13. XÂY DỰNG MỘT KIM TỰ THÁP THỊNH VƯỢNG

Trong thời đại của những ngành công nghiệp trí lực do con người tạo ra, khi tri thức là nền móng cho sự thịnh vượng, một trò chơi kinh tế toàn cầu mới bắt đầu thành hình. Không ngạc nhiên chút nào nếu không có quốc gia nào do ngẫu nhiên có được tất cả những tảng xây dựng đúng chỗ cho kim tự tháp thịnh vượng của mình. Không có bất cứ nơi nào trên hành tinh này được miễn trừ khỏi nhu cầu phải xây dựng lại.

Nhật Bản: Thu dọn mớ hỗn độn

Công việc xây dựng lại của Nhật Bản bắt đầu ngay ở tầng dưới cùng của kim tự tháp với tổ chức xã hội. Nhật Bản cần xây dựng một cấu trúc kinh tế mới có thể đương đầu với những sự tan rã của các định chế tài chánh.

Hãy xem xét những lời cáo buộc được nghe một cách thường xuyên: chủ nghĩa tư bản đàn đúm, sổ sách kế toán giả mạo, các khoản cho vay tình cảm cho người thân và bạn bè, các chính trị gia lãnh lương tháng, những hoạt động mang tính chất tội phạm. Người ta thường mang ra tham khảo cái gì: Nhật Bản của thập kỷ 1990, sự khủng hoảng của châu Á năm 1997, Nga của năm 1998 hay cuộc khủng hoảng tín dụng và tiết kiệm ở Hoa Kỳ vào thập kỷ 1980? Câu trả lời, tất nhiên là “tất cả những cái đó”. Bài học rất rõ ràng - sớm muộn, mọi người cũng sẽ kinh nghiệm về sự khủng hoảng. Hãy để cho ai đó chưa hề bị vấp ngã ném viên đá đầu tiên.

Câu hỏi có liên quan duy nhất là những chính phủ nào sẽ thu dọn mớ hỗn độn này tốt nhất. Những nước thua cuộc là những nước mà chính phủ bất lực không thể làm điều cần phải làm. Nhìn từ triển vọng về khả năng biểu lộ có thể đương đầu với hậu quả của một nền kinh tế bong bóng, Nhật Bản chính là quốc gia bệnh hoạn nhất trên vành đai Thái Bình Dương. Nhật Bản đã sụp đổ từ năm 1990, nhưng tám năm sau, nó không thực hiện được bất cứ bước tiến nào về sự hồi phục. Kết quả là một thời kỳ đình đốn kéo dài, với tốc độ phát triển âm vào năm 1998 và dự kiến một tốc độ phát triển âm vào năm 1999.

Những vấn đề của ngân hàng vẫn âm ỉ. Với các khoản nợ khó đòi còn tồn đọng, các ngân hàng không thể cho vay mới và không thể cho phép tái tục các khoản vay cũ, kể cả đối với các doanh nghiệp làm ăn có lãi. Các ngân hàng cần đến bất kỳ nguồn tiền mặt nào họ có thể huy động được để trả cho các người gửi tiền và tránh lâm vào tình trạng phá sản.

Khi chính phủ từ chối đóng cửa các ngân hàng phá sản, các vấn đề nói trên chỉ có thể trở nên tồi tệ hơn. Vì các ngân hàng phải trả tiền lãi cho người gửi tiền nhiều hơn là số lãi mà họ thu được từ các khoản nợ khó đòi, tình trạng mất cân đối giữa tài sản có và tài sản nợ của họ chỉ có thể ngày càng lớn hơn. Các khoản tiền mặt mà chính phủ bơm vào để bù đắp các khoản thiếu hụt cuối cùng cũng hết sạch và lại phải bơm thêm nữa. Các khoản thiếu hụt của ngân hàng gia tăng, và khoản tiền mà hệ thống bảo hiểm tiền gửi phải trả cho các người gửi tiền ngày càng lớn hơn.

Không có sự chọn lựa nào khác: cuối cùng các ngân hàng phá sản phải bị đóng cửa. Nhưng nước Nhật đến bây giờ chỉ mới bắt đầu làm điều đó một cách hết sức chậm chạp và với một sự dè dặt tối đa.

Những doanh nghiệp Nhật không tạo được số lãi cần thiết để thanh toán vốn và lãi cho ngân hàng nhận thấy rằng số lãi ngân hàng phải trả đang tích lũy và được tính vào số nợ gốc. Khoản nợ của họ ngày càng trở nên lớn hơn theo thời gian, và họ trở nên ngày càng mất khả năng chi trả. Những doanh nghiệp công nghiệp và bán lẻ yếu đuối của nước Nhật đã nối gót các ngân hàng Nhật yếu đuối để bước vào tình trạng yếu đuối kinh niên. Khi sự trì hoãn kéo dài, con số các doanh nghiệp cuối cùng phải đóng cửa tăng lên.

Các vấn đề không thể được giải quyết do thời gian trôi qua. Shakespeare đã viết trong vở Macbeth rằng “Nếu đó là điều mà ngươi phải làm, thì ngươi phải thực hiện nó càng nhanh càng tốt”. Sự trì hoãn chỉ có thể làm cho vấn đề trở nên trầm trọng hơn.

Rất giống như chính quyền Hoover vào những năm 1930, chính quyền Nhật đã đánh mất sự tín nhiệm của họ. Họ nói, họ tranh luận, họ hứa hẹn, nhưng họ không hành động. Việc tái cơ cấu lẽ ra phải tiến hành ngay thì lại triển hạn trong một tương lai dài. Năm 1994 Nhật thông báo rằng các thị trường tài chánh của họ sẽ được giải tỏa vào năm 2001. Nhưng không có bất cứ điều hứa hẹn nào trong năm 1994 mà không thể thực hiện ngay vào năm 1995. Những sự chậm trễ không cần thiết kéo dài có nghĩa là cuối cùng chính phủ sẽ không làm điều họ hứa. Như lời hứa tư nhân hóa công ty Nippon Telephone, quá trình triển khai đã chấm dứt trước khi nó được hoàn tất. Các chính sách do dự sẽ trở nên càng dè dặt hơn khi chúng được mang ra thực hiện.

Chính sách tiền tệ của Nhật đã từng do dự và không hiệu quả nay đang thấm mệt. Những sự cắt giảm lãi suất mạnh mẽ vào lúc bắt đầu khủng hoảng đã có thể có những hậu quả rất khác so với sự cắt giảm nhỏ giọt từng bước rải ra trong một thời gian dài trên thực tế đã áp dụng. Nhật Bản đã sa vào điều mà kinh tế gia Keynes, trong thời kỳ Đại khủng hoảng, gọi là cái bẫy thanh khoản (liquidity trap). Lãi suất trên thị trường tiền tệ gần bằng không (0.15%), nhưng không ai vay. Trong một môi trường giảm phát, lãi suất thực có thể rất cao trong khi lãi suất danh nghĩa có thể rất thấp. Vào cuối năm 1998 và đầu năm 1999, lãi suất lại được cho phép tăng lên một cách không giải thích được.

Chính sách tài chánh của Nhật càng tệ hại hơn. Các chương trình chi tiêu lại tập trung vào việc củng cố giá trị đất đai thay vì khuyến khích sản lượng. Các chương trình kích thích trọn gói mang tính chất dè dặt đã đến rồi đi mà không mang lại kết quả nào đáng kể. Thuế đánh trên thu nhập cá nhân vào một vài thời điểm đã tăng lên thay vì lẽ ra phải giảm.

Một trong những lợi ích có được từ kinh nghiệm của một sự sụp đổ tài chánh kéo dài là mọi người đều biết điều gì phải làm để vãn hồi tình trạng bình thường. Các chính phủ không cần phải phát minh ra giải pháp mới. Không cần thiết để cho một sự tan rã, dù ở một quy mô lớn, kết thúc bằng một cuộc Đại khủng hoảng hoặc Đại trì trệ. Những mớ hỗn loạn có thể được quét dọn sạch sẽ. Các chính phủ chỉ cần có ý chí muốn làm điều phải làm.

Sự sụp đổ của hệ thống S&L (tiết kiệm và cho vay) ở Hoa Kỳ đã chỉ ra điều cần phải làm. Giải pháp bắt đầu từ việc nhờ một bên thứ ba thực hiện việc kiểm toán một cách lương thiện nhằm phân tích số nợ hiện hữu thành hai loại, loại có thể trả được và loại không trả được. Những xí nghiệp và ngân hàng có các bảng cân đối tài sản lành mạnh (giá trị tài sản có lớn hơn tài sản nợ) sẽ được nhận các khoản vay hỗ trợ của chinh phủ để giúp họ vượt qua thời kỳ mà các thị trường tín dụng tư sẽ bị đóng băng - khi mà họ không thể quay vòng các khoản nợ ngắn hạn hiện có của họ và khi mà các ngân hàng từ chối cung cấp tín dụng theo điều kiện thông thường. Các ngân hàng xấu và các định chế cung ứng tín dụng hốt hoảng không được phép làm hủy diệt các ngân hàng và doanh nghiệp tốt.

Đối với những ngân hàng có bảng cân đối tài sản suy sụp (tài sản nợ vượt hẳn tài sản có), các cơ quan hữu quan của chính phủ (ở Hoa Kỳ có tổ chức gọi là Resolution Trust, tương tự đơn vị quản lý tài sản thế chấp ngân hàng) phải ra tay hành động. Các người gửi tiền vào ngân hàng phải được trả lại tiền nếu không muốn để tình trạng tan rã các ngân hàng dẫn đến suy thoái. Tuy nhiên, dù bán hết các tài sản đã thế chấp cho các ngân hàng để vay nợ cũng không đủ tiền để trả cho các người gửi tiền. Các ngân hàng có tài sản nợ lớn hơn tài sản có phải được phép giải thể và rời khỏi cuộc chơi. Trước khi xảy ra vụ khủng hoảng S & L, ở Hoa Kỳ có đến ba mươi nghìn ngân hàng. Sau khi vụ khủng hoảng kết thúc, chỉ còn có mười lăm nghìn ngân hàng. Cứ hai ngân hàng thì một đã phải bị đóng cửa. Có cả một số các ngân hàng vào loại lớn nhất ở Hoa Kỳ cũng đóng cửa. Ngay cả CitiBank, ngân hàng lớn nhất nước Mỹ cũng suýt bị đóng cửa.

Tổ chức Resolution Trust nhanh chóng bán các tài sản mà nó nhận được từ các ngân hàng phá sản cho những người trả giá cao nhất. Nó không trông mong vào việc quản lý sinh lợi các tài sản đó, đơn giản vì chúng không có mẫu số chung nào khác hơn người sở hữu nguyên gốc của chúng đã bị phá sản. Trong một khoảng thời gian ngắn trong thập kỷ 1980, Resolution Trust đã cố gắng quản lý các tài sản mà nó đã nhận được và chăm sóc chúng cho chúng trở nên lành mạnh hơn nhằm kiếm thêm một ít khi cuối cùng chúng được bán ra. Nó đã thất bại. Các tài sản này càng được giữ lâu, giá thị trường của chúng càng giảm. Người trả thuế phải chịu đựng những khoản lỗ này. Nhưng họ không cứu vãn các ngân hàng, họ cứu vãn cả hệ thống.

Ưu tiên số một: Các khoản nợ phải được xóa sạch nếu muốn còn tăng trưởng. Trong chủ nghĩa tư bản, mỗi tài sản đều là một tài sản tốt với một giá nào đó. Chẳng hạn, một tập đoàn khách sạn của Nhật xây một khách sạn tại Hawaii với một chi phí quá cao đến nỗi giá mỗi phòng cho thuê phải lên đến 1.000 đô la Mỹ mỗi đêm suốt năm mà chỉ mới hòa vốn. Ngay cả một người quản lý khách sạn giỏi nhất thế giới cũng không thể làm cho khách sạn có lãi. Ba năm trước đây, khách sạn đó được bán với giá chỉ bằng 15% của giá nó được định khi mang cầm cố. Và nó đã nhanh chóng trở thành một cái máy kiếm tiền. Với cơ cấu nợ cũ, chắc chắn điều đó không thể xảy ra. Tiền lãi và vốn gốc phải trả định kỳ vượt quá khả năng sinh lợi nội tại của chính khách sạn. Việc quản lý tốt hơn hay thời gian cũng không phải là liệu pháp cho tình trạng lưỡng nan này.

