũng chính là điều đã đẩy giá tài sản lên mức không thể chịu đựng được. Khi đã đạt mức này sự sụp đổ là tất yếu. Vấn đề là lúc nào thôi.

Tên tuổi của những cuộc khủng hoảng lớn vang lên qua lịch sử: dịch hoa tu-líp ở Hà Lan trong những năm 1620, vụ vỡ bong bóng South Sea (South Sea Bubble) tại Anh Quốc, kế hoạch Mississippi (Mississippi Scheme) tại Pháp trong những năm 1720 và cuộc đại khủng hoảng năm 1929 tại Hoa Kỳ. Hàng chục cuộc khủng hoảng nhỏ hơn không được ghi nhớ rải rác đây đó trong lịch sử kinh tế. Chúng ta nhớ những cuộc khủng hoảng đem lại tai họa như cuộc Đại khủng hoảng trong những năm 1930.

Khủng hoảng tài chính không phải do toàn cầu hóa. Chúng đã có mặt lâu đời trước khi có toàn cầu hóa. Chúng cũng lây lan trước khi có toàn cầu hóa. Khởi đầu bằng sự sụp đổ của Credit Anstalt tại Áo và thị trường chứng khoán Hoa Kỳ năm 1929, cuộc Đại khủng hoảng đã lan ra gần khắp thế giới.

Sự lây lan trong quá khứ không đem lại miễn nhiễm cho tương lai. Mặc dù đã có nhiều sự sụp đổ trong những năm 1800 và cuộc Đại khủng hoảng năm 1929, trong những năm 1970 và 1980, Hoa Kỳ đã chứng kiến sự phá sản của thành phố lớn nhất nước, sự cứu giúp của chính phủ đối với công ty lớn nhất (Chrysler), sự sụp đổ toàn bộ hệ thống tiết kiệm và cho vay, thị trường chứng khoán mất giá 25% trong vòng 3 ngày, và sự xuống giá bất động sản đáng kể vào cuối thập kỷ. Khủng hoảng xảy ra. Bất kỳ xã hội tư bản nào không thể giải quyết khủng hoảng đều gặp khó khăn.

Nếu Nhật Bản muốn phục hồi thành tích kinh tế của họ, họ cần phải xây dựng lại hệ thống kinh tế và xã hội để có thể giải quyết các cuộc khủng hoảng tài chính. Về mặt lịch sử, những khó khăn hiện nay là nhằm thử thách khả năng thay đổi của hệ thống xã hội Nhật Bản cũng như cuộc Đại khủng hoảng đã thử thách khả năng thay đổi của Hoa Kỳ. Nếu người Nhật thất bại, các nhà sử học sẽ viết về sự cứng nhắc về mặt xã hội tại Nhật Bản.

Khi xã hội không thể bám theo môi trường thực tế, sự giàu có sẽ biến mất. Cuộc khủng hoảng tại Nhật Bản đã làm giảm số tỷ phú từ 41 xuống còn có 9 trong vòng chưa đầy một thập kỷ. Điều tương tự đã xảy ra tại khu vực khác của châu Á và trong thế giới đang phát triển. Vẫn còn nhiều tỷ phú trong thế giới đang phát triển – 20 tại châu Á ngoài Nhật Bản, 15 tại châu Mỹ La tinh, 14 tại Trung Đông và 2 tại châu Phi- nhưng con số này giảm nhanh chóng theo các cuộc khủng hoảng tài chính vào cuối những năm 1990. Vào năm 1994, riêng Mexico có đến 24 tỷ phú.

Sự thất bại cá nhân và công ty rõ ràng phát sinh từ thất bại về mặt xã hội. Những cá nhân giàu có và những công ty có giá trị cao sẽ không xuất hiện trở lại tại Nhật Bản nếu họ không tự tổ chức lại để đối phó với khủng hoảng tài chính. Trước khi có cuộc khủng hoảng, 7 trong số 10 công ty lớn nhất thế giới là công ty Nhật Bản. Chỉ có hai công ty Mỹ và một công ty châu Âu nằm trong danh sách. Tám năm sau, khi cuộc khủng hoảng chưa giải quyết được, không còn một công ty Nhật Bản nào nằm trong danh sách 10 công ty lớn nhất thế giới. Có chín công ty Mỹ và một công ty châu Âu. Không một công ty Nhật nào đến gần mức để lọt vào danh sách trong năm 1998. Chỉ có một công ty Nhật nằm trong danh sách 25 công ty lớn nhất thế giới.

Qui luật thứ 4 : Hiểu, nhận biết và chấp nhận những hạn chế của những thế yếu cố hữu là khởi điểm của sự khôn ngoan đối với tất cả mọi tổ chức. Bí mật thành công là tìm chỗ sử dụng tài nguyên của mình nơi mà các thế yếu đó không có tác dụng.

Sự suy sụp vị trí kinh tế của Nhật Bản không phải hoàn toàn do khủng hoảng tài chính. Cho dù 7 công ty Nhật trong số 10 công ty lớn nhất thế giới không gặp sự giảm giá cổ phiếu của chúng trên thị trường chứng khoán sau này trong thập kỷ, không một công ty nào đến gần mức có thể lọt vào danh sách năm 1998. Các công ty Nhật đã bỏ qua một cách có hệ thống cơ hội lớn của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba. Nhưng Nhật Bản không thể bắt đầu giải quyết vấn đề sáng tạo của mình (vì không có khả năng tạo đột phá lớn về công nghệ) cho đến khi họ tìm cách giải quyết những xáo trộn của cuộc khủng hoảng tài chính.

Sự sụt giảm (có điều chỉnh theo lạm phát và giảm phát) của thị trường chứng khoán từ 39.000 xuống 13.000 theo chỉ số Nikkei trong năm 1990 thực ra còn lớn hơn sự sụt giảm tại Hoa Kỳ giữa năm 1929 và 1932. Giá bất động sản cũng nhanh chóng theo thị trường chứng khoán giảm còn nặng nề hơn (70% vào năm 1998).Tám năm sau, thị trường chứng khoán vẫn chưa hồi phục và giá bất động sản vẫn giảm 5%/năm.

Sự sụt giảm mạnh tổng sản phẩm nội địa (GDP) như trong Đại khủng hoảng hiện nay khó xảy ra. Bảo hiểm tiền gửi ngăn chặn các ngân hàng đang suy sụp không thể tước đoạt tiền gửi của khách hàng. Chi tiêu chính phủ chiếm một tỷ lệ lớn hơn nhiều trong GDP so với những năm 1920, không giảm trong thời kỳ khủng hoảng tài chính và là một động lực kinh tế. Như trường hợp của Nhật Bản chứng minh, không sẵn sàng giải quyết các khó khăn của khủng hoảng tài chính có thể dẫn đến một thời gian lâu dài với mức tăng trưởng rất hạn chế – trong trường hợp của Nhật Bản có thể gọi là đại trì trệ.

Chi tiết có khác nhau, nhưng nhìn chung các cuộc khủng hoảng trong suốt 370 năm qua đều có cùng nguyên nhân và cùng phương pháp cứu chữa. Tin tốt là thế giới có nhiều kinh nghiệm thu lượm thông tin sau mỗi lần bong bóng đầu cơ vỡ. Người ta biết đích xác cần phải làm gì để khởi động lại hoạt động kinh tế. Tất cả mọi sự chọn lựa đều được xem xét. Điều gì không đem lại kết quả cũng được biết rất rõ. Về mặt kỹ thuật, phương pháp cứu chữa không có gì khó áp dụng. Nhật Bản có thể dễ dàng trở lại thời kỳ tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ.

Tin xấu là điều cần phải làm đòi hỏi tái cấu trúc kinh tế gây đau đớn. Nợ cần phải xóa và thua lỗ phải phân bổ cho ai đó. Nhiều công ty và ngân hàng phải đóng cửa. Những bộ phận không đem lại lợi nhuận phải bán đi. Người quản lý cũng như công nhân sẽ mất việc. Trong việc thu dọn kinh tế sau khủng hoảng tài chính, nó có thể công bằng cũng có thể bất công.

