Lời kết

XIN CHÀO NHỮNG NHÀ KIẾN TẠO

Giới trẻ Hoa Kỳ thường hỏi “Bạn muốn làm gì khi bạn lớn lên?”. Đối với người đã trưởng thành câu hỏi tương tự là “Bạn muốn người ta nhớ bạn như thế nào?”.

Không có một thế hệ lãnh đạo thế giới đương thời nào, ngoại trừ cựu Thủ tướng Đức, Helmut Kohl, có thể trả lời câu hỏi đó cho chính bản thân hay nhân danh nước họ. Thủ tướng Kohl muốn đi vào lịch sử như là người đã thống nhất nước Đức và mở đường cho một châu Âu thống nhất. Nếu không có sự lãnh đạo kiên định của ông, đồng tiền chung châu Âu, Euro, sẽ không thể ra đời. Có thể là nhân vật lãnh đạo duy nhất sau thời kỳ chiến tranh lạnh vào cuối thế kỷ 20, ông sẽ đi vào sử sách 100 năm sau. Nhưng ông sẽ được xem như là một lãnh đạo do chiến tranh lạnh giao nhiệm vụ và sẽ cùng nằm trong cùng một chương với các lãnh đạo khác như Tổng thống Harry Truman, người đã tạo ra thời kỳ chiến tranh lạnh và hỗ trợ đưa đến việc sụp đổ của chủ nghĩa công sản sau đó. Những người sẽ được ghi nhớ thống nhất châu Âu là những nhà lãnh đạo ngay sau Thế chiến lần thứ 2 muốn sử dụng thống nhất kinh tế như là phương tiện chặn đứng chiến tranh trong tương lai giữa Đức và Pháp.

Trái lại, nếu bạn hỏi Tổng thống Clinton muốn đặt chân vào bãi cát lịch sử nơi nào, ông ta không thể trả lời cho bạn. Kết quả là ông ta không thể để lại một dấu vết gì trên bãi cát lịch sử. Những gì mà ông ấy đã làm sẽ nhanh chóng bị luồng gió thời gian thổi bay mất và ông ấy sẽ bị lãng quên như hầu hết các tổng thống Hoa Kỳ khác. Các vị tổng thống trong thế kỷ thứ 19 giữa Jackson và Lincoln (Van Buren, Harrison, Tyler, Polk, Taylor, Fillmore, Pierce và Buchanan) không ai còn nhớ và cũng chẳng ai thương tiếc cũng như các vị tổng thống giữa Grant và Teddy Roosevelt (Hayes, Garfield, Arthur, Cleveland, Harrison, Cleveland và McKinley). Hãy còn sớm để nói rằng không biết những vị tổng thống nào thuộc thế kỷ 20 sẽ bị quên lãng nhưng có thể an toàn nói rằng không một vị tổng thống nào thuộc thế kỷ 20 sẽ được ghi nhớ tốt hơn khi đi vào thế kỷ 22.

Nếu các tổng thống không để lại một viễn ảnh nào để đưa xã hội đi tới và cho phép xã hội đó xây dựng, các vị tổng thống đó không đáng ghi nhớ sau khi họ qua đời.

Lịch sử ghi nhận các xã hội xây dựng các đế chế – người Ai Cập, người Hy Lạp, người La Mã, người Mayan, người Inca, người Tây Ban Nha, người Anh – cũng như những cá nhân đã xây dựng các triều đại – Đại đế Alexander, Caesar, Đại đế Peter, Napoleon. Nhưng lịch sử cũng ghi nhận những con người kiến tạo những tư tưởng lớn – Aristotle, Archimedes, Marcus Aurelius, Thánh Augustine, Shakespeare, Goethe, Newton, Einstein.