Xóa nợ và thanh lý các khoản nợ mới là chìa khoá cho sự khởi động lại nền kinh tế. Không thực hiện được điều đó, mọi việc sẽ dừng lại.

Trong quá trình đấu giá các tài sản thanh lý mà những tổ chức tương tự như Resolution Trust của Hoa Kỳ đã mua lại, chủ nghĩa tư bản dựa trên vốn đã thay thế chủ nghĩa tư bản dựa trên nợ. Đưa vốn vào có nghĩa là mời những người ngoại cuộc mua chúng. Chỉ có những người ngoại cuộc mới có vốn. Những người trong cuộc đã chìm đắm trong các khoản nợ. Những nhà quản lý trong cuộc đã bị ô uế bởi những thất bại trước đó của họ. Chỉ có những nhà quản lý ngoại cuộc mới có những kỹ năng quản lý lành mạnh giúp chuyển bại thành thắng. Trước khi xảy ra vụ khủng hoảng S & L tại Hoa Kỳ, các ngân hàng ở Texas đều do người Texas sở hữu. Khi cuộc khủng hoảng kết thúc, không còn người Texas nào sở hữu ngân hàng nào ở Texas cả.

Nhật Bản không quyết tâm phát mãi các tài sản chính vì họ do dự không muốn bán chúng cho người nước ngoài . Nhưng người nước ngoài sẽ không mua quyền kiểm soát của Nhật - nếu như họ được phép mua các xí nghiệp phá sản - hơn là người nước ngoài đã mua quyền kiểm soát của Hoa Kỳ. Tại Hoa Kỳ 18% tổng sản phẩm nội địa được sản xuất bởi các công ty nước ngoài; ở Đức là 24%; ở Nhật dưới 1%. Nhật có thể bán khá nhiều xí nghiệp cho nước ngoài trước khi vấn đề kiểm soát được đặt ra.

Cuối cùng người trả thuế cũng sẽ gánh chịu những khoản tổn thất khổng lồ. Không có chọn lựa nào khác. Vào đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng S & L, tổ chức Resolution Trust của Hoa Kỳ dự trù sẽ lỗ 900 tỉ đô la. Nhưng họ chỉ phải trả cho các người gửi tiền có 550 tỉ đô la vượt trên số họ đã thu về do phát mãi các tài sản thế chấp. Nếu những người trả thuế được thuyết phục gánh chịu gánh nặng đáng ghét đó, họ phải cảm nhận rằng họ đã không bị lợi dụng. Họ đã trả thuế để cứu vãn cả hệ thống kinh tế - không phải nhằm cứu vãn những kẻ đã làm giàu trong thời kỳ kinh tế bong bóng.

Ở Hoa Kỳ, có bốn điều cần thiết để khiến cho việc xử lý các khoản nợ có thể chấp nhận được về mặt chính trị đối với người trả thuế.

Thứ nhất, các cổ đông phải chịu mất hết số vốn của mình trước khi công qũy được sử dụng. Không bao giờ được cứu các cổ đông. Các cổ đông là những người chơi trò chơi rủi ro trong chủ nghĩa tư bản và phải chịu trách nhiệm đối với sự thất bại.

Thứ hai, trong bất cứ ngân hàng hay doanh nghiệp bị phá sản nào, những người điều hành hàng đầu phải bị sa thải. Không nên có bất cứ một nỗ lực nào nhằm xem xét rằng những người đó có hay không chịu trách nhiệm đối với sự thất bại. Họ là những người lấy quyết định, lẽ ra họ phải ngăn ngừa được thảm họa, và với tư cách là những người quyết định, họ phải chịu trách nhiệm sau cùng đối với sự thất bại không cần biết các trường hợp cụ thể như thế nào.

Thứ ba, nếu có những hành động phạm tội - dù nhỏ - những kẻ liên quan phải bị giam giữ. Michael Milken, một trong những người giàu nhất nước Mỹ, phải đi tù trong vài năm. Ông ta không phải là người duy nhất.

Thứ tư, khi những nhà chính trị dính líu về mặt hình sự, họ cũng phải ngồi tù. Một số dân biểu Hoa Kỳ, bao gồm cả những chủ tịch các ủy ban đầy quyền lực, đã phải đi tù. Khi các nhà chính trị có dính líu vào nhưng không có dấu hiệu hình sự, họ phải bị miễn nhiệm. Sáu thượng nghị sĩ đã mất ghế vì liên quan đến vụ khủng hoảng S & L.

Đối với những doanh nghiệp bị phá sản, bài toán đặt ra có khác hơn hệ thống ngân hàng và lời giải cũng phải khác hơn. Khi các ngân hàng đóng cửa, nền kinh tế không chịu nhiều ảnh hưởng ngoại trừ một số công ăn việc làm bị mất. Hầu hết các chi nhánh vẫn còn mở cửa. Các con nợ tốt vẫn nhận được các khoản vay, vì những khoản vay này được bán cho các ngân hàng tốt. Các người gửi tiền được bảo vệ. Nhưng trong bất cứ nền kinh tế nào cũng có những doanh nghiệp quá lớn để có thể cho phép đóng cửa, Nếu chúng bị phá sản, chúng sẽ có thể làm cho nền kinh tế sụp đổ theo. Hàn Quốc có 5 đại công ty (chaebol) chiếm 37% tổng sản phẩm nội địa và 44% tổng giá trị xuất khẩu.

Khi những doanh nghiệp lớn bị phá sản, số công ăn việc làm bị mất nhiều hơn và những hậu quả nghiêm trọng sẽ vượt quá hậu quả trước mắt của việc mất công ăn việc làm. Trái ngược với những gì xảy ra trong khu vực tài chánh, những biến động trong hệ thống phân phối không được bảo vệ. Những nhà cung cấp của các doanh nghiệp phá sản vì họ không được thanh toán cho số hàng đã gửi đi. Những khách hàng của doanh nghiệp bị phá sản vì họ không thể nhanh chóng tìm nhà cung cấp khác và không nhận được những linh kiện cần thiết để chế tạo sản phẩm của riêng họ.

Các doanh nghiệp lớn sẽ được cứu vãn, nhưng khi việc cứu hộ xảy ra, bộ máy điều hành cấp cao phải bị thay thế. Những cổ đông vừa là người đầu tiên chịu mất vốn, vừa là người cuối cùng nhận lại đồng vốn trong quá trình phục hồi. Khi ban điều hành mới được đưa vào, như khi Lee Iacocca được chọn để điều hành công ty Chrysler theo yêu cầu của Bộ Ngân khố Hoa Kỳ, họ không được trả lương để điều hành. Họ được trả tiền để thực hiện một bước ngoặt. Lương bổng? Không. Quyền hưởng cổ phần ? Có. Vì Lee Iacocca thành công, quyền hưởng cổ phần đã làm ông ta trở nên giàu có. Nếu ông ta thất bại, ông ta có thể chỉ hưởng lương 1 đô la một năm mà thôi .

Đối với những trường hợp của các doanh nghiệp lớn như các đại công ty của Hàn Quốc, từng bộ phận của doanh nghiệp có thể được mang đấu giá cho những người trả giá cao nhất để lấy tiền trả nợ. Chrysler đã bị buộc phải bán tất cả các chi nhánh ở nước ngoài và các công ty con ở Hoa Kỳ không liên quan đến hoạt động sản xuất ô tô.

Khi chính phủ chấp thuận những khoản cho vay công nghiệp, chính phủ luôn nắm một phần vốn. Nếu chính phủ chấp nhận rủi ro ở mức thấp, người chịu thuế phải có tiềm năng thành công cao. Chính phủ Hoa Kỳ sau cùng đã có lãi trong việc bảo lãnh cho Chrysler ngoài việc được thanh toán cả lãi lẫn vốn gốc.

Có thể điều này là hoàn toàn bất công, nhưng các doanh nghiệp quá nhỏ không có ảnh hưởng đối với nền kinh tế sẽ được phép phá sản. Chính phủ không có cách nào thay thế việc điều hành của hàng nghìn doanh nghiệp nhỏ, trong đó người chủ sở hữu không thể tách rời người điều hành vì cả hai là một.

Mua cổ phiếu, như chính phủ Hồng Kông đã làm vào mùa hè năm 1998, và như chính phủ Nhật Bản đã làm trong suốt 8 năm vừa qua, không có kết quả. Tất cả những gì mà việc chính phủ đứng ra mua cổ phiếu mang lại chỉ là đẩy các nhà đầu tư tư nhân ra khỏi thị trường với một mức lỗ thấp hơn. Vấn đề không phải là giá cổ phiếu xuống thấp một cách bất thường. Vấn đề là việc thanh toán tiền vốn và lãi đã vượt quá tiềm năng tạo thu nhập từ các tài sản được dùng để vay nợ. Nếu các khoản nợ được giảm đến mức ngang với mức doanh thu mà doanh nghiệp làm ra, nền kinh tế đã có thể khởi động lại và thị trường cổ phiếu sẽ có thể hồi phục đến mức phù hợp với lợi nhuận. Nếu những khoản nợ vượt mức không được xóa, không có cách nào khởi động lại sự tăng trưởng.

Nguyên tắc áp dụng trong khu vực bất động sản cũng tương tự. Các chính sách của chính phủ nhằm mua trực tiếp hoặc gián tiếp đất đai (với những dự án hạ tầng không cần thiết) là một sai lầm. Vấn đề không phải là giá đất mà là các khoản nợ được hình thành trên đất mà tiền thuê đất không bù đắp được. Giá đất không thể mãi mãi cao hơn giá được xác định từ số doanh thu của các hoạt động được thực hiện trên mảnh đất đó. Chấm dứt sự sụt giá của đất đai làm cho các ngân hàng và công ty địa ốc sáng sủa hơn. Họ không phải nhanh chóng xóa bỏ danh mục các tài sản của họ. Nhưng điều này giống như việc sử dụng mỹ phẩm để che giấu một vết thương nhiễm trùng nghiêm trọng. Nó có thể che giấu tạm thời vết thương, nhưng không thể chữa trị việc nhiễm trùng. Giá đất thấp phù hợp với năng suất tiềm năng là cần thiết nếu muốn nền kinh tế hồi phục.

Những hành động khác của chính phủ, như kích cầu với lãi suất thấp, giảm thuế, hay tăng công chỉ có thể cần thiết để hoàn tất tiến trình hồi phục, nhưng những chính sách kinh tế vĩ mô sẽ không mang lại kết quả chừng nào chưa thanh lý được các khoản nợ vượt mức của nền kinh tế. Chủ nghĩa tư bản không thể vận hành khi các khoản nợ hình thành từ các tài sản lại có giá trị lớn hơn chính các tài sản đó. Chủ nghĩa tư bản chỉ vận hành khi có thể tạo được lợi nhuận.

Lịch sử rất rõ ràng. Ngăn chặn những cuộc đầu cơ bong bóng là không thể được. Kiểm soát nền kinh tế bong bóng một khi nó xuất hiện cũng không thể được. Nhưng dọn sạch rác rưởi (do chúng để lại) là điều có thể làm được.

Lý do khiến Nhật Bản và phần lớn phần còn lại của châu Á không thể làm được điều cần làm thì cũng đơn giản như chúng khó thay đổi được. Nhật Bản là một xã hội nhất trí với một thiết chế hẹp ở phần chóp. Và không thể tranh thủ được sự nhất trí cộng đồng nếu một doanh nghiệp phải đóng cửa và ra khỏi thương trường khi những người điều hành và chủ sở hữu của doanh nghiệp đó là một phần của nhóm mưu tìm sự nhất trí cộng đồng. Làm sao bạn có thể buộc họ chấp nhận là họ phải thanh lý chính họ. Làm sao bạn có thể ném họ vào việc phá sản hay vào tù khi họ là con của bạn, là bằng hữu chí cốt của bạn, là bạn học từ thời thơ ấu của bạn, hay là những người thông gia với bạn? Ở Hoa Kỳ, thiết chế của chúng ta quá rộng lớn và đa dạng khiến cho những công việc khó chịu này có thể được trao cho những người lạ thực hiện.