Điều cần làm cũng giống như nhổ một bụi cây gai bằng tay không. Bụi cây cần phải được nắm thật chặt và nhổ thật nhanh với tất cả sức lực. Tất nhiên sẽ có cảm giác rất đau đớn lúc đầu nhưng rồi sẽ nhanh chóng qua đi. Một khi đã nắm chặt, bụi cây gai có thể được nhổ đi dễ dàng để nhường chỗ cho cây khác sinh lợi nhiều hơn. Sau khi nhổ bụi cây gai, bạn lau tay cho sạch máu và chuyển sang công tác khác. Vết thương không sâu và sẽ nhanh chóng lành lặn.

Người làm vườn nào cố nắm bụi cây gai một cách nhút nhát sẽ không đủ chặt để nhổ nó. Mỗi lần cố gắng nắm lấy lại tạo thêm nhiều vết thương và các vết thương không có cơ hội để lành. Sự đau đớn sẽ kéo dài mãi. Đất sẽ không được dọn sạch để có sự tăng trưởng sản xuất mới. Bụi cây gai vô bổ sẽ lớn hơn, mạnh hơn và càng khó nhổ hơn nếu thời gian nhút nhát kéo dài.

Cuộc khủng hoảng năm 1929 đã trở thành cuộc Đại khủng hoảng chỉ vì Tổng thống Hoover nhút nhát không dám nắm tình hình. Vào đầu năm 1930, ai cũng nghĩ thời kỳ xấu nhất đã đi qua vì thị trường chứng khoán đã phục hồi những gì đã mất trong tháng 10 năm 1929. Nhưng vào tháng 3 năm 1930, các ngân hàng bắt đầu vỡ nợ và chính quyền Hoover chẳng làm gì cả để ngăn chặn sự đổ vỡ ngân hàng tăng tốc. Thiếu việc tái cấu trúc nhanh chóng và hiệu quả, những khó khăn của ngân hàng ngày càng tồi tệ hơn. Sau gần ba năm không hành động, hệ thống ngân hàng đứng trước cửa chết vào năm 1932. Trong quá trình đó, chính quyền Hoover mất hết lòng tin và khả năng giải quyết vấn đề.

Chu kỳ của các diễn biến trong một cuộc khủng hoảng thì ai cũng biết. Một số tài sản tăng giá vượt quá mức chịu đựng của nền kinh tế. Vào điểm đỉnh của dịch hoa tu-líp, một hoa tu-líp đen đổi một trong những dãy nhà năm tầng nằm dọc theo các con kênh ở Amsterdam. Giá này thật là điên rồ và ai cũng biết điều đó, nhưng giá cũng điên rồ khi 6 bông tu-líp đổi một căn nhà và những ai đã rời bỏ thị trường hoa tu-líp khi 6 bông đổi một căn nhà đã bỏ mất cơ hội gia tăng sự giàu có gấp 6 lần. Cơ hội ngắn hạn để kiếm được nhiều tiền che khuất sự thật kinh tế lâu dài mà ai cũng biết.

Tất cả các nhà đầu tư (không ai cho mình là nhà đầu cơ) tưởng rằng họ có thể nhìn thấy trước khó khăn để có thì giờ thoát ra – nhưng chỉ một ít người làm điều này. Trong vụ South Sea Bubble tại Anh Quốc, Ngài Isaac Newton, một trong những người thông minh nhất từ trước đến nay, là một trong những người nghĩ rằng ông có thể thoát ra trước khi mọi việc chấm dứt. Ông không kịp thoát ra trước và kết quả là ông mất một số tiền lớn. Trí thông minh không bảo vệ được cho lòng tham.

Chính phủ không thể ngăn cản giá tăng vượt mức có thể chịu đựng được. Một khi giá này tồn tại thì chính phủ cũng không thể ngăn cản nó giảm xuống. Tất cả những gì mà chính phủ có thể làm là chờ đợi để đánh giá thiệt hại sau khi sự việc đi hết quá trình diễn biến của nó.

Khi giá tài sản giảm xuống, giá trị tài sản thế chấp từ đủ đã trở thành thiếu. Những khoản nợ cho vay an toàn trở thành nợ xấu. Những khoản nợ không đủ tài sản thế chấp được yêu cầu hoàn trả. Do thiếu thanh khoản và sợ lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán, ngân hàng không gia hạn nợ ngắn hạn mà thông thường gần như tự động được tái tục. Thị trường tín dụng đóng băng. Các nhà cung cấp, vì lo lắng không được thanh toán cho nên yêu cầu trả bằng tiền mặt thay vì sẵn sàng cho trả chậm 90 ngày. (Trong vòng vài tiếng đồng hồ sau khi có tin về cuộc khủng hoảng tại Hàn Quốc, các tàu chuyên chở nguyên liệu trên đường đến Hàn Quốc đã thả neo ngoài khơi chờ thanh toán trước khi cho dỡ hàng). Ngay cả những doanh nghiệp lành mạnh về tài chính cũng gặp khó khăn trong thanh toán vì bị yêu cầu đột ngột hoàn trả nợ vay và thanh toán trước cho các nhà cung ứng. Các doanh nghiệp không thể tự tài trợ vỡ nợ. Khách hàng không thể nhận nguyên liệu cần thiết.

Nhằm đảm bảo tài sản của mình, mọi người đều muốn bán nội tệ và mua loại ngoại tệ hy vọng không bị phá giá. Các sĩ quan hải quân được huấn luyện là những người can đảm phải cùng chìm theo tàu. Chưa ai nghe một nhà đầu tư tư bản nói rằng anh ta sẽ cùng chìm theo tàu. Theo bản chất, các nhà tư bản là những người nhát gan và sẽ nhảy khỏi tàu ngay sau khi họ nghĩ rằng tài sản của họ đang bị đe dọa. Đặc tính này đã nằm trong máu của nhà tư bản. Họ được giáo dục để bảo vệ vốn của mình. Sự ổn định của hệ thống là điều lo lắng dành cho ai khác.

Những nhà đầu cơ toàn cầu tháo chạy trong hỗn loạn – cũng giống như một đoàn linh dương. Đôi khi chúng chạy vì thấy có sư tử trong đám cỏ. Đôi khi chúng chạy vì thấy các con khác chạy trước. Đôi khi chúng chạy vì thấy cỏ lay động tưởng là có sư tử nhưng thực tế không có. Nhưng nếu bạn là linh dương hay nhà tài chính toàn cầu, tốt nhất nên chạy trước hơn là chờ đợi nguy hiểm thực sự. Kẻ chạy sau cùng luôn có khả năng bị ăn thịt hay mất tiền. Nếu không có sư tử thì có thể trở lại để ung dung gặm cỏ vì cỏ vẫn còn đó.

Những số tiền lớn sẽ chạy ra khỏi nước và ngân hàng trung ương sẽ cạn nguồn dự trữ ngoại tệ. Khi ngân hàng trung ương đã cạn nguồn dự trữ ngoại tệ thì cho dù công ty có nội tệ để hoàn trả những số nợ quốc tế cũng không thể mua được ngoại tệ để trả nợ. Nội tệ sẽ mất giá. Với sự mất giá của nội tệ, thu nhập bằng nội tệ cần thiết để trả nợ sẽ tăng vọt.

Trong quá trình đó một cuộc khủng hoảng tài chính trở thành một cuộc khủng hoảng thương mại và sau đó là cuộc khủng hoảng quốc gia.

Vấn đề trước cuộc khủng hoảng không phải là biết giá không chịu đựng được sẽ giảm xuống mà là biết dự đoán thời điểm và vận tốc của sự sụt giảm. Những mô hình kinh tế cho thấy các lực và áp lực cơ bản nhưng lại không dự báo thời điểm. Thực ra các mô hình kinh tế chẳng đề cập đến thời điểm. Về mặt này, kinh tế học cũng giống như địa chất học. Các nhà địa chất biết rất rõ cấu trúc của tầng địa chất nằm bên dưới vết nứt San Andreas ở California. Họ biết tuyệt đối chính xác là sẽ có một trận động đất lớn tại California. Nhưng họ không biết nó sẽ xảy ra trong vòng một giây nữa hay một nghìn năm nữa kể từ giờ phút này. Điều mà họ có thể làm là vẽ sơ đồ của vết nứt và tìm hiểu xác suất của nó. Con người vẫn xây nhà ngay trên vết nứt đó, an tâm rằng nó sẽ không xảy ra trong đời họ.