Ngày nay, xây dựng các đế chế về địa dư không còn ý nghĩa gì nữa. Đất đai và tài nguyên thiên nhiên không còn quan trọng trong việc xây dựng kim tự tháp giàu có nữa, đế chế địa dư không tạo ra giàu có như trước đây. Kim tự tháp giàu có loại này có phí tổn xây dựng cao hơn thu nhập từ việc sở hữu chúng. Đây là lý do mà trong vòng 50 năm qua, Pháp, Anh và Nga đã từ bỏ các đế chế của họ. Nhưng điều chắc chắn không kém là khi tri thức trở nên quan trọng trong việc xây dựng các kim tự tháp giàu có hiện đại, những ai tạo ra các đột phá to lớn về công nghệ sẽ được ghi nhớ như là những người xây dựng đế chế của thời đại chúng ta. Họ xác định lại tương lai của nhân loại.

Giả sử rằng có một nhà sử học vào năm 3.000, một nghìn năm sau, ngồi viết lại lịch sử của những người sống trong năm 2.000 – là chúng ta. Bạn nghĩ là nhà sử học đó nói gì về chúng ta? Chúng ta đã làm được điều gì quan trọng để được ghi nhớ 1.000 năm sau?

Chúng ta nói gì về những con người sống vào năm 1.000? Ai còn có thể nhớ điều gì xảy ra giữa năm 950 và 1.050? Không ai nhớ được. Thế kỷ đó của nhân loại không có gì để nhớ. Có thể những con người của năm 3.000 cũng sẽ nói như vậy về chúng ta.

Nhưng tôi không nghĩ như vậy. Điều mà nhà sử học xa xôi ấy có thể nói là đó là thời đại hoàn chỉnh công nghệ sinh học và là lần đầu tiên trong lịch sử loài người, thảo mộc, súc vật và con người có phần nào đó nhân tạo. Những cố gắng trước tiên nhắm vào việc loại trừ các nhược điểm của gien đe dọa mạng sống con người, tiến tới giải quyết các khiếm khuyết về gien, để sau cùng tạo ra con người tốt hơn, thông minh hơn và đẹp hơn. Vào cuối những năm 1990, con người to lớn hơn đã là một hiện thực. Lãnh vực sinh học mới làm thay đổi bản chất con người đang được khám phá và phổ biến cũng như Columbus đã mở ra thế giới mới cho những nhà định cư châu Âu. Những cuộc thám hiểm này làm thay đổi những điều cơ bản về sự có mặt của nhân loại – con người nghĩ về mình như thế nào, họ tưởng tượng mình có thể sẽ ra sao, họ sẽ như thế nào, cảm nghĩ của họ ra sao.

Trong vai trò những nhà du hành, chúng ta đến viếng các di sản của những nhà kiến tạo vĩ đại – các kim tự tháp, điện Parthenon, đế quốc La Mã, thành phố Mayan, Machu Picchu, các nhà thờ Gô-tích, Vạn Lý Trường Thành, đền Taj Mahal, Đế Thiên, Đế Thích. Một nghìn năm sau, các nhà du lịch sẽ tham quan gì đây? Ai sẽ xây dựng công trình có thể tồn tại và đáng tham quan? Những cơ sở hạ tầng hiện tại nào sẽ được xem như di sản lịch sử – cái mà người ta có thể chiêm ngưỡng? Có thể không có gì xứng đáng. Qui luật cơ bản là nếu chúng ta không xây dựng gì hôm nay thì chẳng có gì đáng tham quan trong tương lai.

Lịch sử rất rõ ràng. Các cá nhân và xã hội được ghi nhớ đều là những nhà kiến tạo. Đôi khi công trình là vật chất; đôi khi công trình là trí tuệ. Nhưng những con người được ghi nhớ luôn là những nhà kiến tạo.

Người tiêu dùng – đặc tính được xác định trong thời đại của chúng ta – không bao giờ được ghi nhớ. Để hiểu được điều này, chúng ta chỉ cần nhớ rằng con người khác với các loài vật khác. Điều làm cho chúng ta ngự trị trên trái đất này không phải là những đặc tính (sức mạnh, tốc độ, khả năng giết chóc) làm cho chúa sơn lâm là chúa tể của muôn loài. Đó không phải là ý muốn tiêu thụ. Mọi sinh vật đều muốn ăn no, có nơi cư ngụ và an toàn không bị ăn tươi, nuốt sống. Điều làm cho nhân loại khác biệt là do bản chất chúng ta là những nhà kiến tạo.