Sự nhất trí cộng đồng không mang lại kết quả nếu công việc là phải dọn sạch rác rưởi vào cuối thời kỳ đầu cơ bong bóng. Một sa hoàng kinh tế phải được bổ nhiệm với quyền lực đóng cửa những công ty lâm vào hoàn cảnh phá sản một cách tuyệt vọng và phát mãi tài sản của họ cho những người trả giá cao nhất. Hệ thống hiện hữu đã chứng tỏ rằng nó không thể làm điều phải làm. Cho nó thêm thời gian chỉ làm cho vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn.

Khi vấn đề phát sinh do các thế lực bên ngoài (chẳng hạn sự thất trận vào cuối Thế chiến thứ 2), những xã hội nhất trí có những thuận lợi to lớn về mặt kinh tế. Chúng hỗ trợ mạnh mẽ trong việc đoàn kết dân chúng và tập trung năng lực của họ vào những giải pháp chung. Nhưng chúng có những nhược điểm lớn lao trong thời kỳ hỗn loạn khi những vấn đề phát sinh từ nội bộ: chúng không thể tập hợp những người trong cuộc đối phó với người ngoại cuộc khi vấn đề phát sinh do chính người trong cuộc.

Phá sản là một vấn đề nghiêm trọng tại các nước châu Á hơn là đối với Hoa Kỳ. Nó được coi là một khuyết điểm thường xuyên. Có những phúc trình trên báo chí về những chủ nợ ở Nhật muốn rằng những kẻ phá sản phải chuộc lỗi bằng cách tự tử. Ở Hoa Kỳ, phá sản được xem là một hỗn hợp của sự phán đoán tồi trong kinh doanh và sự kém may mắn. Có chút cường điệu khi nói rằng phá sản là một biểu hiện của sự kính trọng – nó cho thấy rằng bạn là một nhà kinh doanh táo bạo.

Người ta sẽ phải thận trọng khi tiên đoán rằng Nhật Bản sẽ không làm điều cần làm. Nhật Bản là một quốc gia mà quá khứ đã cho thấy họ thường phải mất một thời gian dài để đạt được sự đồng thuận mới về điều phải làm sau một thảm họa. Nhật Bản là quốc gia cuối cùng trong số các nước bị tàn phá lớn trong chiến tranh trở lại mức sản xuất của năm 1939. Nhưng một khi nó đạt được sự đồng thuận, nó trở thành nước hàng đầu trên thế giới đạt được thành quả kinh tế tốt nhất. Sự tranh luận bất ngờ chấm dứt, sự phản kháng kết thúc và mọi người cùng nhau làm việc hướng về mục tiêu mới. Sau năm 1957, Nhật là nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất trong thế giới công nghiệp.

Tuy nhiên, khởi động lại sự tăng trưởng nhanh chóng tại Nhật và vùng vành đai Thái Bình Dương sẽ đòi hỏi nhiều điều hơn là khả năng dọn sạch rác rưởi vào cuối thời kỳ của nền kinh tế bong bóng. Những nước muốn phục hồi lại đà tăng trưởng nhanh sẽ phải hiểu rằng thời kỳ tăng trưởng do xuất khẩu đã kết thúc và việc thực hiện thay đổi cơ cấu là cần thiết để chuyển sang chiến lược tăng trưởng được thúc đẩy từ bên trong.

Trong chiến lược tăng trưởng do xuất khẩu dẫn đạo, trọng tâm là đẩy mạnh xuất khẩu. Nếu xuất khẩu có thể tăng vào khoảng 15% / năm, quốc gia có thể nhập khẩu đủ để cho phép nền kinh tế trong nước tăng trưởng từ 7 đến 8% / năm. Quốc gia có thể mua thiết bị, phụ tùng và hàng tiêu dùng cần thiết, và nó cũng có thể dự trữ đủ ngoại tệ để đáp ứng nhu cầu nhập khẩu trong những thời kỳ xuất khẩu sút giảm do suy thoái tại các thị trường nước ngoài .

Nhưng tăng trưởng nhờ xuất khẩu chỉ hiệu nghiệm khi chỉ có một ít các nước nhỏ tham gia trò chơi này. Nhật Bản, về mặt kinh tế, chỉ là một nước nhỏ vào thời điểm nó tham gia trò chơi vào thập kỷ 1960 và 1970. Những nước tham gia chủ yếu trong thập kỷ 1970 và 1980 – Hàn Quốc, Đài Loan, Hồng Kông và Singapore – chỉ có số dân gộp chung là sáu mươi lăm triệu người. Khi hầu hết các nước trên thế giới, gồm cả những nước lớn như Trung Quốc và Indonesia, muốn tham gia trò chơi, trò chơi kết thúc. Làm sao mà mỗi nước có thể tăng xuất khẩu đến 15%/ năm khi cả nền kinh tế thế giới chỉ tăng trưởng từ 2 đến 2.5 % / năm. Không thể được.

Nhật Bản vẫn cố gắng tiếp tục chơi trò tăng trưởng do xuất khẩu dẫn đạo, nhưng nó đã quá lớn. Phần còn lại của thế giới không thể thu hút được những gì mà Nhật cần để khởi động mạnh nền kinh tế của họ bằng xuất khẩu. Đây là một sự thực, cho dù Trung Quốc không tham gia trò chơi, nhưng đó sẽ là một sự thực 200% nếu Trung Quốc tham gia cuộc chơi.

Nhật Bản cần những chiến lược tăng trưởng được thúc đẩy từ bên trong tương tự như chiến lược mà Hoa Kỳ đã áp dụng vào thế kỷ thứ 19. Những chiến lược như thế đòi hỏi những cơ cấu công nghiệp khác hơn và những chính sách kinh tế quốc gia khác hơn. Tăng trưởng được thúc đẩy từ bên trong không phải là sự quay về với mô hình chuẩn xã hội chủ nghĩa và thay thế nhập khẩu đã được các nước kém phát triển thử nghiệm thất bại trong những thập kỷ 1950 và 1960. Công nghiệp không thuộc sở hữu nhà nước mà cũng không do nhà nước tài trợ. Một môi trường cạnh tranh được duy trì bằng cách cho phép người nước ngoài bước vào và cạnh tranh cùng với người trong nước theo cùng một luật lệ áp dụng chung cho cả hai. Người nước ngoài cần được khuyến khích bước vào và gạt các doanh nghiệp trong nước ra khỏi thương trường – nếu họ làm được –nhằm buộc các doanh nghiệp trong nước luôn luôn cảnh giác.

Ở Nhật, tăng trưởng được thúc đẩy từ bên trong có nghĩa là phải thay đổi đất đai trồng lúa, thuế thừa kế, các lãnh địa đặc quyền, và các quy định về động đất đã khiến giá trị đất đai được duy trì ở mức quá cao và ngăn chặn việc xây dựng những chung cư cao tầng như thường thấy ở các nước giàu và đông dân tương tự. Với sự thay đổi đúng đắn về quy định và luật lệ, Nhật Bản có thể xây dựng những khu nhà ở phù hợp với mức thu nhập bình quân của họ. Những thị trường mới sẽ được phát triển cho các loại hàng tiêu dùng lâu bền cần thiết để trang bị cho những ngôi nhà và những chung cư mới .

Điều cần phải làm đã quá rõ. Lịch sử dạy chúng ta về điều phải làm rất nhiều lần. Về mặt kỹ thuật, không khó. Với một chính phủ quốc gia có hiệu quả và có khả năng cùng ý chí để thực hiện điều đó, một sự phục hưng nhanh chóng sẽ là điều chắc chắn. Cuộc khủng hoảng tiết kiệm và tín dụng tại Hoa Kỳ đã không có một hậu quả trước mắt hay lâu dài nào đối với thành tựu kinh tế của Hoa Kỳ.

Nếu các nước không thể làm được điều cần làm, sự đình trệ kinh tế sẽ phủ mờ tương lai của họ. Nhưng nguyên nhân của sự đình trệ không phát xuất từ nền kinh tế. Chúng nằm ở cuộc khủng hoảng chính trị chưa giải quyết – một tình trạng bất lực không thể hành động khi cần – đưa đến những hậu quả thảm hại về kinh tế.

Tây Âu: Gầy dựng đội ngũ doanh nhân

Công việc tái xây dựng của Tây Âu bắt đầu một bậc cao hơn trên kim tự tháp. Tây Âu cần phải tạo mội trường kinh doanh nếu muốn thành công trong nền kinh tế tri thức.

Hiểu được thực tế này không có nghĩa là Tây Âu phải vứt bỏ tất cả những gì mà các nước lục địa châu Âu gọi là cách thứ ba (kinh tế thị trường xã hội) giữa chủ nghĩa cộng sản Xô Viết và sự sinh tồn của kẻ khoẻ nhất theo chủ nghĩa tư bản Hoa Kỳ. Trong khi mức độ không bình đẳng cao không thể tránh trong nền kinh tế tri thức mới toàn cầu, châu Âu có thể có một nền kinh tế bình đẳng và nhân bản hơn Hoa Kỳ. Mức lương thị trường của công nhân không lành nghề tại châu Âu phải giảm xuống mức của thế giới nếu họ muốn có việc làm nhưng cũng có biện pháp ngắn hạn không làm giảm mức lương cho đến khi họ được đào tạo và tăng cường kỹ năng.

Đây là điều mà ở Hoa Kỳ được xem là bù thuế trên thu nhập, có nghĩa là người có thu nhập thấp không trả thuế mà còn được chính phủ trợ cấp một số tiền dựa trên thu nhập của mỗi cá nhân. Lương càng thấp, số tiền trợ cấp càng cao. Thí dụ một công nhân đang có mức lương thị trường là 6 USD/giờ có thể được trợ cấp thêm 2 USD/giờ nữa, như vậy lương thực lĩnh là 8 USD/giờ. Bù thuế trên thu nhập có lợi thế hơn phúc lợi bảo hiểm thất nghiệp vì vẫn bảo vệ việc làm mà còn đem lại lợi ích cho người kém tay nghề và lương thấp. Những người nhận phúc lợi này vẫn cho rằng mình xứng đáng với đồng lương hơn là ngồi không hưởng trợ cấp. Quan trọng hơn, họ vẫn làm việc và kỹ năng của họ sẽ không mai một với thời gian, khác với nghỉ dài hạn. Những người có việc làm sẽ được nhiều tiền hơn những người thất nghiệp. Giải pháp lâu dài là nâng cao kỹ năng của những công nhân phải có mức lương thấp của kinh tế toàn cầu nếu muốn có việc làm nhưng bù thuế trên thu nhập cho phép có thời gian để đào tạo kỹ năng cần thiết mà không chịu thiệt thòi trong thời gian dài không bình đẳng gia tăng.

Ưu tiên số 1: Gia tăng uyển chuyển công nghiệp

Căn bản hơn, nếu châu Âu muốn cạnh tranh thành công trong các công nghiệp trí lực nhân tạo mới đang xuất hiện, họ cần có sự uyển chuyển công nghiệp – khả năng thành lập công ty mới và nhanh chóng trở thành đại công ty sử dụng các công nghệ đột phá mới.

Như chúng ta đã thấy, Tây Âu hoàn toàn không có khả năng tạo ra các đại công ty từ sau Thế chiến thứ 2. Khi sang châu Âu, tôi thường trao đổi với các doanh nhân ở đó và họ cố tình giữ công ty của họ ở qui mô nhỏ để không vướng các qui định của chính phủ. Nếu họ vẫn giữ qui mô nhỏ, các qui định như cùng xác định sẽ không áp dụng đối với họ hay họ có thể qua mặt qui định chút ít mà không ai quan tâm. Ngược lại, nếu quá to, như FIAT, và cần phải thu gọn hoạt động, chính phủ sẽ hỗ trợ chi phí theo qui định vì Chính phủ Ý không thể để FIAT sụp đổ – vì nó quá to. Nhưng những doanh nghiệp bậc trung luôn nằm trong tầm quan sát của chính phủ. Chúng phải tuân thủ mọi qui định của chính phủ làm cho chúng rất khó để lớn mạnh nhưng cũng không đủ lớn để được chính phủ hỗ trợ nếu gặp trở ngại từ các qui định đó.