Vết nứt kinh tế to lớn trong vành đai Thái Bình Dương đã được biết từ lâu rồi.

Về lâu dài, giá trị đất phải phản ánh khả năng sinh lợi tiềm tàng – tiền thuê có thể thu từ các hoạt động kinh tế thực hiện trên đất đó. Khi giá trị bất động sản của Hoàng cung tại trung tâm Tokyo vượt quá giá trị của toàn bộ bang California, có điều gì đó sai lệch về cơ bản. Đây lại là một dịch hoa tu-líp và ai cũng biết như thế – hay cần phải biết như thế. GDP của toàn California không thể tạo ra trên mảnh đất chỉ bằng diện tích của Hoàng cung.

Một chân lý cơ bản của kinh tế học được dạy cho những lớp mở đầu về mậu dịch quốc tế là không có nước nào có thể chịu đựng mãi số nhập siêu to lớn khi mà nợ nước ngoài tăng nhanh hơn GDP. Cần phải vay ngoại tệ để tài trợ cho số nhập siêu và trả lãi trên các số vay trước đó. Dần dần nợ trở nên quá lớn để có thể hoàn trả. Đến một lúc nào đó, số nợ hiện có sẽ làm cho những người cho vay kết luận rằng cho vay thêm sẽ gặp quá nhiều rủi ro (khả năng không trả được nợ) và thị trường tín dụng đóng chặt cửa.

Các nước châu Á lâm vào khủng hoảng năm 1997 đều có số nhập siêu (thâm hụt mậu dịch) rất lớn – 8 tỷ USD tại Indonesia, 4 tỷ tại Malaysia, 10 tỷ tại Thái Lan, 4 tỷ tại Philippines, và 19 tỷ tại Hàn Quốc. Các nước này đều có số xuất siêu (thặng dư mậu dịch) lớn 10 năm trước. Sự biến chuyển từ xuất siêu sang nhập siêu có thể trực tiếp tìm thấy từ quyết định tham gia trò chơi tăng trưởng từ xuất khẩu của Trung Quốc. Với lực lượng lao động được đào tạo tốt hơn mà lại rẻ hơn các nước Đông Nam Á cùng với thị trường nội địa khổng lồ, Trung Quốc đã giành lại hoạt động xuất khẩu từ các nước châu Á khác và nhanh chóng đạt mức xuất siêu đến 50 tỷ USD. Để thoát ra khỏi con đường kinh tế của Trung Quốc, các nước này phải nhanh chóng chuyển sang công nghệ cao hơn nhưng lại không được đào tạo tốt để thực hiện điều này.

Người Hàn Quốc được đào tạo tốt hơn người Trung Quốc do đó Hàn Quốc có thể đưa các cơ sở sản xuất xuất khẩu có lương thấp sang Trung Quốc nhưng lại nhận thấy rằng họ không thể thay thế xuất khẩu bằng sản phẩm sản xuất với lương cao vì có sự cạnh tranh của Nhật Bản. Cũng như đã từng xảy ra trong lịch sử, một lần nữa Hàn Quốc lại bị kẹt giữa hai nước láng giềng khổng lồ.

Trong tư bản chủ nghĩa, giá trên thị trường chứng khoán sớm muộn gì cũng phải phù hợp với việc sinh lợi. Ở Nhật Bản lại không như thế. Tỷ suất giá/tiền lời cổ phần vượt quá 100. Đương nhiên, giá cổ phiếu đến lúc nào đó sẽ giảm xuống. Nhiều người lập luận rằng vào năm 1998 đã có một bong bóng tại phố Wall nhưng ở mức 13.000 trên thị trường Nikkei, tỷ suất giá/tiền lời cổ phần ở Nhật Bản đã cao hơn ở phố Wall. Lợi nhuận không chứng minh được giá cổ phiếu thấp này, nói chi đến thị trường ở mức 39.000.

Người Nhật cho rằng giá thị trường, không phải lợi nhuận, mới đích thực là cuộc chơi. Tối đa hóa giá cổ phiếu chỉ xảy ra khi giá trị trên thị trường chứng khoán đang tăng. Nhà đầu tư không thể trông chờ cổ tức vì không có lợi nhuận nhưng họ có thể giàu lên nhờ giá thị trường chứng khoán gia tăng. Nhưng điều gì xảy ra nếu thị trường chứng khoán đi xuống và vẫn ở mức thấp? Tại sao các nhà đầu tư tiềm năng lại đầu tư? Người Nhật không có câu trả lời cho câu hỏi này vì họ cho rằng họ sẽ không bao giờ cần trả lời cho câu hỏi đó.

Nhiều dự án vẫn được xây mặc dù ai cũng biết sẽ mất tiền. Hai tòa nhà cao nhất thế giới được xây dựng tại Kuala Lumpur cho dù những kiến trúc như vậy được xem là không kinh tế. Toà nhà Sears tại Chicago được bán chỉ bằng nửa giá xây dựng vào năm 1997 và năm 1998, Trung tâm Thương mại tại New York bán còn thấp hơn so với phí tổn thay thế nhiều. Vì có nhiều khoảng trống dành cho thang máy và các hoạt động hỗ trợ khác khi các toà nhà vươn lên các độ cao như thế và không có một hệ thống chuyên chở nào có thể hoạt động có hiệu quả để đưa quá nhiều người (120.000 người trong trường hợp của Trung tâm Thương mại New York) đến cùng một địa điểm vào lúc 9 giờ sáng. Nhưng sau một số năm của thời kỳ bùng nổ, tính thích vĩ đại thấm vào và các qui luật kinh tế thông thường áp dụng cho người khác trừ bạn. Người Nhật đã xây dựng và mua nhiều dự án bất động sản tuy kém phần ngoạn mục nhưng cũng không kém phi kinh tế như các toà nhà ở Malaysia.

Sự sụp đổ không bắt nguồn từ các nhà đầu cơ bên ngoài nhìn thấy chỗ yếu và tiến công. Nhà đầu tư đầu tiên bước ra cửa lúc nào cũng chính là nhà đầu tư trong nước có thông tin tốt nhất. Các nhà công nghiệp Indonesia đưa tiền của họ ra khỏi nước trước vì họ có được thông tin là Ngân hàng Trung ương Indonesia sắp cạn ngoại tệ. Những nhà đầu tư xây dựng tại Manila được biết trước là các toà nhà mới gặp khó khăn trong việc cho thuê. Các nhà công nghiệp Hàn Quốc có người thân làm việc trong Ngân hàng Trung ương là những người đầu tiên có được thông tin là thống kê về dự trữ ngoại tệ không chính xác. Nhà ngân hàng Thái Lan là người biết trước sổ sách kế toán gian dối của những công ty mà ngân hàng cho vay. Biết trước những gì đang xảy ra, họ sẽ nhanh chóng thoát ra cửa về mặt tài chính.

Những người bên ngoài là những người sau cùng có được thông tin. Nhưng khi các nhà đầu cơ quốc tế tham gia rút lui thì sự hỗn loạn đã bắt đầu từ lâu rồi. Nhưng những nhà đầu cơ quốc tế cũng giống như loài cá ăn thịt trên sông Amazon. Khi họ ngửi thấy mùi máu trong nước, họ tấn công và họ có thể đưa những số tiền rất lớn – lớn đến mức làm cho dự trữ ngoại tệ của những nước lớn nhất không thấm vào đâu. Thị trường tiền tệ thế giới di chuyển từ 1.500 tỷ đến 2.000 tỷ USD mỗi ngày và Nhật Bản, nước có dự trữ ngoại tệ cao nhất hiện nay, chỉ có 200 tỷ USD. Chỉ cần một giờ phối hợp tiến công, Nhật Bản có thể bị phá sản.