Chúng ta xây dựng một phần là nhằm làm cho cuộc sống của chúng ta dễ chịu hơn, nhưng điều này cũng không làm cho chúng ta trở thành độc nhất. Những con hải ly xây đập để tạo cuộc sống dễ dàng hơn cho chúng. Điều làm cho con người khác biệt là chúng ta quan tâm đến việc chế tạo công cụ cho phép chúng ta làm những điều mới không cần thiết nếu chúng ta chỉ chú trọng đến việc không đói khát, không giá lạnh và không làm mồi cho kẻ khác. Chúng ta tạo ra công cụ để cho phép chúng ta là những nhà thám hiểm gan dạ và những nhà kiến tạo tốt hơn.

Công cụ của chúng ta cho phép chúng ta thực hiện những cuộc thám hiểm mới và những cuộc phiêu lưu mới. Từ tàu buồm đến tên lửa lên mặt trăng, công cụ đã cho phép chúng ta đến những nơi chưa ai từng đặt chân đến trước đây. Từ những kính hiển vi điện tử đến kính viễn vọng không gian, công cụ cho phép chúng ta nhìn thấy những gì mà chưa ai nhìn thấy bao giờ. Từ tia la-de đến máy tính, công cụ cho phép chúng ta làm những gì mà nhân loại chưa làm bao giờ. Từ máy quay video đến máy truyền hình, công cụ cho phép chúng ta hưởng thụ những gì mà chưa ai được hưởng thụ trước đây.

Thông thường, mối quan tâm của chúng ta về chế tạo công cụ và thám hiểm cần sự hỗ trợ xã hội. Columbus có sự hỗ trợ của những người đóng thuế Tây Ban Nha vào thế kỷ thứ 15 cũng như chương trình không gian được sự hậu thuẫn của những người đóng thuế của Hoa Kỳ trong thế kỷ 20. Thám hiểm và xây dựng trên những thám hiểm đó thường không phải là hoạt động cá nhân và thường không phải rẻ. Cũng giống như những kiến trúc sư lỗi lạc cần có người tài trợ cho các công trình xây dựng vĩ đại, những người suy nghĩ và doanh nhân sáng tạo cần có hệ thống xã hội để tài trợ cho các hoạt động đột phá.

Rủi ro và bất trắc làm cho công việc trở nên lý thú. Ngọn núi cao nhất trên trái đất này cần phải được chinh phục mặc dù ai cũng biết là không có gì đáng giá đối với người tiêu dùng ở trên đỉnh. Không gian cần phải được thám hiểm mặc dù rất có thể không có gì đáng giá ngoài ấy đối với người tiêu dùng. Những sinh vật khác không làm những gì không đem lại ấm no và an toàn cho chúng.

Con người ý thức được là mình từ đâu tới và sẽ đi về đâu. Tương lai của họ không do các vì sao định đoạt. Họ tự kiểm soát vận mệnh của mình. Họ có thể đầu tư để tạo một tương lai hoàn toàn khác. Con người có thể lưu lại dấu vết trên bãi cát thời gian. Một số ít có thể làm được việc này khi tên tuổi của họ được ghi nhớ nhưng đa số có thể làm việc này vì họ tham gia vào những cố gắng có thể ghi nhớ lâu dài trong tương lai. Vai trò của họ trong quá trình này là một bước tiến về phía trước.

Những công ty lớn cạnh tranh với nhau. Những công ty này có thể là tốt nhất nhưng không đủ tốt, chúng có thể tốt hơn. Trong thế giới kinh doanh, có cách để định nghĩa tốt hơn một cách dễ dàng. Tốt hơn có nghĩa là lợi nhuận cao hơn. Những doanh nghiệp tốt nhất có nghĩa là doanh nghiệp có lợi nhuận cao nhất và có phần vốn huy động cao nhất. Mục tiêu trở thành tốt hơn cũng có ý nghĩa đối với nhân loại nhưng định nghĩa thế nào là tốt hơn còn rất phức tạp và rất khó xác định.