Để một công ty nhỏ trở thành lớn cần phải có những qui định dễ và áp dụng bình đẳng đối với tất cả mọi công ty không phân biệt lớn nhỏ.

Sự uyển chuyển công nghiệp không yêu cầu phá bỏ toàn bộ hệ thống an sinh xã hội của Tây Âu nhưng lại yêu cầu sự uyển chuyển đối với thị trường lao động. Những doanh nghiệp Mỹ đã trở thành đại công ty trong thời gian ngắn cũng có thời gian cần phải thu gọn hoạt động. Nếu họ không thể thu gọn hoạt động, họ có thể đã bị phá sản theo chu kỳ hay sa sút cần tái cấu trúc và không còn tồn tại trong kinh doanh để tận dụng cơ hội to lớn xuất hiện sau này. Các công ty còn mới nhưng tăng trưởng nhanh không có thời gian để tích lũy dự trữ cần thiết để thu dụng công nhân không có nhu cầu trong thời kỳ khó khăn đó.

Intel là một thí dụ tốt để minh họa vấn đề này. Intel là công ty mở đường sản xuất vi mạch bán dẫn cho bộ nhớ (DRAM) nhưng trải qua thời gian khó khăn khi Nhật Bản chinh phục thị trường này vào những năm 1980. Sau đó, Intel đã lợi dụng sự phát minh ra bộ vi xử lý và trở lại khống chế toàn ngành công nghiệp này nhưng sự tăng trưởng của Intel không phải luôn đi lên. Nếu không thể thu gọn, Intel có thể đã phá sản vào giữa thập kỷ 1980 và không còn để trở nên thành công trong những năm 1990. Những gì đã xảy ra đối với Intel gần như cũng xảy ra đối với những đại công ty mới của Hoa kỳ.

Bài học rất đơn giản. Khả năng thu gọn hoạt động là một phần quan trọng của sự lớn mạnh.

Những nền kinh tế thành công cần có nhiều công ty nhỏ nhanh chóng trở thành các đại công ty. Đại công ty tạo việc làm tốt, đại công ty thực hiện nghiên cứu và phát triển; đại công ty là nơi đào tạo doanh nhân cho tương lai. Nhưng một số các đại công ty đó phải là những công ty mới vì những đại công ty cũ sẽ thu hẹp. Tại Hoa Kỳ trong khoảng từ 1990 đến 1995, 21 trên số 25 công ty công nghiệp có số công nhân trên 100.000 đã sa thải công nhân. Tính lại, cứ mỗi một công việc mới tạo ra, 3 công nhân mất việc. Nhưng không phải các công ty nhỏ tạo ra nhiều việc làm tốt tại Hoa Kỳ. Đó là một nhóm công ty khác đang trong quá trình biến thành các đại công ty.

Nếu ai đó hỏi tại sao có hai khu vực công nghệ cao nổi tiếng của Hoa Kỳ là Silicon Valley và Đường 128, câu trả lời một phần là do các định chế giáo dục nổi tiếng (các đại học Berkeley và Stanford, Harvard và MIT) nhưng cũng có nhiều nơi khác tại Hoa Kỳ có trường đại học nổi tiếng. Căn nguyên thực sự là do ngân hàng sẵn sàng cho vay dựa trên các ý tưởng hay mà không cần có tài sản hữu hình bảo đảm.

Hãy xem trường hợp đại học nơi tôi đang làm việc – Viện công nghệ Massachusetts (MIT). Các sinh viên tốt nghiệp và thành viên các khoa đã thành lập 4.000 công ty, thu dụng 1,1 triệu công nhân với doanh số 232 tỷ USD. Riêng những công ty do MIT thành lập thôi đã đứng hàng thứ 24 trong số các nền kinh tế lớn nhất thế giới. Một truyền thống kinh doanh đã có sẵn và đã kéo dài từ lâu – một số công ty đã được thành lập trước Thế chiến lần thứ 2.

Nhưng trong thập kỷ qua, theo ý đồ, truyền thống đó lại phát triển. Văn phòng cấp bằng sáng chế MIT đã thay đổi chính sách từ bán bằng sáng chế sang hùn vốn vào các công ty sử dụng công nghệ của MIT. Điều này làm cho chi phí thành lập công ty mới rất thấp. Một Diễn đàn Doanh nghiệp MIT được tổ chức để cho những người đã thành lập công ty mới có thể hướng dẫn và tư vấn cho những ai muốn thành lập công ty mới. Sinh viên có thể tham gia cuộc thi lập kế hoạch kinh doanh mới với phần thưởng 50.000 USD cho người thắng cuộc. Theo thời gian, số tiền thưởng đã xuống vị trí thứ hai vì nhiều kế hoạch trình bày (kể cả nhiều kế hoạch không chiếm giải nhất) được các nhà tư bản có vốn sẵn sàng chấp nhận rủi ro theo dõi cuộc thi tài trợ. Năm năm trước, MIT bắt đầu trao giải thưởng phát minh Lemelson-MIT (trị giá 30.000 USD) cho sinh viên hàng năm. Nhiều sinh viên thắng cuộc đã thành lập các công ty riêng. Các giáo sư phụ trách kinh doanh trong chương trình thạc sĩ quản trị kinh doanh tại trường loan tin rằng họ có rất nhiều điều để dạy làm thế nào cho một công ty mới thành công. Trong khi có từ 80 đến 95% công ty thuần túy kỹ thuật thất bại thì có 80 đến 95% những người tốt nghiệp từ MIT thành công khi kết hợp với kỹ năng tiếp thị và kinh doanh phù hợp. Tất cả những hoạt động này đã củng cố và mở rộng truyền thống sẵn có về thành lập công ty mới.

Cho dù tinh thần kinh doanh hiện nay ở mức độ nào đi nữa, vẫn cần hành động để phát triển lên.

Mặc dù châu Âu có những khó khăn chung nhưng giữa các nước cũng còn nhiều khác biệt. Một vài nước như Ý có quá trình tốt về thành lập các công ty mới. Nhưng các luật lệ và qui định ở đây lại ngăn cản các công ty mới nhanh chóng trở thành các công ty công nghệ cao tầm cỡ thế giới. Một số nước khác như Pháp và Đức có thành tích kém về thành lập công ty mới. Hệ thống xã hội của những nước này (không thích rủi ro, không cho phép thất bại, né tránh thay đổi) hạn chế việc thành lập công ty mới. Một nước như Anh Quốc có vẻ có tất cả các nhân tố của hệ thống Hoa Kỳ (hay có thể ngược lại) nhưng Anh quốc cũng có thành tích nghèo nàn về thành lập công ty mới và xây dựng những đại công ty. Anh Quốc đang thiếu những gì mà họ đã thiếu cả thế kỷ trước khi họ mất vị trí lãnh đạo kinh tế thế giới: nền tảng rộng rãi cần thiết về nguồn lao động công nghệ. Các nhà khoa học của họ rất tuyệt nhưng con số lại quá ít. Họ đào tạo quá ít người trong công nghệ cho nên con số cần thiết để hoạt động trong công nghiệp công nghệ cao gần như không có.

Israel là một thể hiện lý thú về khó khăn của Anh quốc. Trước khi có đợt nhập cư từ Nga, Israel có 60.000 kỹ sư và sau khi loại ra số kỹ sư phục vụ cho quốc phòng, số còn lại không đủ cho các công nghiệp công nghệ cao. Nhưng trong số 800.000 người nhập cư từ Nga có 200.000 kỹ sư và tạo cho Israel nền tảng rộng rãi về kỹ năng cần thiết cho việc xây dựng thành công các công ty công nghệ cao mới, điều mà họ không thể làm trước khi có người Nga nhập cư.

Ưu tiên thứ 2: Loại bỏ thuế trên lương

Tăng trưởng nhanh đòi hỏi lương phải cạnh tranh. Cách dễ nhất không phải trực tiếp tiến công vào lương cao hay hệ thống phúc lợi an sinh xã hội cao. Con đường bắt đầu là loại bỏ thuế tính trên lương để tài trợ cho hệ thống an sinh xã hội. Ở một số nước như Đức, thuế tính trên lương đã làm cho quỹ lương tính theo giờ tăng gấp đôi. Loại thuế này nên loại bỏ hoàn toàn và số thu hiện nay (khoảng 40% của tổng nguồn thu trên lục địa châu Âu và 20% tại Anh Quốc) có thể được thay thế bằng số tăng tương đương về thuế giá trị gia tăng. Trong khi số thuế thu được và hệ thống an sinh xã hội không thay đổi thì có 5 ảnh hưởng kinh tế tốt phát sinh từ sự thay đổi nguồn thu thuế này:

1. Vì thuế giá trị gia tăng có thể được bồi hoàn đối với hàng xuất khẩu trong khi thuế trên lương thì không, giá hàng xuất khẩu của châu Âu sẽ giảm đáng kể.

2. Vì nguồn thu có thể mở rộng để bao gồm cả những người tiêu dùng không thuộc lực lượng lao động (người già) và những người tiêu dùng có thu nhập không do lao động (người giàu), thuế suất thực tế mang lại cùng số thu sẽ thấp hơn thuế trên lương rất nhiều. Thuế suất thấp sẽ tạo ít ảnh hưởng sai lệch trong quá trình lấy quyết định về kinh tế.

3. Vì chính phủ sử dụng phần lớn số thu thuế để tài trợ cho hưu bổng và chăm sóc sức khoẻ, nên đánh thuế tiêu thụ để tài trợ cho các nguồn chi này. Thu thuế tiêu thụ để tài trợ cho chi tiêu tiêu dùng sẽ không làm sai lệch sự cân bằng giữa tiêu dùng và đầu tư trong nền kinh tế.

4. Quan trọng hơn cả là sự chuyển dịch sẽ loại bỏ điều mà các nhà kinh tế gọi là mức đệm về thuế.

Hiện nay, các chủ doanh nghiệp nhìn thấy bảng lương cao hơn số lương thực lĩnh của lực lượng lao động rất nhiều. Khi nghĩ đến việc tuyển dụng, các chủ doanh nghiệp phải nghĩ ngay đến năng suất của một lao động mới có tương xứng với mức lương 32 USD/giờ (một nửa trả cho người lao động, một nửa trả cho nhà nước). Trong khi đó, người lao động chỉ thấy có 16 USD trừ đi các khoản thuế thu nhập và thuế trên lương cần phải trả. Người lao động nhìn thấy mức lương thấp hơn nhiều so với các chủ doanh nghiệp.

Khi hai bên nhìn lương dưới khía cạnh khác nhau, tình trạng kém hiệu năng sẽ phát sinh. Công nhân sẽ biến vào nền kinh tế ngầm không phải chịu thuế. Các chủ doanh nghiệp di chuyển đến những nơi không phải trả thuế trên lương cao.

Chủ doanh nghiệp và công nhân sẽ cùng nhìn thấy thuế suất như nhau nếu thay thế thuế trên lương bằng thuế giá trị gia tăng. Không có thuế trên lương, các chủ doanh nghiệp Đức chỉ phải trả 16 USD/giờ và có thể biện minh để thuê thêm nhiều công nhân Đức nữa. Động lực thúc đẩy công nhân rời nền kinh tế phải trả thuế để tham gia kinh tế ngầm không chịu thuế tất nhiên giảm.

5. Tranh luận thông thường chống lại thuế giá trị gia tăng là vì tính chất lũy thoái của nó (thuế suất thực tế tăng khi thu nhập giảm vì những người có thu nhập trung bình chi một tỷ lệ thu nhập cao hơn người giàu). Nhưng thuế giá trị gia tăng ít lũy thoái hơn thuế trên lương. Thay thế thuế trên lương bằng thuế giá trị gia tăng cũng mang lại số thu tương đương là một hành động tiến bộ trong hệ thống thuế. Thuế giá trị gia tăng có thể lũy tiến mạnh hơn, nếu muốn, bằng cách khấu trừ phần trợ cấp đối với thu nhập mà các hộ gia đình có thể hưởng trọn hay một phần được hoàn thuế giá trị gia tăng dưới dạng trợ cấp đối với thu nhập sẽ không còn khi thu nhập tăng.