Báo chí tài chính phương Tây cho rằng những sự kiện này sẽ không xảy ra nếu thị trường tài chính châu Á cởi mở hơn – giống như ở Hoa Kỳ. Báo chí tài chính châu Á cho rằng sự kiện này sẽ không xảy ra nếu chính phủ kiểm soát thị trường tài chính – phong cách của châu Á. Cả hai đều sai. Nếu thị trường tài chính theo phong cách Hoa Kỳ sẽ tránh được khủng hoảng thì lịch sử của Hoa Kỳ đã không có những cuộc khủng hoảng rải rác đây đó. Mexico lâm vào khủng hoảng năm 1982 trong khi hệ thống ngân hàng hoàn toàn do chính phủ sở hữu và kiểm soát. Mexico cũng lại khủng hoảng vào mùa đông năm 1994-95 sau khi đã tư nhân hóa hoàn toàn hệ thống ngân hàng và hoạt động cởi mở theo kiểu của Hoa Kỳ. Tự do hóa thị trường tài chính là điều tốt nhưng không phải là một bảo đảm không có khủng hoảng.

Một chính sách thuế phù hợp cũng không phải là liều thuốc giải độc. Các chính phủ châu Á đều có bội thu (thặng dư) ngân sách – Hàn Quốc có số bội thu lớn. Mexico lâm vào khủng hoảng vào năm 1982 khi chính phủ có số bội chi (thâm hụt) ngân sách lớn nhưng cũng lại khủng hoảng vào năm 1994-95 khi chính phủ có số bội thu ngân sách.

Thời gian càng dài để giải quyết khủng hoảng thì tình hình sẽ càng tồi tệ hơn. Sau tám năm tăng trưởng không đáng kể tại Nhật Bản, các công ty có lợi nhuận thấp trở thành các công ty thua lỗ. Vào mùa thu năm 1998, các công ty tầm cỡ thế giới như Toshiba và Hitachi đã báo cáo lỗ. Chỉ có 27% doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Nhật có lãi. Các ngân hàng nhận thấy rằng số nợ khó đòi tăng dần và ngưng cho vay. Chính phủ Nhật đã hạ lãi suất xuống mức 0,15% trong năm 1998 nhưng chỉ một vài doanh nghiệp có thể vay hay tái tục các khoản vay cũ. Người tiêu dùng Nhật Bản không có tiền để mua xe ô-tô và thị trường ô-tô Nhật Bản giảm hơn 50% vì 18 triệu hộ gia đình phải lo thanh toán tiền cầm cố nhà mà hiện nay giá trị còn thấp hơn số cầm cố chưa thanh toán. Vì người Nhật không thể giao chìa khóa nhà cho ngân hàng và xem như hết nợ như ở Hoa Kỳ, những hộ gia đình này phải chịu cảnh trả nợ suốt đời mà chẳng còn gì đáng giá sau khi trả hết nợ.

Một vòng lẩn quẩn xoắn ốc đi xuống xuất hiện. Lợi nhuận sẽ không thể phục hồi nếu không có tăng trưởng. Tăng trưởng sẽ không thể phục hồi vì mọi người đều chìm đắm trong nợ khó đòi. Nếu không có cơ chế loại bỏ nợ, chỉ còn sự lựa chọn là hạn chế chi tiêu (hay khuyến khích tiết kiệm). Mọi người ngồi chờ hành động hữu hiệu về mặt xã hội.

Có phải chính phủ Nhật Bản là một Herbert Hoover hiện đại hay họ có thể hành động?

Phần còn lại của thế giới

Câu trả lời cho câu hỏi trên không chỉ thỏa đáng riêng cho Nhật Bản. Nếu Nhật Bản không thể hành động, họ có thể kéo nước khác trong nền kinh tế toàn cầu cùng đi xuống với họ. Nước giàu nhất châu Á thay vì cần phối hợp để cứu láng giềng của mình, họ cần tự cứu mình. Những thế yếu đọng lại sẽ trở thành thế yếu càng to lớn hơn. Tại hội nghị thượng đỉnh châu Á vào tháng 12 năm 1997, Nhật Bản thông báo cho các láng giềng của mình đừng nên trông chờ vào Nhật Bản như là một thị trường cho sản phẩm của họ. Không có thị trường Nhật Bản, nhiều doanh nghiệp sẽ phá sản tại Hàn Quốc và Đông Nam Á; các ngân hàng Nhật đã phá sản trên cơ sở các khoản nợ cho các doanh nghiệp Nhật Bản vay nay lại càng phá sản vì các khoản nợ cho các doanh nghiệp Hàn Quốc và Đông Nam Á vay.

Nước Nga cũng rơi vào khủng hoảng. Nhưng nếu không phải vì hàng nghìn vũ khí nguyên tử của Nga, không ai còn quan tâm đến những khó khăn kinh tế của họ. Đó là một nền kinh tế nhỏ (nhỏ hơn Brasil và Indonesia ) và ít dính dáng với thế giới còn lại. Trong vòng một tuần của tháng 8 năm 1998, thị trường chứng khoán Nhật Bản đã mất đi một giá trị mà nền kinh tế Nga cần một năm để sản xuất ra. Các ngân hàng phương Tây có thể chịu rủi ro vơi số 30 tỷ USD của họ tại Nga nhưng đây là một số tiền rất nhỏ so với thị trường vốn toàn cầu.

Nước Nga quan trọng là vì nếu nền kinh tế Nga hoàn toàn sụp đổ thì có nhiều người Nga muốn tìm lại vị trí cá nhân bằng cách bán đi vũ khí nguyên tử và cả hệ thống phóng đi cho người trả giá cao nhất. Đây là một vấn đề chính trị lớn, không phải vấn đề kinh tế. Lời giải sẽ là Cục tình báo trung ương (CIA) sẽ mua tên lửa và vũ khí nguyên tử khi chào bán trên thị trường chợ đen. Hoa Kỳ có nhiều tiền hơn Iraq hay Iran và tất nhiên có thể mua với giá cao hơn. Kết cục là làm như thế còn rẻ hơn trao tiền cho Nga khi mà người Nga đã công khai nhìn nhận rằng tiền viện trợ của phương Tây đã biến vào các tài khoản ngân hàng ở Thụy Sĩ, không đem lại lợi ích gì cho nước Nga hay người Nga bình thường.

Nhưng đây là quá khứ. Những nước này đã lâm vào khủng hoảng. Nhìn về phía trước, điều lo lắng lớn là Trung Quốc. Đây là điểm mấu chốt quyết định một cuộc khủng hoảng châu Á có trở thành cuộc khủng hoảng của toàn thế giới thứ ba.

Trung Quốc có một ảnh hưởng quan trọng về hiệu ứng xoắn ốc toàn cầu vì Trung Quốc cạnh tranh với tất cả các nước trong thế giới thứ ba. Nếu Trung Quốc rơi vào khủng hoảng và phá giá tiền tệ, mọi nước trong thế giới thứ ba sẽ nối bước phá giá tiền tệ của họ. Do đó, cả thế giới đang theo dõi tỷ lệ tăng trưởng của Trung Quốc để xem Trung Quốc có rơi vào tình trạng suy thoái không.

Trung Quốc công bố là trong năm 1998 tỷ lệ tăng trưởng giảm nhưng chỉ xuống mức 8%, một tỷ lệ tăng trưởng rất lành mạnh – và nếu đúng thì không lo Trung Quốc sẽ rơi vào khủng hoảng. Nhưng những con số này không thể chính xác. Nền kinh tế không thể tăng trưởng 8% nếu sản lượng điện chỉ tăng 2,6%. Hồng Kông là trung tâm kinh tế của miền Nam Trung Quốc và đã công bố mức tăng trưởng âm đến 5% trong năm 1998. Nếu Trung Quốc tăng trưởng 8% thì Hồng Kông không thể giảm đến 5% trong năm 1998. Ngoài ra, GITIC, ngân hàng đầu tư lớn nhất miền Nam Trung Quốc sụp đổ với số nợ gấp đôi số tài sản. Vào đầu năm 1999, một ngân hàng đầu tư lớn ở miền Bắc cũng cùng chung số phận. Ngân hàng đầu tư không sụp đổ trong môi trường tăng trưởng 8%. Tóm lại, tỷ lệ tăng trưởng thực tế của Trung Quốc thấp hơn 8% nhiều. Vào cuối năm, chính Thủ tướng Trung Quốc cũng đã thừa nhận thực tế này khi buộc tội các quan chức địa phương đã báo báo số liệu quá lạc quan.