Trong vòng 50 năm qua, mục tiêu của Hoa Kỳ là ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản. Sự tranh chấp xem như đã chấm dứt. Tổng thống Bush cố gắng thay thế mục tiêu chế ngự cộng sản chủ nghĩa với mục tiêu kiểm soát thế giới. Phần còn lại của thế giới có thể không muốn thấy cảnh sát của Hoa Kỳ nhưng sự ước muốn của họ không phù hợp vì chính Hoa Kỳ không muốn công việc này. Người Mỹ đã chống lại sự chọn lựa này khi họ bỏ phiếu cho Tổng thống Clinton vào năm 1992.

Trong thế kỷ 19, khi Hoa Kỳ không có sự đe dọa về mặt quân sự, họ cho rằng “định mệnh an bài” và là “thành phố nằm trên đồi” – vai trò của Hoa Kỳ là một khuôn mẫu cho sự việc có thể có. Vào thời điểm đó, dân chủ chưa phổ biến và Hoa Kỳ là mô hình của sự phát triển kinh tế nhanh. Ở đây cũng thế, cuộc tranh chấp cũng đã thắng. Hầu hết các nước trên thế giới đều trở thành dân chủ và kể cả những nước chưa có bộ mặt dân chủ (bầu cử định kỳ, quốc hội). Ngày nay có rất ít khu vực trên thế giới đặt vấn đề bảo vệ xã hội truyền thống trước phát triển kinh tế.

Tổng thống Johnson nói về một “xã hội vĩ đại” nhưng lại là một viễn ảnh rất hạn chế vì sau cùng cũng chỉ là một xã hội xoá bỏ nghèo nàn. Làm như thế tất nhiên không có nghĩa là điều tốt cần làm nhưng lại là việc không liên quan đến mọi người. Thực ra nhiều xã hội khác đã thực hiện – Bắc Âu, Đức, Nhật Bản. Thực hiện điều này không có nghĩa là Hoa Kỳ sẽ lãnh đạo hay là một mô hình. Đơn giản là Hoa Kỳ đang cố đuổi kịp những nước tiên tiến khác trên thế giới. Người Mỹ có tình trạng nghèo là vì Hoa Kỳ không muốn hành động để xóa nghèo.

Cũng tương tự như vậy, người châu Âu đề cập đến việc giảm thất nghiệp gần như là mục tiêu tối hậu. Ở đây cũng thế, vấn đề không liên quan trực tiếp đến người dân và Hoa Kỳ đã hoàn tất việc này. Châu Âu có tỷ lệ thất nghiệp cao vì không muốn hành động để xoá tỷ lệ thất nghiệp cao.

Giảm tỷ lệ thất nghiệp và xóa nghèo không phải là viễn ảnh nhưng cũng giống như việc quét dọn đường phố hay làm sạch sẽ rác rưởi sau một cuộc diễu hàng thành công về mặt kinh tế.

Về mặt lịch sử, các xã hội loài người năng động, trì trệ, suy sụp hay các xã hội loài người đã biến mất đều có thể tìm lại được. Các xã hội đang sống năng động là những xã hội có tầm nhìn xa và kiểm soát được sự cân bằng trong áp lực tạo sự giàu có.

Những nhà xây dựng kim tự tháp giàu có hiểu rằng mỗi bậc của kim tự tháp rất cần thiết cho bậc kế tiếp. Một hệ thống xã hội chấp nhận, khuyến khích và sẵn sàng trả giá cho sự sáng tạo sẽ là trung tâm của sự thành công trong thế kỷ 21. Tầm nhìn xa của các nhà doanh nghiệp về công trình nào đó có thể xây dựng sử dụng công nghệ mới sẽ đẩy kim tự tháp lên cao hơn. Công cụ và kỹ năng bổ sung cho các tảng xây dựng. Ô nhiễm môi trường không thể hủy hoại dần các tảng đá. Kết quả của việc xây dựng không phải là sự giàu có sáng chói theo thị trường nằm trên đỉnh của kim tự tháp hay tỷ lệ tăng năng suất cao bên trong kim tự tháp. Kết quả thực tế là một kim tự tháp vĩ đại đã được xây dựng.