Trong khi sẽ có người bị thiệt thòi về mặt kinh tế đối với việc thay đổi loại thuế (số thuế đối với người già có nhiều tiền nhưng không còn lao động sẽ tăng), sự thay đổi về cơ sở tính thuế này sẽ đem lại cơ hội cùng thắng lớn cho cả châu Âu.

Kết luận rất đơn giản. Các định chế tài chính, xã hội học, luật lệ và qui định xã hội, hệ thống thuế và các trường đại học ở châu Âu cần phải xem xét lại về mặt triển vọng tạo một môi trường tốt hơn cho việc hình thành các đại công ty. Các tảng xây dựng cần bổ sung cho kim tự tháp giàu có châu Âu có thể được kiến tạo.

Thế giới: Quyền sở hữu trí tuệ

Ở bậc kiến thức của kim tự tháp giàu có đang cần một hệ thống mới về quyền sở hữu trí tuệ để chủ nghĩa tư bản tri thức vận hành. Điều này không thể do một nước nào đó xây dựng và áp đặt cho cả thế giới mà phải do thế giới xây dựng cho thế giới.

Có lý do để thế giới, giàu lẫn nghèo, nên làm điều đó. Như chúng ta có thể thấy qua xem xét một số lãnh thổ như Đài Loan, đã phát triển thành công, việc tuân thủ quyền sở hữu trí tuệ là một vấn đề ngắn hạn. Về lâu dài, các nước sẽ chọn hệ thống có thể bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ do nguyên nhân nội tại. Nếu không có sự bảo vệ cho các chương trình phần mềm máy tính tại Trung Quốc hay Ấn Độ thì sẽ không có các công ty nội địa về phần mềm máy tính tại Trung Quốc hay Ấn Độ. Các công ty khác sẽ ăn cắp những chương trình do các công ty này viết ra cũng nhanh không kém như họ đã ăn cắp những chương trình của các nước đã phát triển. Nhiều công ty phương Tây cũng học cách ăn cắp những gì họ cần tại Trung Quốc hay Ấn Độ và tự do chuyển đến những nơi hoạt động khác của họ bên ngoài Trung Quốc hay Ấn Độ.

Cũng như cuộc cách mạng công nghiệp tại Anh Quốc bắt đầu với hành động bảo vệ đã hủy bỏ đất công và tạo đất tư nhân, hiện nay thế giới đang cần một hành động có tổ chức bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Nếu không có nó, thế giới sẽ chứng kiến một cuộc tranh giành hỗn tạp giữa các đơn vị mạnh để chiếm lấy những bộ phận sở hữu trí tuệ quý giá – cũng giống như những người có thế mạnh đã chiếm đất công tại Anh Quốc 3 thế kỷ trước.

Khi nghĩ đến việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, người ta phải nghĩ ngay đến sự căng thẳng nội tại trong hệ thống. Để phát triển một sản phẩm hay một qui trình mới, người ta phải có động cơ tài chính mới sẵn sàng chịu chi phí rủi ro và cố gắng để phát triển tri thức mới. Không có gì ngạc nhiên khi động cơ càng lớn sẽ đưa đến việc phát triển nhiều tri thức hơn là những khuyến khích nhỏ bé. Một sự thay đổi mới đây cho phép đăng ký bằng sáng chế đối với cây trồng đã dẫn đến sự bộc phát nhiều giống cây mới là một thí dụ.

Động cơ thông thường là cho người phát minh độc quyền tạo ra sản phẩm với tri thức của mình – một quyền mà họ có thể bán hay đem ra sử dụng. Dù chúng ta có muốn hay không thì kết quả tất yếu của sự suy giảm những cố gắng của chính phủ về nghiên cứu và phát triển là nhu cầu sở hữu độc quyền tư nhân để gia tăng phần tài trợ tư nhân cho nghiên cứu và phát triển.

Trong khi đó, bất kỳ một mảng tri thức nào xuất hiện, khích lệ về mặt xã hội thay đổi 180 độ. Tri thức được đưa vào áp dụng càng rộng rãi và phổ biến càng nhanh thì xã hội càng có lợi. Việc cho sử dụng miễn phí sẽ dẫn đến việc sử dụng rộng rãi nhất và phổ biến nhanh nhất. Do đó, một khi ai đó có một bằng sáng chế thật sự quan trọng, thường được đề nghị sử dụng luật chống độc quyền hay một luật nào đó tương tự (như nhượng quyền bắt buộc) để lấy đi sự độc quyền do luật về đăng ký bằng sáng chế qui định.

Bất kỳ một hệ thống bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ nào cũng phải cân nhắc giữa hai mục tiêu nội tại trái ngược nhau – sản xuất nhiều hơn so với phổ biến nhanh hơn. Không có lời giải đáp nào thật sự đúng cho sự cân nhắc cần thiết. Một hệ thống mới cần phải tìm sự cân bằng giữa sản xuất và phổ biến ý tưởng mới. Đây là một đòi hỏi về sự phán đoán.

Nhưng sự phán đoán này không do thẩm phán quyết định. Thẩm phán không nghĩ đến tính hợp lý về triển vọng phát triển nhanh về công nghệ và kinh tế. Vấn đề mà thẩm phán quan tâm là làm sao bổ sung vào luật các lãnh vực công nghệ mới không ảnh hưởng đến việc giải thích luật pháp hiện tại. Việc làm luật lười biếng như vậy không tạo điều kiện cho những chính sách kinh tế phù hợp hay công nghệ hợp lý. Cách tiếp cận đúng là tìm hiểu ảnh hưởng kinh tế của một ngành công nghiệp để xác định mức khích lệ cần thiết cho sự triển khai thành công. Đây là những quyết định về kinh tế – xã hội cần thực hiện trong cơ quan lập pháp, không phải tại toà án.

Một hệ thống đăng ký bằng sáng chế vững mạnh, theo định nghĩa, là một hệ thống sở hữu độc quyền vững chắc. Nhưng trong những nền kinh tế hiện đại của chúng ta hiện nay, độc quyền tư nhân không đáng sợ như khi hệ thống bằng sáng chế mới hình thành. Do sản phẩm và qui trình thay thế nẩy sinh, do thu nhập đầu người cao hơn, và do hàng hoá chúng ta mua trở thành hàng xa xỉ ngày càng nhiều, ngày càng ít đi hàng nhu yếu với mức cầu không co dãn để các công ty có thể tăng giá theo ý muốn để có thu nhập độc quyền. Ngày nay khách hàng có nhiều sự chọn lựa và rất ít sản phẩm không có hàng thay thế. Tăng giá sẽ làm khách hàng chuyển sang sản phẩm khác. Không có một vụ kiện chống độc quyền nào gần đây, kể cả vụ kiện Microsoft, bị Bộ Tư pháp buộc tội tăng giá vượt mức giá cạnh tranh. Thường thì sự việc lại trái ngược – giảm giá quá nhanh làm cho các nhà cạnh tranh tiềm năng không thể tham gia thị trường.

Khi quyền lực độc quyền giảm và sự quan tâm của xã hội về khuyến khích phát triển sở hữu trí tuệ mới tăng, sự cân bằng trong hệ thống của chúng ta sẽ di chuyển về phía khuyến khích tạo ra tri thức mới và không quan tâm lắm về phổ biến tri thức hiện có. Bằng sáng chế và bản quyền chặt chẽ hơn và lâu dài hơn được bảo đảm.

Luật pháp về quyền sở hữu trí tuệ phải được thực thi. Luật pháp có thể được tạo ra nhưng sẽ vô nghĩa – và không nên tạo ra – nếu không có điểm tắt nghẽn công nghệ buộc phải tuân thủ. Mặc dù nhu cầu bảo vệ sở hữu trí tuệ chưa bao giờ cao hơn, nhưng chính những công nghệ đó và triển khai chúng làm cho quyền sở hữu trí tuệ trở thành trọng tâm của sự thành công kinh tế thường làm cho việc bảo vệ các quyền đó càng khó khăn hơn. Truy cập và giảm tải các đĩa compact từ Internet là một thí dụ điển hình.

Luật pháp không thể hay không được thi hành không phải là luật phù hợp hay chính sách tốt đối với công nghệ. Người lương thiện sau cùng trở thành những người non nớt phải trả giá đắt cũng chỉ vì họ lương thiện. Và khi luật pháp bị vi phạm thường xuyên sẽ đưa đến việc không còn ai tôn trọng và càng vi phạm. Nếu ai đó không thể nghĩ ra cách để luật pháp được thực hiện đúng đắn, tốt nhất không nên ra luật.

Hệ thống phải xác định cho được quyền sở hữu và giải quyết tranh chấp nhanh chóng, hiệu quả và ít tốn kém. Nhiều vấn đề đối với hệ thống bằng sáng chế hiện nay phát sinh do không có cách xác định quyền sở hữu trí tuệ một cách nhất quán, có thể dự báo được, nhanh chóng và ít tốn kém, cách giải quyết tranh chấp nhanh và ít chi phí.

Đối với những người phát minh công nghệ có thời gian hữu dụng ngắn, sử dụng hệ thống giải quyết tranh chấp hiện nay – trì hoãn, kéo dài và chi phí tòa án cao – cũng tương tự như chẳng có quyền sở hữu gì cả. Đi tìm một phương cách thay thế, hệ thống giải quyết tranh chấp quyền sở hữu về nước trong những khu vực khô hạn được tưới tiêu có thể dùng làm mô hình kiểu mẫu. Vì các vụ mùa sẽ nhanh chóng chết đi nếu thiếu nước cho nên có một quan chức phụ trách về nước được giao quyền giải quyết tranh chấp nhanh chóng và phân bổ nước trong những năm khô hạn.

Còn có phương cách khác nữa. Ở Hoa Kỳ, người xin đăng ký bằng sáng chế trả phí sử dụng cao hơn phí tổn của văn phòng cấp bằng sáng chế. Phí này được sung vào ngân sách và Quốc hội phân bổ nguồn thu – thấp hơn số phí thu được – để văn phòng hoạt động. Phí sử dụng có thể trực tiếp tài trợ cho những gì cần thực hiện và thường đặt ở mức cao để có đủ những người xem xét hồ sơ để sớm có quyết định. Các văn phòng này phải nằm ngoài hệ thống công chức và lương phải cao để thu hút và giữ nhân viên có khả năng điều hành văn phòng có hiệu quả và nhanh nhẹn.

Một kích cỡ không thể vừa cho mọi người

Mặc dù đơn giản là một đặc tính tốt nhưng những người xây dựng một hệ thống mới cần phải điều hợp một số quyền lợi đối kháng và chấp nhận một số khác biệt quan trọng. Một trong số này là sự khác biệt giữa kiến thức công cộng và kiến thức riêng.

Nhằm thực hiện mối quan tâm của xã hội là phổ biến kiến thức càng nhanh càng tốt, một số loại kiến thức phải dành riêng cho lãnh vực công và phổ biến cho tất cả mọi người. Việc sử dụng kiến thức khoa học căn bản là trọng tâm trong thời đại công nghiệp trí lực nhân tạo vì cho phép các đột phá công nghệ được triển khai. Nhưng cũng còn nhiều nguyên nhân khác để giữ kiến thức trong khu vực công. Thí dụ một xã hội có thể xác định mối quan tâm giáo dục giới trẻ biện minh cho việc đặt một số loại hình kiến thức – như công nghệ đào tạo – thuộc khu vực nhà nước. Một nền dân chủ bình đẳng có thể muốn các loại công nghệ cứu mạng sống được phân bổ đến mọi người, không chỉ dành cho người giàu.

Điều này không có nghĩa là không cấp bằng sáng chế và bản quyền trong khu vực được xã hội quan tâm cho phép mọi người tiếp cận với kiến thức chỉ chịu phí rất thấp hay không trả gì cả. Điều này sẽ không làm được vì như vậy không ai có động lực thúc đẩy tạo ra kiến thức thông dụng cho mọi người. Hơn nữa, nhà phát minh ra những khám phá sẽ có động lực lớn giữ bí mật các khám phá của họ. Bí mật còn tệ hại hơn độc quyền nhiều khi nói đến phổ biến kiến thức.