Nhưng bất cứ tỷ lệ tăng trưởng của Trung Quốc là gì đi nữa, cho dù số dương hay số âm, Trung Quốc không phải là nhân tố quyết định cuộc khủng hoảng châu Á có biến thành cuộc khủng hoảng toàn cầu hay không. Trung Quốc và thế giới thứ ba không phải là đầu tàu kéo nền kinh tế thế giới đi tới. Những đầu tàu kinh tế nằm trong thế giới thứ nhất.

Trong nền kinh tế toàn cầu, một khu vực nào đó không có khả năng giải quyết các khó khăn ở đó có thể tạo khó khăn cho phần còn lại của thế giới. Mối đe dọa này bắt nguồn từ Nhật Bản nhưng điều quan trọng là cần nắm chính xác tính chất của mối đe dọa đó.

Không phải châu Âu mà cũng chẳng phải Bắc Mỹ lệ thuộc vào mức cầu của châu Á để nền kinh tế của họ tồn tại. Cả hai khu vực này chỉ xuất khẩu có 2,5% GDP sang châu Á. Một sự sụp đổ của châu Á có làm giảm xuất khẩu của họ còn một nửa cũng chẳng ảnh hưởng gì đến hai nền kinh tế lớn nhất thế giới này. Nhiều nhà máy của Hoa Kỳ tại châu Á cũng là những điểm sản xuất ngoại biên với thị trường chủ yếu vẫn là Hoa Kỳ. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu linh kiện sang các nhà máy lắp ráp tại châu Á để tái xuất khẩu sản phẩm hoàn tất trở về Hoa Kỳ để tiêu thụ. Các doanh nghiệp này sẽ có thêm lợi nhuận từ khủng hoảng châu Á vì chi phí sản xuất tại châu Á thấp hơn nhiều.

Mối đe dọa kinh tế thế giới cũng chẳng phải phát sinh từ sự lây lan của thị trường chứng khoán và giá cổ phiếu sụt giảm. Cả Hoa Kỳ và châu Âu đều biết cách chế ngự sự suy sụp của thị trường chứng khoán. Họ đã thành công vào tháng 10 năm 1987 khi mà thị trường chứng khoán Hoa Kỳ mất giá 25% chỉ trong vòng 3 ngày.

Vấn đề bắt nguồn từ chiến lược của châu Á và Nhật Bản kêu gọi xuất khẩu để thoát ra khỏi khó khăn hiện nay. Để làm được việc này, họ sẽ phải giảm giá và tăng thị phần tại Hoa Kỳ hay châu Âu. Kết quả là sẽ có những ảnh hưởng không thuận lợi đối với các ngành công nghiệp Hoa Kỳ hay châu Âu đang cạnh tranh với các nhà xuất khẩu châu Á và Nhật Bản. Giá bán, lợi nhuận và sản lượng sẽ giảm.

Điều sắp xảy ra đã có thể nhìn thấy trong ngành công nghiệp Hoa Kỳ như thép. Giá bán đã giảm 25% kể từ khi có cuộc khủng hoảng châu Á. Trong 12 tháng của năm 1998, nhập khẩu thép vào Hoa Kỳ tăng mạnh (Hàn Quốc tăng 56%, Úc tăng 98%, Nhật Bản tăng 219% và Trung Quốc tăng 245%) và sản lượng thép của Hoa Kỳ giảm 25%. Nhiều ngành công nghiệp khác cũng sẽ tăng (nhập khẩu) tương tự.

Điều nghe có vẻ hợp lý (xuất khẩu nhiều hơn) đối với một nước trở nên vô lý khi tổng hợp trên toàn cầu. Các nước châu Á lâm vào khủng hoảng trong năm 1997 cần phải giải quyết nhập siêu trước đó và có thêm tiền để trả nợ tồn đọng. Họ cần ít nhất 75 tỷ USD xuất khẩu ròng để thực hiện việc này. Brasil cần và có kế hoạch xuất khẩu ròng 15 tỷ USD. Mexico và Argentina mỗi nước cần từ 10 đến 15 tỷ USD. Danh sách có thể kéo dài mãi. Nga và tất cả các nước Trung Âu đều cần xuất khẩu nhiều hơn để có thể chựng lại được và trả nợ. Nhật Bản không thể chính thức nói rằng họ có kế hoạch sử dụng xuất khẩu để làm đòn bẩy phục hồi nhưng thực chất Nhật Bản đang trông chờ vào xuất khẩu ròng ít nhất 100 tỷ USD để giúp bắt đầu phục hồi kinh tế. Tổng hợp số xuất khẩu ròng mà các nước trên thế giới trông chờ để thoát ra khỏi khủng hoảng thì con số này vượt quá 250 tỷ USD.

Nhưng không ai có thể tăng xuất khẩu ròng nếu không có ai khác tăng nhập khẩu ròng. Khi chúng ta nói đến con số 250 tỷ xuất khẩu ròng, chỉ có 3 nơi có thể trông chờ với con số to lớn như thế – Nhật Bản, châu Âu và Hoa Kỳ. Nhật Bản cũng muốn tăng xuất khẩu và đã thông báo cho các nước châu Á không nên nhìn về Nhật Bản như một thị trường xuất khẩu. Châu Âu cũng không khác gì Nhật Bản bao nhiêu. Châu Âu chưa bao giờ là một thị trường lớn cho hàng công nghiệp của thế giới đang phát triển nhưng châu Âu cũng lệ thuộc vào kim ngạch xuất siêu 120 tỷ USD với Hoa Kỳ để giữ mức thịnh vượng của họ. Với sự khủng hoảng của Nga tại Đông Âu đang đe dọa lan sang Trung Âu, số tăng nhập khẩu ít ỏi cho phép và mức cầu nội địa thấp hơn chỉ có thể dành cho các nước láng giềng Đông Âu. Như vậy chỉ còn có Hoa Kỳ là nơi tập trung của các kế hoạch xuất khẩu của cả thế giới. Thực chất đây là thị trường xuất khẩu đầu tiên cũng như sau cùng và là thị trường duy nhất của các nước.

Những kế hoạch này sẽ không thực hiện được nếu Hoa Kỳ rơi vào tình trạng trì trệ hay suy thoái. Xuất khẩu sang Hoa Kỳ thay vì tăng sẽ giảm. Ảnh hưởng xấu sẽ tác động qua lại và trong quá trình đó sẽ mạnh lên, cũng giống như một trận cuồng phong gia tăng sức mạnh trên đường di chuyển. Nhưng cho dù không có suy thoái, vẫn là vấn đề lớn đối với một chiến lược như vậy.

1. Hàng nhập khẩu vào Hoa Kỳ buộc hàng trong nước xuống giá. Do giá bán giảm, lợi nhuận của các công ty Hoa Kỳ biến mất. Ảnh hưởng của mức cầu tổng hợp về tăng nhập khẩu có thể giải quyết dễ dàng hơn bằng chính sách tiền tệ và thuế để giữ mức nhân dụng nhưng ảnh hưởng của giá thì không giải quyết được. Khi giá giảm và lợi nhuận biến dần, thị trường chứng khoán cũng sẽ giảm. Tự cảm thấy mình nghèo đi và chi thâm vào tiết kiệm, người Mỹ sẽ giảm mua hàng tiêu dùng và nền kinh tế đi vào suy thoái. Thay vì tăng, nhập khẩu vào Hoa Kỳ lại giảm.