Chúng ta chấm dứt nơi chúng ta đã bắt đầu. Thành tích vĩ đại đầu tiên của loài người là các kim tự tháp. Ai cũng đều biết các đài kỷ niệm Ai Cập không phải do các vua Ai Cập xây dựng cho dù được xây dựng cho các vua Ai Cập. Các đài kỷ niệm đó do người dân Ai Cập xây nên. Và đó là điều chúng ta kinh ngạc khi chúng ta nhìn chúng.

Chúng ta kinh ngạc vì chúng thể hiện tổ chức xã hội (cần phải tổ chức một lực lượng lao động vô cùng lớn) và thiên tài cá nhân (kiến trúc sư trưởng và công trình sư). Chúng đã kéo giãn kiến thức của con người – công nghệ vào thời kỳ đó - đến tột độ (làm thế nào di chuyển những tảng đá có kích thước như thế?). Chúng ta bối rối về kỹ năng của họ (làm thế nào họ cắt những tảng đá to như thế một cách thật hoàn hảo?), tự hỏi về nguồn cung ứng tài nguyên thiên nhiên (những tảng đá từ đâu đến giữa khu vực toàn sa mạc cát?), lung túng về công cụ (công cụ nào để cắt và di chuyển các tảng đá?) và điều bí ẩn là làm sao có thể tích lũy tài chính để hoàn tất các kim tự tháp (nguồn tài chính để nuôi lao động cắt đá và xây dựng). Chúng ta bị lôi cuốn bởi việc xây dựng các kim tự tháp chứ không phải vì chúng là mồ của các vua cổ Ai Cập. Một nghìn năm trước khi Moses nhìn thấy chúng thì chúng đã có rồi. Một nghìn năm sau khi chúng ta ra đi, chúng vẫn sẽ tồn tại.

Cũng như các kim tự tháp vật chất, kim tự tháp giàu có cũng cần phải xây dựng. Kim tự tháp giàu có khác với kim tự tháp vật chất ở chỗ chúng không cố định và bất động. Bên trong, bên ngoài và phương pháp xây dựng luôn thay đổi. Nếu loài người muốn trở lại xây dựng các kim tự tháp thực, họ sẽ không làm như người Ai Cập hay người Mayan đã làm. Loài người sẽ xây dựng sử dụng các công nghệ rất khác biệt. Sử dụng các công nghệ của chúng ta, chúng ta sẽ xếp thành chồng kim tự tháp – nhiều hơn và to hơn – nhanh chóng hơn các nền văn minh xa xưa. Ai Cập đã phải huy động toàn dân để xây dựng kim tự tháp trong 6 tháng sông Nile bị lụt và không thể canh tác được. Chúng ta sẽ phải chế tạo máy móc để vận chuyển đá. Vấn đề kinh tế, xã hội và công nghệ trong việc xây dựng kim tự tháp hoàn toàn khác.

Khi chúng ta chấm dứt cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba vào đầu thế kỷ 21, nghệ thuật xây dựng kim tự tháp giàu có sẽ rất khác với việc xây dựng trong thế kỷ 20 cũng như việc xây dựng kim tự tháp thực ngày nay khác với hàng nghìn năm trước.

Nhưng cũng chính động cơ thúc đẩy con người nằm phía sau mong muốn xây dựng một kim tự tháp hiện đại. Có thể nào chúng ta xây dựng một công trình đòi hỏi tổ chức xã hội tốt nhất và thiên tài cá nhân cao nhất, với các doanh nhân siêu quần sử dụng kiến thức tiên tiến nhất, yêu cầu công nghệ cao nhất và tài nguyên thiên nhiên và môi trường trong sạch nhất, sử dụng công cụ phức tạp nhất và huy động tất cả các thiên tài tài chính của chúng ta? Có thể nào chúng ta xây dựng và lưu lại cho hậu thế một công trình sẽ trở nên kỳ diệu để ghi nhớ?

Đây chính là thử thách cho những ai sẽ trở thành những nhà kiến tạo vĩ đại nhất của thế giới.