Lời giải sẽ là bảo đảm cho những ai khám phá kiến thức thuộc khu vực công được trả công xứng đáng nhưng kiến thức đó là của chung. Giải pháp cho vấn đề này có thể là việc thành lập một cơ quan công – có thể là chi nhánh của Quỹ Khoa học Quốc gia – được cấp kinh phí và quyền hạn trong khu vực xác định. Cơ quan này có thể quyết định mua kiến thức để được sử dụng rộng rãi khi cảm thấy cần thiết. Nếu người bán không đồng ý với giá hợp lý, có thể sử dụng nguyên tắc trưng dụng như trong thủ tục trưng dụng đất cho các công trình hạ tầng cơ sở công cộng.

Trong nền kinh tế toàn cầu, cần có hệ thống bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ toàn cầu. Hệ thống này phải phản ánh nhu cầu của thế giới phát triển và kém phát triển. Vấn đề cũng tương tự như loại hình kiến thức nào thuộc khu vực nhà nước như trong thế giới đã phát triển. Thế giới thứ ba cần các loại dược liệu rẻ tiền nhưng không cần các máy nghe đĩa nhạc rẻ tiền. Bất kỳ hệ thống nào xử lý các nhu cầu khác biệt này giống nhau, như trong hệ thống hiện tại của chúng ta, không phải là một hệ thống phù hợp hay khả thi. Tùy thuộc vào mức thu nhập của từng nước và tầm quan trọng của công nghệ đối với nhu cầu của con người, những mức phí khác nhau có thể áp dụng cho những ai muốn sử dụng khám phá của người khác.

Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ toàn cầu, trên nguyên tắc, cũng đơn giản thôi. Cũng như trong trường hợp bán phá giá, thuế bù giá có thể được áp dụng đối với những ai vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Thuế có thể rất cao để bù thiệt hại và số thu sẽ được chuyển cho những người có bằng sáng chế bị vi phạm. Hay nước nào không tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của những người khác thì cũng sẽ không được tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của họ – bất kể được đăng ký ở đâu.

Hệ thống bảo vệ bằng sáng chế tối ưu nên giống nhau đối với tất cả các ngành công nghiệp, các loại tri thức, các loại phát minh. Những nhà sáng chế cá nhân không nên đựơc đối xử như những đại công ty. Phí đăng ký có thể được điều chỉnh cho phù hợp với mức thu nhập của người đăng ký.

Hãy xem, thí dụ, ngành công nghiệp điện tử và dược phẩm. Ngành điện tử cần sự nhanh chóng và bảo vệ ngắn hạn vì họ sẽ thu lợi ngay sau khi kiến thức mới được triển khai. Ngành dược phẩm cần sự bảo vệ lâu dài vì họ chỉ thu lợi sau một thời gian dài thực nghiệm để khẳng định tính hiệu nghiệm của dược phẩm và không có những tác hại phụ. Những loại tiến bộ về kiến thức cần phải được phân biệt theo từng loại và các bằng sáng chế cho các loại tương tự được cấp phát.

Sau cùng, các nhà phát minh có thể chọn các loại hình bằng sáng chế và bản quyền khác nhau. Một hệ thống khác biệt có thể cung ứng nhiều mức độ độc quyền khác nhau. Các yếu tố như chi phí, thời gian cấp phát và giải quyết tranh chấp có thể thay đổi. Hãy để cho những người xin đăng ký bằng sáng chế quyết định loại bằng sáng chế họ cần.

Cùng một kích cỡ không thể vừa cho mọi người. Cố tìm cách gò ép sự phát triển quyền sở hữu trí tuệ hôm nay vào một hệ thống của hôm qua sẽ không thực hiện được. Hệ thống một kích cỡ như hiện nay cần phải được xem xét lại để tạo ra một hệ thống khác biệt hơn.

Hoa Kỳ – Kỹ năng, nghề nghiệp và việc làm lương cao

Nhu cầu hàng đầu của Hoa Kỳ là xây dựng tảng kỹ năng của kim tự tháp giàu có. Đây không phải điều đơn giản là chỉ cải thiện hệ thống trường học mà liên quan đến những thay đổi lớn là làm thế nào để tài trợ cho việc đào tạo ngay tại nơi làm việc và khu vực dịch vụ nên tổ chức như thế nào.

Mặc dù là người sáng tạo ra hệ thống giáo dục công cộng bắt buộc rộng rãi, người Mỹ đã dần thối lui từ hệ thống đã từng đem lại thành công cho họ. Hoa Kỳ đã sáng tạo ra hệ giáo dục công cộng bắt buộc K-12 để cung ứng những kỹ năng cần thiết cho thời đại công nghiệp mới. Hoa Kỳ là nước đầu tiên thành lập các đại học công thuộc các bang nơi mà học phí thấp hơn phí tổn rất nhiều. Có lẽ cũng cần nêu lên đây là cả hai việc trên không do yêu cầu của các bậc cha mẹ đòi hỏi một hệ thống giáo dục tốt hơn cho con em của họ mà theo yêu cầu của các nhà kinh doanh cần có một lực lượng lao động được đào tạo tốt hơn. Các quỹ từ thiện của các nhà doanh nghiệp có cùng tư tưởng đã thành lập nhiều trường đại học tư và cấp học bổng mà sau này được biết như là sự tiếp nhận sinh viên không phân biệt – học phí điều chỉnh theo thu nhập của gia đình và trình độ hơn là giàu có quyết định ai sẽ được tiếp nhận.

Mặc dù lịch sử là thế nhưng tinh thần của thời kỳ đó đã lấn dần các hoạt động giáo dục của chính phủ. Chi tiêu của chính phủ giảm xuống, chi tiêu của tư nhân tăng lên và tổng chi tiêu giữ đều ở mức 6,5% của GDP trong những năm 1990. Ở tầm liên bang, áp lực ngân sách do chương trình an sinh xã hội và chăm sóc sức khoẻ cho người già đã ảnh hưởng đến chi tiêu cho giáo dục. Chi cho giáo dục của liên bang đã giảm từ 3,4 xuống còn 1,8% ngân sách liên bang từ 1975 và 1995. Sau khi chiến tranh lạnh chấm dứt, chi cho quốc phòng không còn là lý do biện minh cho việc giảm chi tiêu cho giáo dục. Dự luật về Nhân viên quân sự trong những năm 1950 và Đạo luật về Giáo dục quốc phòng quốc gia trong những năm 1960 không còn nữa. Số đào tạo tiến sĩ trong các ngành khoa học và kỹ sư giảm 50% so với hai thập kỷ trước. Các đại học công thuộc các bang ngày càng lệ thuộc ít hơn vào công quỹ và nhiều hơn vào học phí của sinh viên, thực chất đã trở thành các đại học tư. Tại nhiều đại học tư, tiền vay đã thay thế cho học bổng. Thị trường được sử dụng nhiều hơn. Quà tặng càng ít đi.

Nếu nhìn lại việc giảm chi tiêu của bang và địa phương trong thời kỳ suy thoái của những năm 1991 – 1992, giáo dục cấp một và cấp hai chịu ảnh hưởng nhiều hơn.

Phiếu đóng học phí được đề nghị cho các thành phố trung tâm nơi các định chế giáo dục thất bại trong việc đào tạo những người mà các định chế này cần đào tạo, thường là những thành phần thiểu số. Thay vì quản lý các trường học, bang sẽ gửi phiếu đóng học phí cho từng học sinh để cha mẹ có thể sử dụng trả tiền học nơi nào mà họ cho là tốt nhất cho con họ. Phiếu đóng học phí hấp dẫn trong tình hình này (sự thất bại đã rõ ràng) nhưng còn tạo con ngựa thành Troy, có thể là bước khởi đầu để loại bỏ trường công lập.

Như đang xảy ra tại các đại học thuộc các bang, giá trị thực sự của phiếu đóng học phí sẽ giảm dần với thời gian. Học phí cần phải được xác lập để bù cho thiếu hụt tài chính và các trường công lập hay các trường tư được trợ cấp để giữ học phí thấp sẽ dần trở nên các trường tư có học phí cao. Mối quan hệ giữa thu nhập của gia đình và cơ hội đào tạo đã bị phá vỡ trong thế kỷ 19 được phục hồi trong thế kỷ 21.

Trong hậu bán thế kỷ 20, hệ thống giáo dục rộng rãi của Hoa Kỳ đã bị nhiều nơi cạnh tranh. Nhưng những nơi bắt chước (Nhật Bản và châu Âu) không những chỉ biết bắt chước mà còn cải tiến. Họ nâng cao cường độ. Cho đến những năm 1950, Hoa Kỳ có tỷ lệ tốt nghiệp bậc trung học cao nhất – 77%. Nhưng đến những năm 1990, tỷ lệ này đã giảm xuống 72% và sự cải thiện về tỷ lệ tốt nghiệp tại các nước khác đã đưa Hoa Kỳ xuống vị trí thứ 28 trong số 29 nước đã phát triển trên thế giới. Phần còn lại của thế giới cũng đã biết cách nâng tỷ lệ tốt nghiệp trung học đối với 50% dưới cùng của thành phần tốt nghiệp. Hai mươi lăm phần trăm tốt nghiệp dưới cùng cũng có số điểm cao hơn điểm bình quân tại Hoa Kỳ.

Vào cuối thế kỷ 20, trình độ giáo dục cấp một và cấp hai ở Hoa Kỳ không còn có hạng trên thế giới. Kết quả là phần lớn giáo dục đại học tại Hoa Kỳ cần phải tập trung vào những gì mà nước khác đã dạy ở bậc trung học. Khi một nước như Singapore quyết định xác lập các tiêu chuẩn giáo dục các cấp cao nhất thế giới, chỉ có các trường sau đại học của Hoa Kỳ mới được chọn để ngưỡng mộ và khuyến khích.

Khoảng cách kỹ năng cao nhất tìm thấy trong những người tốt nghiệp trung học nhưng không tiếp tục lên đại học để hoàn chỉnh một chương trình đại học. Gần như phổ biến là những người nước ngoài tốt nghiệp trung học còn tiếp thu thêm sau bậc trung học kiến thức chất lượng cao như chương trình thực tập của Đức. Hoa Kỳ không có chương trình tương đương.

Nhưng Hoa Kỳ không nhìn ra thế giới bên ngoài để biết là có điều gì đó không ổn. Khi tỷ lệ thành tích tốt nghiệp trung học giảm 5% so với mức cao nhất, có điều gì đó không ổn. Khi mà 63% chủ doanh nghiệp Hoa Kỳ nói rằng những người tốt nghiệp trung học chưa học những kỹ năng căn bản để thành công trong công việc làm, có điều gì đó không ổn. Chỉ có 5% trong số chủ doanh nghiệp cho rằng những người tốt nghiệp này viết lách tốt và cũng chỉ có 5% cho rằng họ giỏi toán. Khả năng nắm bắt chỉ dẫn mà không cần hướng dẫn phải làm thế nào ngày càng quan trọng. Những công nghệ sản xuất mới như kiểm tra chất lượng bằng thống kê hay giữ hàng tồn kho vừa đủ và kịp thời đòi hỏi những công nhân sản xuất trung bình cũng phải nắm những nguyên tắc toán học tương đối phức tạp.

Những người phụ trách hệ thống giáo dục thường phản hồi rằng người ta đã tập trung quá nhiều vào các môn căn bản như toán học nhưng họ lại không được xem có công trong việc đào tạo kỹ năng dành cho thế kỷ 21 như tính hiếu kỳ, khả năng cùng làm việc với người khác, thông thạo máy tính, và quan tâm đến việc học suốt đời. Những kỹ năng này không thể thay thế cho việc thông thạo các vấn đề căn bản, nhưng khi hỏi về các kỹ năng này, có đến 75% chủ doanh nghiệp Hoa Kỳ cho rằng hệ thống giáo dục chỉ ở mức vừa phải đến nghèo nàn.