2. Hoa Kỳ đã thâm hụt tài khoản thanh toán đến 160 tỷ USD trước khi cuộc khủng hoảng châu Á bắt đầu vào năm 1997. Nếu cộng thêm 250 tỷ nữa thì con số thâm hụt sẽ làm cho các nhà đầu tư quốc tế lo sợ vì không muốn mất tiền từ đầu tư vào Hoa Kỳ. Đưa tiền ra khỏi đồng đô la có vẻ hấp dẫn khi nhìn thấy kim ngạch nhập siêu tăng dần. Một cách thoát ra khỏi USD kiểu Mexico có thể xảy ra.

3. Trong khi chân lý trong kinh tế quốc tế cho rằng không một nước nào có thể chịu một kim ngạch nhập siêu lớn mãi mãi thì chân lý này lại không áp dụng trong trường hợp của Hoa Kỳ vì Hoa Kỳ cung ứng cho thế giới một loại ngoại tệ dự trữ. Hoa Kỳ có thể vay mượn kim ngạch cần thiết bằng đô la, loại tiền tệ của chính họ. Vì họ có thể in đô la, không có rủi ro về mất khả năng hoàn trả. Người cho vay nhận lại đô la có thể có giá trị thấp nhưng họ sẽ được hoàn trả trong mọi trường hợp. Về mặt tài chính, Hoa Kỳ không phải là khách nợ quốc tế vì Hoa Kỳ không có nợ ghi bằng tiền tệ của nước khác.

Tình trạng đặc biệt của Hoa Kỳ đã chấm dứt từ ngày 1-1-1999 khi đồng Euro ra đời. Lần đầu tiên kể từ sau Thế chiến thứ 2, người ta có chỗ tốt để chạy nếu muốn tách khỏi USD. Trước đây mỗi loại tiền tệ châu Âu quá nhỏ bé và thị trường tài chính Nhật Bản lại qui định quá chặt chẽ thành ra không bên nào có thể cạnh tranh với USD. Nhưng tất cả đều đã thay đổi với sự xuất hiện của đồng Euro. USD hiện nay phải cạnh tranh với đồng Euro để giành vị trí tiền tệ dự trữ của thế giới.

Hãy xem xét sự chọn lựa của những người đang tìm nơi tốt nhất để giữ dự trữ quốc tế. Hãy nhớ rằng họ không tìm cơ hội đầu tư tốt – mà chỉ cần an toàn. Một khả năng là ngân hàng Hoa Kỳ, với kim ngạch nhập siêu dự kiến lên đến 350 tỷ USD vào cuối năm 1999. Hoa Kỳ là một khách nợ ròng vì người nước ngoài sở hữu một số tài sản tại Hoa Kỳ trị giá 1.500 tỷ, nhiều hơn số tài sản Hoa Kỳ sở hữu trên thế giới. Khả năng kia là ngân hàng châu Âu đang có kim ngạch xuất siêu 120 tỷ USD đối với thế giới và là một chủ nợ ròng đối với thế giới. Như vậy, bạn nên chọn ngân hàng nào để gửi tiền của bạn?

Hỏi là trả lời. Nhiều nước trên thế giới muốn tách khỏi USD. Các nước và công ty châu Âu không còn cần phải giữ hàng chục loại tiền khác nhau để thanh toán nội bộ, sẽ không cần giữ một số dự trữ lớn cho thanh toán nữa. Hiện nay, USD là loại dự trữ thanh toán này. Nhiều nước như Arab Saudi mua rất nhiều của châu Âu và bán rất nhiều dầu cho châu Âu sẽ hợp lý để giữ một số dự trữ và kê giá bằng Euro. Để tránh rủi ro và tự bảo vệ, người ta sẽ tách khỏi USD. Chỉ 4 ngày sau khi mua bán bằng đồng Euro bắt đầu, Ai Cập đã tuyên bố sẽ chuyển phần lớn dự trữ của mình từ USD sang Euro. Các công ty bảo hiểm của Nhật Bản cũng tuyên bố là sẽ chuyển dần 20% tài sản đầu tư từ USD sang Euro.

Do đó, khi mà thế giới muốn Hoa Kỳ thật sự có kim ngạch nhập siêu lớn thì lại là lúc Hoa Kỳ mất khả năng để có thể nhập siêu lớn.

4. Nếu Hoa Kỳ chấp nhận những gì mà thế giới muốn xuất sang Hoa Kỳ, Hoa Kỳ phải chấp nhận nhiều xáo trộn trong công việc hiện nay của lực lượng lao động. Mỗi 50 tỷ USD tăng nhập siêu sẽ làm khoảng một triệu người mất việc. Họ có thể tìm công việc khác nhưng những ngành công nghiệp cạnh tranh với nhập khẩu như ô-tô và thép là những ngành lương cao và công việc mà những người bị sa thải tìm được trong ngành dịch vụ trả lương thấp hơn nhiều. Một sự gia tăng mạnh xuất khẩu như mong ước sẽ mang lại một áp lực chính trị to lớn để hạn chế nhập khẩu.

Khi kim ngạch nhập siêu ngày càng tăng cao hơn, điều gì sẽ xảy ra trước? Người Mỹ sẽ nổi loạn về mặt chính trị do mất công việc tốt. Người nước ngoài hoảng loạn và tách khỏi USD. Không ai biết đâu là điểm dừng mặc dù cả hai đều có điểm dừng.

Có thể chiến lược xuất khẩu sang Hoa Kỳ để kinh tế thế giới tiến lên sẽ thành công. Nhưng có thể là không. Điều gì sẽ xảy ra nếu không thành công?

Mối đe dọa lớn nhất đối với sự thịnh vượng toàn thế giới không phải từ sự trì trệ của Hoa Kỳ mà là từ giảm phát (thiểu phát). Một khi đã bắt đầu, sự giảm phát có hệ thống chắc chắn đảm bảo GDP tăng trưởng âm. Trong thế kỷ trước không một nước nào có thể kết hợp giảm phát với tăng trưởng. Kinh nghiệm lịch sử cũng cho thấy rằng một khi đã bắt đầu thì cũng rất khó để chặn đứng giảm phát.

Trong khi chưa nhìn thấy một sự giảm giá rộng rãi kể từ những năm 1930, nhưng người ta có thể ngửi được mùi giảm phát trong không khí. Tại Nhật Bản, chỉ số giá sản xuất đã là số âm trong một thời gian rồi – giảm từ 2 đến 4% trong hai năm qua. Trên thế giới, giá năng lượng và nguyên liệu đặc biệt giảm mạnh. Giá bán cũng giảm nhiều trong một số ngành công nghiệp như vi điện tử chẳng hạn.

Tại Hoa Kỳ, tỷ lệ lạm phát ghi nhận được vẫn còn là số dương mặc dù những chỉ số giá quan trọng của Hoa Kỳ (chỉ số giá sản xuất, chỉ số giá tiêu dùng và chỉ số điều chỉnh giảm phát đối với GDP) đã có nhiều tháng và thậm chí liên tục nhiều tháng có giá giảm xuống. Nhưng những chỉ số này được biết là thổi phồng lạm phát và không đánh giá đúng mức giảm phát. Một ủy ban quốc gia (Ủy ban Boskin) báo cáo rằng do đánh giá thấp tổng thể việc cải thiện chất lượng làm cho chỉ số giá của Hoa Kỳ phóng đại lạm phát từ 1 đến 3%. Chủ tịch của Hội đồng Dự trữ Liên bang, ông Alan Greenspan đồng ý.