Đây không phải là những ý kiến bài Mỹ của người nước ngoài. Đây là ý kiến của những người thu dụng, sa thải lao động và quyết định tăng hay giảm lương. Mức lương thị trường cũng đem lại cho người Mỹ cùng một thông điệp. Những người bị giảm lương nhiều nhất trong vòng 25 năm qua – nam tốt nghiệp trung học – chính là những người cần cạnh tranh với công nhân có kỹ năng cao hơn tại phần còn lại của thế giới.

Điều chúng ta đang gặp là khoảng cách trong nhận thức – một sự thiếu kết hợp. Trong khi 2/3 chủ doanh nghiệp cho rằng học sinh trung học không có đủ kỹ năng để thành công trong công việc thì có đến 90% giáo viên cho rằng các trường học đang làm công tác giảng dạy từ tốt đến xuất sắc.

Những người phụ trách giảng dạy trong các trường học không nhìn thấy tầm quan trọng của kỹ năng như những người điều hành các công ty nơi những sinh viên tốt nghiệp sẽ làm việc. Trong chừng mực nào đó, điều này không có gì ngạc nhiên vì lương thấp cho nên giáo viên cấp một và cấp hai thường là những người có trình độ giáo dục thấp nhất trong biểu đồ phân bố giáo dục. Người Mỹ đang yêu cầu những người không phải là sinh viên giỏi giảng dạy cho người khác cần phải đặt giá trị cao đối với sinh viên giỏi. Điều này sẽ không xảy ra. Hoa Kỳ không thể có giáo viên có chất lượng nếu không sẵn sàng trả lương cao. Trong số 29 nước đã phát triển, chỉ có ba nước trả lương cho giáo viên trung học thấp hơn và bốn nước trả lương gấp đôi. Tuy nhiên không thể trả lương cao cho những công nhân không có chất lượng cao.

Nếu sự việc đã rõ ràng và Hoa Kỳ không làm gì cả để thay đổi sự việc đó thì nguyên nhân không hành động là điều lý thú nhất của tình thế. Không có khả năng thay đổi nằm ngay trong trung tâm của sự thất bại. Tương lai sẽ khác với quá khứ, những gì đã làm trong quá khứ sẽ không còn thích hợp cho tương lai, nhưng không thể thay đổi hệ thống. Hệ thống giáo dục của Hoa Kỳ phải thay đổi nhưng lại không thể thực hiện.

Thất bại trong việc điều chỉnh không phải là do không biết làm gì. Đúng ra là điều trái ngược. Ai cũng biết chính xác cần phải làm gì để cải tiến hệ thống giáo dục. Cần phải kéo dài thời gian giảng dạy các môn căn bản mà hiện nay thuộc loại ngắn nhất thế giới tính theo giờ học hàng năm; người Mỹ không thể tiếp thu gấp đôi trong từng giờ học tại lớp. Giáo viên cần được trả lương đủ để thu hút sinh viên tốt nghiệp đại học đi vào ngành giáo dục. Tiêu chuẩn tốt nghiệp cần phải đặt ra, không một nhà sản xuất nghiêm túc nào có thể sản xuất loại hàng gì mà lại không có tiêu chuẩn về chất lượng, và giáo dục không thể là một ngoại lệ.

Không có gì ngạc nhiên khi mà những người đang làm việc trong hệ thống hiện nay phản đối thay đổi. Điều này cũng đúng thôi. Các giáo viên hiện nay không muốn thấy tiêu chuẩn cao áp đặt đối với họ vì sẽ có rất nhiều giáo viên không thể vượt qua được. Họ không muốn tiêu chuẩn tốt nghiệp cho phép so sánh chất lượng giảng dạy của họ (tỷ lệ học sinh tốt nghiệp) với chất lượng theo kết quả của những nơi khác, nơi mà những người không tốt nghiệp không thể vào đại học và cha mẹ của những người thi trượt đổ lỗi cho họ. Họ không muốn có một năm làm việc theo thời gian bình thường. Nếu họ muốn làm việc nhiều giờ hơn và được hưởng lương tương xứng, họ đã không đi vào ngành giáo dục ngay từ đầu. Các hội đồng của trường tại địa phương thường là những quan chức do dân bầu ra. Làm thế nào để đắc cử và cùng lúc đánh hỏng con em của những người bỏ phiếu? Làm thế nào để đắc cử và kéo dài thời gian giảng dạy nếu làm mất nguồn lao động rẻ sau giờ học đối với doanh nghiệp địa phương?

Ai cũng biết những người chống đối thay đổi. Nhưng không có lý do gì để tin rằng sự chống đối của họ có ảnh hưởng đặc biệt về mặt chính trị. Sức mạnh của họ không phải từ vị trí chính trị mà từ sự yếu thế về chính trị của những người chủ xướng. Họ quan tâm nhưng không đủ mạnh để vượt qua những quyền lợi sẵn có.

Hoa Kỳ không hành động là vì hệ thống giáo dục của Hoa Kỳ không tốt mà cũng không tồi. Thật ra cả hai tình trạng cùng xảy ra. Nơi nào tốt thì lại quá tốt. Thực tế này ngăn chặn người Mỹ có hành động thay đổi chỗ chưa tốt.

Hãy xem xét điều xảy ra cho những học sinh thông minh của Hoa Kỳ tốt nghiệp trung học. Ở tuổi 18, chúng kém hơn những học sinh cùng trang lứa thuộc phần còn lại của thế giới. Ngay cả người thông minh nhất cũng không thể đỗ trong kỳ thi tốt nghiệp trung học tại bất cứ nơi nào trong thế giới của các nước đã phát triển. Nhưng những học sinh thông minh này sẽ tiếp tục tiến vào các trường đại học nổi tiếng và sẽ phải học nặng nhọc hơn các đồng hương đang theo học tại các đại học châu Âu hay Nhật Bản. Sau khi tốt nghiệp, 23% thành phần trẻ của Hoa Kỳ sẽ thu ngắn cách biệt về kỹ năng so với thành phần cao nhất của thế giới. Nhiều sinh viên tốt nghiệp đại học sẽ tiếp tục chương trình giáo dục dành cho những sinh viên đã tốt nghiệp đại học, một hình thức giáo dục gần như không có ở nơi nào khác trên thế giới và sau khi hoàn tất chương trình này, 15% dân số Hoa Kỳ đạt trình độ giáo dục tốt nhất thế giới.

Con em của những người chủ xướng và am hiểu tầm quan trọng của sự thay đổi được đào tạo rất tốt tại Hoa Kỳ. Chúng có đủ kỹ năng để tham gia trò chơi kinh tế của tương lai mặc dù nhiều người chung quanh không thể tham gia. Do trò chơi toàn cầu có nhân tố đồng đội cũng như cá nhân, chúng có thể hoạt động tốt hơn nhiều nếu các đồng hương khác cũng có kỹ năng tầm thế giới. Tuy nhiên, chúng cũng sẽ hoạt động tốt cho dù đồng đội gốc Mỹ không có kỹ năng tầm thế giới. Đơn giản là chúng chỉ cần tham gia vào một nhóm toàn cầu nơi có những công nhân bên ngoài Hoa Kỳ cung ứng kỹ năng mà người Mỹ không có.

Kết quả là chẳng có gì khẩn trương để cha mẹ của những sinh viên sẽ được đào tạo tốt dành mọi cố gắng để làm thay đổi hệ thống giáo dục đối với thanh niên sẽ được đào tạo kém cỏi. Nếu con em của họ sẽ được đào tạo kém cỏi, họ sẽ nhanh chóng từ bỏ những quyền lợi hiện có trong hệ thống không muốn thấy thay đổi. Nhưng họ không cần phải làm xáo trộn hệ thống hiện có để con em của họ được đào tạo tốt. Hệ thống đó đang mang đến chọ họ những gì họ cần.

Đây là một mô hình phát triển kinh tế riêng lẻ không công khai. Một bộ phận của lực lượng lao động Hoa Kỳ sẽ có đủ kỹ năng cần thiết để hoạt động tốt trong nền kinh tế toàn cầu sử dụng nhiều công nghệ mới. Họ sẽ tiến lên giành thắng lợi về kinh tế, tham gia nhóm hoạt động toàn cầu và bỏ lại phía sau thành phần còn lại của lực lượng lao động Hoa Kỳ. Vấn đề không phải là mô hình này không thực hiện được. Vấn đề chính ở chỗ mô hình này thực hiện được.

Vấn đề của mô hình phát triển kinh tế riêng lẻ không phải là kinh tế. Mô hình này phù hợp cho người Mỹ có kỹ năng cũng giống như các kỹ sư phần mềm tại Bangalore, Ấn Độ. Vấn đề cũng không hẳn là chính trị. Ấn Độ chứng minh là các nước có thể sống chung với tình trạng mất cân bằng lớn trong nước trong một thời gian dài mà không bị thổi phồng lên về mặt chính trị. Vấn đề chủ yếu là vì đạo đức. Có phải người ta đang sống trong một xã hội tốt nếu xã hội đó cố tình để một bộ phận lớn công dân bị loại khỏi thế giới thứ nhất và thực sự trở thành những người hưởng lương của thế giới thứ ba?

Mặc dù đã có nhiều báo cáo kêu gọi thành lập hệ thống học nghề tại Hoa Kỳ nhưng Hoa Kỳ sẽ không bao giờ triển khai chương trình học nghề như ở Đức. Các chương trình này đã xây dựng dựa trên những truyền thống mà Hoa Kỳ không có: sự kính trọng đối với những thợ có chuyên môn cao phát sinh từ những phường hội thời Trung cổ tại châu Âu. Chúng ta cũng không có những công ty đầu tư vào nâng cao kỹ năng như các công ty Nhật đã làm. Trong thời kỳ khó khăn về kinh tế trong những năm 1980, các công ty Hoa Kỳ đã cắt giảm chi tiêu cho huấn luyện. Trong thời kỳ khó khăn về kinh tế trong những năm 1990, các công ty Nhật lại chi tiêu nhiều hơn cho huấn luyện. Thái độ có khác nhau. Chuyển dịch lao động lúc nào ở Hoa Kỳ cũng cao hơn ở Nhật Bản hay châu Âu và các công ty Mỹ không chi để đào tạo công nhân để sau đó rời công ty đi làm cho công ty khác.

Một phương thức khác cần xây dựng tại Hoa Kỳ. Hoa Kỳ đang thực sự thiếu công nhân lành nghề bậc trung và cần có hệ thống để đào tạo lại hàng triệu công nhân, nếu không tay nghề của họ sẽ trở nên lỗi thời trước khi họ đến tuổi nghỉ hưu.

Vấn đề cơ bản tại Hoa Kỳ là chủ doanh nghiệp đều muốn hưởng hệ thống đào tạo miễn phí. Hệ thống của Hoa Kỳ là “Anh đào tạo, tôi thu dụng”. Ngay khi thất nghiệp đạt mức khá thấp, các doanh nghiệp không tham gia đào tạo cũng than phiền thiếu lao động có tay nghề. Họ biết rằng họ cần một lực lượng lao động được đào tạo tốt hơn nhưng lại nghĩ rằng ai đó có trách nhiệm đào tạo và chịu chi phí để tạo lực lượng này.

Như chúng ta đã thấy trước đây, không có bậc thang nghề nghiệp thì rất khó cho cá nhân tự mình tìm được kỹ năng thích hợp. Do họ thay đổi công việc thường xuyên, họ chẳng biết họ cần loại kỹ năng nào và cơ hội tạo thu nhập cho họ sẽ kéo dài trong bao lâu. Kết quả là họ chẳng đầu tư cho việc đào tạo kỹ năng.