Nhưng nếu muốn hiểu rõ điều gì đang xảy ra trong thế giới kinh doanh bình thường, cũng cần phải loại các phí tổn về chăm sóc sức khoẻ ra khỏi các chỉ số. Phí tổn chăm sóc sức khỏe che giấu sự thật về giá đối với các doanh nghiệp bình thường. Trong khu vực chăm sóc sức khỏe, những phương pháp chữa trị mới, đắt tiền làm tăng chi phí và giá. Trong nhiều trường hợp, không có điều chỉnh về chỉ số giá đối với những cải thiện về chất lượng chăm sóc sức khỏe mà những phương pháp chữa trị mới mang lại. Nhưng cho dù không có những cải thiện về chất lượng, chăm sóc sức khỏe cũng không phải là một phần tiêu biểu, không liên quan, tách rời khỏi nền kinh tế. Chăm sóc sức khỏe có thể chịu lạm phát trong khi phần còn lại của nền kinh tế lại giảm phát. Nếu trừ phần lạm phát do chăm sóc sức khỏe ra khỏi chỉ số giá thông thường sẽ làm giảm chỉ số này từ 1 đến 2% nữa.

Nếu thực hiện hai phần điều chỉnh này, chỉ số lạm phát của Hoa Kỳ cho thấy giá giảm hàng năm trong vài năm qua. Công nghệ mới đã phần nào làm cho giá giảm xuống nhưng cũng còn nhiều yếu tố khác góp phần vào.

Toàn cầu hóa kéo giá xuống. Sản xuất di chuyển từ những nơi có chi phí cao sang những nơi có chi phí thấp và kết quả là giá giảm xuống. Lấy bất cứ một sản phẩm nào, tổng hợp sản lượng mà thế giới có thể sản xuất ra nếu tất cả các nhà máy đều sử dụng hết công suất, trừ đi phần thế giới sẽ mua, chúng ta thấy rằng tiềm năng sản xuất của thế giới vượt xa khả năng thế giới có thể tiêu thụ đến 1/3 – thường còn cao hơn nữa. Ô-tô, vi mạch bán dẫn và dầu mỏ chỉ là ba thí dụ. Với mức dư thừa công suất như vậy, giá giảm xuống không có gì bí mật cả. Doanh nghiệp đều rất muốn đưa giá xuống để các nhà máy có thể hoạt động gần hết công suất.

Toàn cầu hóa cũng cho phép tạo áp lực để thay đổi cung cách làm việc, tăng năng suất và giảm lương. Công ty ô-tô BMW đã sử dụng khả năng của mình xây dựng một nhà máy sản xuất tại Hoa Kỳ để tạo áp lực với công đoàn thay đổi cung cách làm việc tại Đức. Làm theo ca một cách uyển chuyển để nhà máy có thể hoạt động vào những ngày cuối tuần hay với cường độ cao hơn khi mức cầu tăng cao. Điều này đã giúp làm giảm chi phí vốn đến 25%. Công nhân đều có tài khoản ngân hàng để nhận lương làm trong những ngày nghỉ cuối tuần hay cuối mỗi ca. Khi mức cầu giảm xuống, BMW có thể sa thải mà không cần thanh toán và công nhân rút tiền từ tài khoản ngân hàng trên số giờ làm việc đã tích lũy. Tiền làm ngoài giờ chỉ được thanh toán sau khi biết chắc rằng số giờ làm việc vượt quá số giờ làm việc qui định trong năm. Hiện nay công ty đang đưa cung cách làm việc này sang nhà máy Rover tại Anh quốc. Công nhân Anh được thông báo là họ phải thu hẹp khoảng cách năng suất 30% giữa họ và các công nhân Đức. BMW không cần phải nói toạc ra rằng nếu họ không làm được thì nhà máy sẽ di chuyển đi nơi khác. Mọi người đều biết thế. Khi chi phí không giảm nhanh tại nhà máy Rover, ông Tổng giám đốc người Đức của BMW bị sa thải. Nếu chi phí giảm, giá cũng phải giảm dần.

Khủng hoảng châu Á làm gia tăng đáng kể áp lực giảm giá. Các nước lâm vào khủng hoảng như Indonesia và Thái Lan cần phải xuất khẩu nhiều hơn và chỉ có thể thực hiện được bằng cách giảm giá. Nếu các nhà cạnh tranh trên thế giới, hầu hết là trong thế giới thứ ba, không muốn mất thị phần của họ, họ không có cách nào khác hơn là cũng phải giảm giá tương đương. Trong thế giới phát triển, áp lực cạnh tranh đẩy giá xuống xuất phát từ Hàn Quốc và Nhật Bản.

Thu hẹp hoạt động và tìm nguồn cung ứng bên ngoài công ty cũng có vai trò trong việc làm giảm giá. Điều bình thường đối với các công ty Hoa Kỳ là khi ký hợp đồng với những nhà cung ứng, họ đều đặt vấn đề giảm giá hàng năm. Thí dụ như các nhà sản xuất bộ phận rời ô-tô đã ký hợp đồng với các nhà sản xuất ô-tô lớn với yêu cầu giảm giá 3% mỗi năm. Tìm nguồn cung ứng bên ngoài có vai trò lớn trong các hợp đồng hắc búa này vì dễ cứng rắn về giá đối với những nhà cung ứng bên ngoài hơn là đối với các nhà cung ứng nội bộ. Nếu những nhà cung ứng bên ngoài không có lãi, đó là việc của họ. Nhưng nếu một nhà cung ứng nội bộ không có lãi, công ty có lãi ở bộ phận này nhưng lại lỗ ở bộ phận khác và như vậy không làm tăng lợi nhuận. Thủ thuật này đã làm cho giá ô-tô tại Hoa Kỳ giảm xuống trong năm 1998, lần đầu tiên kể từ cuộc Đại khủng hoảng.

Ngành sản xuất, khai khoáng và xây dựng có thể dễ dàng giữ giá thấp vì họ có một lực lượng dự bị công nhân có lương thấp rất lớn. Nhiều công nhân hiện đang làm việc trong ngành dịch vụ sẽ hân hoan từ bỏ công việc có lương thấp để chuyển sang công việc có lương cao hơn trong các ngành này. Kết quả là mặc dù tỷ lệ thất nghiệp thấp chưa từng thấy vẫn không làm tăng lương và lạm phát như trước đây.

Tỷ lệ thất nghiệp đã tạo ra những chỉ dẫn sai lầm về sự căng thẳng của thị trường lao động và áp lực tăng lương. Trong năm 1994, tỷ lệ thất nghiệp tại Hoa Kỳ là 6% và nhiều nhà kinh tế, kể cả những nhà kinh tế của Hội đồng Dự trữ Liên bang, cho rằng lạm phát sẽ tái phát. Điều này đã không xảy ra, đơn giản là vì còn rất nhiều lao động dự bị đang chờ việc làm hơn là con số thống kê cho thấy. Từ năm 1994 đến 1998, hai triệu lao động đã ra khỏi danh sách những người thất nghiệp nhưng số nhân dụng tăng đến 9 triệu người. Điều này xảy ra là vì có 7 triệu công nhân mới tham gia lực lượng lao động mặc dù số người đã trưởng thành tại Hoa Kỳ tăng rất chậm. Một số lao động dự bị là những người nhập cư (hợp pháp và không hợp pháp) và một số là người sinh ra tại Hoa Kỳ nhưng không thuộc diện được Bộ Lao động xếp là thất nghiệp nhưng họ lại sẵn sàng nhận việc làm khi tìm được việc. Con số thống kê thất nghiệp chính thức 6% vào năm 1994 thực tế gần với con số 11% hơn nếu tất cả những người sẵn sàng nhận việc làm được thống kê đầy đủ. Một lực lượng dự bị tiềm ẩn người thất nghiệp đã làm cho lương và giá không tăng.

Giảm phát có hệ thống không có gì chắc chắn nhưng với khả năng có thể xảy ra cũng đủ để chúng ta nghĩ đến trường hợp khi giá bắt đầu giảm thì thể thức hoạt động kinh tế bình thường sẽ thay đổi thế nào. Trong thế giới giảm phát, người ta phải tránh vay nợ bằng mọi giá vì nợ cần phải hoàn trả có giá trị cao hơn khi vay mượn lúc đầu. Người thiếu nợ muốn hoàn trả càng sớm càng tốt, vì nếu để kéo dài gánh nặng thực tế sẽ đương nhiên trở nên nặng nề hơn với thời gian. Nếu giá giảm 10%, số nợ 100 USD sẽ trở thành 110 USD. Nhưng nếu hoàn trả nợ là ưu tiên hàng đầu thì chẳng ai đầu tư vào những gì có thể đem lại tăng trưởng.

Vì lãi suất bằng tiền không thể là số âm, lãi suất thực rất cao trong thời kỳ giảm phát. Nếu giá giảm 10%, lãi suất 1% trở thành lãi suất thực 11%.

Vì giá trị tiền tệ đang tăng lên trong khi giá trị các loại tài sản khác đang giảm xuống cho nên việc giữ tiền (không làm gì cả) là hành động đầu tư khôn ngoan nhất. Một đô la giữ lại hôm nay sẽ mua được nhiều hàng hơn vào ngày mai. Người ta cũng chẳng vội gì để mua sắm vì những gì họ cần sẽ rẻ hơn trong năm tới. Người ta sẽ trì hoãn mua sắm khi không có nhu cầu. Nhưng nếu mọi người đều trì hoãn thì sẽ không có tăng trưởng.

Trong thế giới giảm phát, doanh nghiệp không muốn giữ hàng tồn kho. Những gì sản xuất hôm nay và bán trong tương lai sẽ phải bán với giá thấp hơn hôm nay. Máy tính Dell sản xuất theo đơn đặt hàng đã thanh toán trước là mẫu duy nhất có lãi. Trong thế giới giảm phát có hệ thống, những công ty sản xuất ô-tô chẳng hạn, sẽ phải loại bỏ việc giữ hàng tồn kho tương đương với số lượng bán ra trong 120 ngày nếu vẫn muốn đảm bảo có lãi. Giá bán trong bốn tháng tới sẽ thấp hơn chi phí sản xuất hôm nay và lỗ sẽ gia tăng do mất thời gian chờ đợi giữa sản xuất và bán hàng.

Giảm chi phí là chuyện dứt khoát phải thực hiện trong thế giới giảm phát. Doanh nghiệp không có cách nào khác là phải giảm lương công nhân. Nếu không giảm lương, lương thực tế của công nhân sẽ tăng (giá đang giảm) và họ sẽ tự loại mình ra khỏi thị trường (do giá sản phẩm cao). Người thắng cuộc sẽ là người có thể đẩy mức lương xuống nhanh hơn tỷ lệ giảm phát. Nhưng càng cố gắng đẩy lương xuống, giá lại giảm nhanh hơn.

Chính phủ thấy rằng nguồn thu thuế giảm do thu nhập và lợi nhuận giảm. Trong khi chi phí mua hàng hóa và dịch vụ cũng giảm nhưng về mặt chính trị, các nghĩa vụ khác như tiền bảo hiểm xã hội cho người già và lương công nhân rất khó giảm. Điều này buộc chính phủ phải cắt giảm chi phí mua hàng hóa và dịch vụ từ khu vực tư nhân để tránh ảnh hưởng chính trị nếu cắt giảm thêm nữa (tiền bảo hiểm xã hội và lương).

Cá nhân cũng hoãn việc mua sắm và lo trả nợ. Doanh nghiệp giảm tồn kho và lo trả nợ. Chính phủ giảm chi tiêu và lo trả nợ. Giảm phát và tăng trưởng kinh tế không đi đôi với nhau trong kinh tế hiện đại. Trong thời kỳ Đại khủng hoảng của những năm 1930, một chu kỳ lẩn quẩn xuất hiện khi giá giảm dẫn đến giảm GDP và giảm GDP lại đưa đến giá giảm.

Ngăn chặn giảm phát không dễ. Trong những năm 1930, nhiều biện pháp đã được thử nghiệm (giá bán tối thiểu, trợ giá của chính phủ) và tất cả đều thất bại. Cũng giống như các loại bệnh tật, chính sách tốt nhất là phòng ngừa. Việc chữa trị không đơn giản một khi đã mắc bệnh.

Qui luật thứ 5 : Con người đã khám phá ra cách hoạt động thành công trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa đang trong thời kỳ lạm phát nhẹ nhưng lại không biết hoạt động thế nào ngay trong tình trạng có giảm phát nhẹ. Nếu được chọn lựa giữa cùng tỷ lệ lạm phát và giảm phát, bất cứ lúc nào cũng nên chọn lạm phát.

Phòng ngừa đưa chúng ta trở lại trường hợp Nhật Bản. Do qui mô lớn của nền kinh tế, Nhật Bản là yếu tố quyết định. Nếu Nhật Bản không thể phục hồi nhanh chóng nền kinh tế, giảm phát là một nguy cơ thật sự, không phải là một sự kiện có xác suất thấp. Hệ thống kinh tế của chúng ta đã trở nên phụ thuộc lẫn nhau. Trong năm 1964, một người bạn và tôi đã viết một chương của Báo cáo kinh tế của Tổng thống dự báo về hoạt động kinh tế trong năm 1965. Chúng tôi không đề cập gì đến phần còn lại của thế giới. Cũng chẳng sao. Trong năm 1999, cũng cùng chương ấy, chúng tôi đã nói nhiều về những sự kiện của thế giới còn lại. Sự thất bại trong việc đưa ra những thay đổi cần thiết ở khu vực nào đó trên thế giới sẽ phá hủy thành công kinh tế ở nhiều khu vực khác trên thế giới. Chìa khoá của chính sách kinh tế đưa đến thành công cho nền kinh tế Hoa Kỳ trong thời kỳ đầu của thiên niên kỷ thứ 2 nằm ở Nhật Bản – không phải tại Hoa Kỳ.

Kết luận

Trước đây các nước cần có khả năng tự tổ chức để thành công, hiện nay thế giới cần phải biết tự tổ chức để tạo điều kiện cho các nước thành công. Nhưng thế giới không thể tự làm được. Không ai có đủ quyền lực để làm điều này. Do đó, thế giới sẽ ngồi chờ, nhìn xem Nhật Bản làm gì, lệ thuộc vào hành động của Nhật Bản, trong khi không thể tạo ảnh hưởng đối với điều Nhật Bản làm. Trong phần sau chúng ta sẽ xem Nhật Bản phải làm gì để phục hồi tăng trưởng kinh tế nhưng sau cùng thì cũng chính Nhật Bản mới có thể tự tổ chức để làm những gì cần phải làm. Nếu họ thất bại, các nước khác sẽ cùng thất bại.

Người ta có thể chỉ trích chính sách của Quỹ Tiền tệ Quốc tế nhưng đây cũng chỉ là bên lề của vấn đề thực tế. Chìa khóa giải quyết các vấn đề toàn cầu nằm ở Nhật Bản và Quỹ Tiền tệ Quốc tế không có đòn bẩy gì ở đó vì Nhật Bản không cần vay của Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Người ta cũng chẳng màng hỏi những đề nghị của Quỹ Tiền tệ Quốc tế về Nhật Bản. Nó nằm bên ngoài của chuỗi quyết định.

Bên ngoài Nhật Bản, khả năng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế tạo ảnh hưởng trên sự kiện cũng rất hạn chế. Họ phải gián tiếp thông qua chính quyền quốc gia và khi các chính quyền này kém hiệu quả như trong trường hợp của Nga và Indonesia, giải pháp của Quỹ Tiền tệ Quốc tế không thực hiện được, chưa biết đúng hay sai. Quỹ Tiền tệ Quốc tế do nhiều cá nhân thông minh điều hành và họ cũng hiểu rõ kinh tế quốc tế. Quỹ cũng có thể và đã sai lầm nhưng khi Quỹ thất bại trong việc ngăn chặn một sự suy sụp lan rộng như tại châu Á là vì Quỹ được yêu cầu làm một việc mà Quỹ không có công cụ để thực hiện.

Gián tiếp thông qua chính quyền quốc gia, Quỹ chỉ có thất bại. Quỹ có thể thành công nếu có thể giải quyết trực tiếp với ngân hàng và doanh nghiệp tại các nước gặp khủng hoảng nhưng đây là quyền hạn mà không một nước phát triển hay kém phát triển nào muốn trao cho Quỹ.