Khi nhìn tổng thể, rõ ràng là cần phải làm gì đó nhưng cá nhân và công ty có lý trí không làm điều đó, xã hội cần phải tự tổ chức lại để biến điều không hợp lý về mặt cá nhân trở thành hợp lý. Trong phần đào tạo chuyên môn sau cấp hai, có một giải pháp đơn giản. Một vài nước như Pháp thu 1% thuế doanh thu có thể bồi hoàn cho đào tạo. Mục tiêu không phải thu thuế mà nhằm khuyến khích từng chủ doanh nghiệp nhận thấy hợp lý để đào tạo thay vì được thu dụng miễn phí. Các chủ doanh nghiệp phải đóng 1% thuế doanh thu nhưng chi phí đào tạo sẽ được trừ từ thuế đó. Do đó, nếu chủ doanh nghiệp chi 1% doanh thu cho đào tạo thì sẽ không phải đóng loại thuế đó. Do tiền sẽ được thu từ doanh nghiệp nếu doanh nghiệp không tổ chức đào tạo, đào tạo trở nên một loại hàng hoá miễn phí đối với doanh nghiệp. Không ai có thể báo cho doanh nghiệp phải đào tạo ngành nghề gì nhưng gần như doanh nghiệp được thông báo là phải dạy một ngành nghề nào đó cho công nhân. Một hệ thống như vậy hỗ trợ mọi người. Điều này buộc doanh nghiệp đầu tư như đang có bậc thang nghề nghiệp ngay cả trong trường hợp đã loại bỏ rồi. Nếu tất cả các chủ doanh nghiệp đều đầu tư thì không ai có thể hưởng lợi miễn phí. Nếu chủ doanh nghiệp đầu tư, công nhân cũng sẽ đầu tư bổ sung hợp lý.

Trong khi nền kinh tế Hoa Kỳ có thể tiếp nhận đầu tư nhiều vào kỹ năng, giáo dục và huấn luyện tại nơi làm việc, điều quan trọng cần ghi nhớ là bản thân kỹ năng không đem lại lương cao. Với dữ liệu cho thấy là lương đang giảm đối với nam lao động ở mọi trình độ giáo dục và kỹ năng trừ thành phần cao nhất, mức cung kỹ năng đang tăng nhanh hơn mức cầu kỹ năng. Nếu mức cung kỹ năng tăng mà không có tăng về mức cầu tương ứng thì lương sẽ giảm còn nhanh hơn trước đây. Đào tạo kỹ năng sẽ giữ vai trò quan trọng ngăn chặn sự gia tăng về mức lương chênh lệch nhưng nếu ngành dịch vụ được cấu trúc lại và cơ quan tiền tệ cho phép tăng trưởng nhanh hơn.

Sử dụng đồ biểu ẩn dụ do Giáo sư Michael Sattinger, một giáo sư kinh tế học tại Đại học thuộc bang New York tại Albany, triển khai, hãy xem xét một bầy chó với một đống xương. Để có được sự phân bổ xương công bằng hơn cho cả bầy, khả năng săn tìm xương cần phải được dạy cho các chú chó chưa có khả năng này. Nhưng sau cùng, các chú chó chỉ có thể tìm thấy sự phân bổ xương hiện có. Nếu nền kinh tế tạo ra một ít xương to và rất nhiều xương nhỏ, đây là điều mà bầy chó sẽ thấy, cho dù mỗi chú chó đều được trang bị kỹ năng săn tìm như nhau. Do hầu hết công việc làm mới trong nền kinh tế Hoa Kỳ đều là công việc dịch vụ và có đến 20% công việc khác bị loại ra khỏi nền kinh tế trong mỗi thập kỷ, và các công nhân này cũng muốn đi vào ngành dịch vụ, một sự phân bổ công việc tốt hơn đòi hỏi một sự phân bổ công việc dịch vụ khác với mức lương khá hơn. Cho đến khi nào điều này được thực hiện thì lực lượng lao động Mỹ mới có thể tìm thấy một sự phân bổ việc làm công bằng hơn sau khi kỹ năng của họ được nâng lên.

Để thay đổi sự phân bổ việc làm trong ngành dịch vụ, chính sách biến dịch vụ trong thời kỳ sau chiến tranh, nhất là trong ngành bán lẻ, trở thành khu vực lương thấp sử dụng nhiều lao động bán thời gian cần phải được đảo ngược. Qui trình này bắt đầu với luật yêu cầu các phúc lợi khác mà lao động toàn thời gian được hưởng phải được áp dụng cho cả công nhân làm việc bán thời gian, công nhân thời vụ và công nhân hợp đồng. Tính theo giờ, chi phí cho phúc lợi khác này dành cho công nhân bán thời gian và công nhân dự phòng sẽ cao hơn chi phí dành cho công nhân toàn thời gian và sẽ nhanh chóng đưa khu vực dịch vụ trở lại sử dụng công nhân toàn thời gian. Khả năng tránh né trả phúc lợi khác cho những công nhân không làm việc toàn thời gian đã tạo nên vấn đề. Hủy bỏ khả năng này sẽ giải quyết vấn đề.

Nếu chương trình cải cách y tế rộng rãi của Tổng thống Clinton được thông qua trong năm 1993 thì nhiều doanh nghiệp trong ngành dịch vụ sẽ trở lại thu dụng nhiều công nhân làm việc toàn thời gian hơn. Theo đề nghị đó, phúc lợi về chăm sóc sức khoẻ cần phải chi cho tất cả mọi người. Chi phí chăm sóc sức khoẻ đối với công nhân bán thời gian sẽ cao hơn chi phí dành cho công nhân toàn thời gian đối với chủ doanh nghiệp và doanh nghiệp sẽ không còn thu dụng công nhân bán thời gian.

Để tăng năng suất nhằm đài thọ cho chi phí lương cao hơn, doanh nghiệp sẽ phải cung ứng thêm đào tạo hay đầu tư nhiều hơn để giảm chi phí lao động tính theo đơn vị từ dịch vụ cung ứng. Hoạt động với một lực lượng lao động chuyên môn hơn sẽ làm cho việc chuyển dịch lao động trở nên tốn kém hơn và doanh nghiệp buộc phải hình thành thang nghề nghiệp và những khuyến khích khác (cơ hội thăng tiến và lương cao hơn) để giữ chân công nhân.

Với một lực lượng lao động toàn thời gian ổn định, một hợp đồng xã hội công bằng hơn sẽ xuất hiện, bổ sung cho áp lực công bằng về lương trong doanh nghiệp. Người ta có thể đối xử hà khắc với những người không thuộc đồng đội hơn là những người chính thức là đồng đội. Nhiều doanh nghiệp đã thử áp dụng hai cơ cấu lương khác nhau cho công nhân toàn thời gian (ngành hàng không đã thử áp dụng đối với phi công một thập kỷ trước) đã nhanh chóng phát hiện không thể làm được về mặt xã hội. Một lực lượng lao động “gắn bó” cần phải được đối xử khác hơn lực lượng “không gắn bó”.

Trong khi đúng là lương thấp biểu hiện cho năng suất thấp và hoạt động với năng suất thấp không thể trả lương cao, nguyên nhân và hậu quả không phải lúc nào cũng đi từ năng suất thấp đến lương thấp. Trong trường hợp này, chiều hướng lại đảo ngược. Hãy nhìn những năm mà năng suất ghi nhận được trong ngành dịch vụ giảm. Có nhiều nguyên nhân. Tại sao điều này lại có thể xảy ra? Công nghệ không biến mất hay thụt lùi. Lời giải đơn giản thôi. Nếu lương giảm, công ty sẽ có lợi hơn để chuyển sang loại hình sản xuất có chi phí thấp hơn, năng suất thấp hơn và sử dụng nhiều lao động hơn. Khi máy thu phí tự động tại các bãi đậu xe đã hao mòn cần thay thế, người ta sử dụng công nhân với chi phí rẻ hơn.

Nếu các công ty dịch vụ buộc phải hoạt động với lương cao hơn, công ty sẽ có 3 sự chọn lựa: Công ty có thể tổ chức lại qui trình sản xuất để biện minh cho mức lương cao. Công ty có thể chuyển cho người tiêu dùng dưới dạng giá cao hơn. Hay công ty có thể đóng cửa.

Kinh nghiệm của lục địa châu Âu cho thấy là dù luật pháp, đoàn kết xã hội và công đoàn buộc lương dịch vụ cũng tương đương với ngành sản xuất nhưng công ty không đóng cửa. Không có loại dịch vụ nào ở Hoa Kỳ có mà châu Âu không có. Ít có doanh nghiệp nâng giá. Giá dịch vụ so với các giá khác nhìn chung châu Âu không cao hơn Hoa Kỳ. Hầu hết các doanh nghiệp đều có lãi để thực hịên đầu tư cần thiết để chuyển sang hình thức sản xuất sử dụng nhiều vốn, nhiều kỹ năng, tiết kiệm lao động và năng suất cao.

Nếu cơ cấu lương của châu Âu được áp dụng cho ngành dịch vụ của Hoa Kỳ, năng suất lao động ở Hoa Kỳ cũng sẽ nhanh chóng nâng lên mức của châu Âu. Điều xảy ra cũng tương tự như đã từng xảy ra trong ngành sản xuất khi Henry Ford tăng lương cho công nhân ô-tô lên 5 USD/ngày mặc dù không thiếu người sẵn sàng làm việc trong nhà máy. Kết cục, ông ta đã có một lực lượng lao động ổn định, giỏi hơn và năng suất cao hơn.

Các chính sách về phúc lợi khác làm đảo ngược động lực thu dụng lao động bán thời gian và lao động thời vụ hiện nay và thu hẹp mức chênh lệch thu nhập giữa dịch vụ và sản xuất, tất nhiên, sẽ làm giảm đáng kể nhân dụng trong ngành dịch vụ. Điều này rất cần thiết nếu muốn cơ cấu lương trong ngành dịch vụ tăng và trở nên bình đẳng hơn và cũng sẽ rất tốt đối với sự lành mạnh của nền kinh tế về lâu dài. Với tỷ lệ tăng năng suất cao hơn trong ngành dịch vụ, tỷ lệ tăng trưởng không có lạm phát của nền kinh tế sẽ gia tốc.

Các nền dân chủ phải đáp ứng yêu cầu chung. Những chính sách chỉnh sửa để tái cấu trúc ngành dịch vụ, áp dụng thuế có thể bồi hoàn đối với đào tạo tại chỗ hay cải cách hệ thống giáo dục trung học tại Hoa Kỳ sẽ không được thực hiện nếu không có yêu cầu chung ngăn chặn qui trình tạo bất công trong 25 năm qua. Nhưng chưa có yêu cầu này. Trong khi đó, số cử tri trong các cuộc bầu cử cứ giảm dần và những công dân không đi bỏ phiếu chính là những công nhân có thu nhập đang giảm dần. Tỷ lệ người đi bầu có thu nhập thuộc thành phần cao nhất cao gấp hai lần so với những cử tri có thu nhập thấp nhất. Những người có thu nhập không thay đổi hay đang giảm có thể chiếm đa số trong dân chúng nhưng không phải là đa số cử tri.

Có nhiều nguyên nhân ở đây. Bầu cử diễn ra trong ngày làm việc cho nên đi bỏ phiếu trở nên khó khăn thay vì vào ngày chủ nhật như ở châu Âu, đi bỏ phiếu dễ dàng hơn. Mức độ quan trọng của tiền để trả cho những chương trình tranh cử trên truyền hình trong hệ thống của Hoa Kỳ làm cho nhiều cử tri tiềm năng nghĩ rằng vấn đề quan trọng là tiền chứ không phải số phiếu bầu. Người ta có thể mua phiếu nếu có đủ tiền để quảng cáo đúng mức. Những người có nhiều tiền nhất, thường là những người có chức quyền, luôn luôn thắng. Trong cuộc bầu cử năm 1998, những người đang tại chức trong Hạ viện được tái đắc cử đến 99%. Thực ra, nếu ghế trong khu vực của bạn đã có chủ (chỉ có 24 ghế trống trong tổng số 435 dân biểu trong năm 1998), không có ý nghĩa gì để đi bầu. Kết quả đã được xác định trước rồi.

Không ai có thể đổ lỗi cho các chính trị gia không hỗ trợ giải quyết các khó khăn của những người không tham gia bầu cử. Công việc của họ là phải được bầu và phục vụ cho những ai đã bầu cho họ. Lỗi là do hệ thống khuyến khích không tham gia bầu cử và dân chúng không màng đi bầu cho dù họ đang chịu thiệt thòi. Có lẽ là những hộ gia đình trung bình hay dưới trung bình không còn tin tưởng vào quá trình dân chủ, tin rằng cho dù ai thắng cử cũng chẳng giải quyết những khó khăn của họ nhưng nếu những người có thu nhập đang giảm dần không quan tâm yêu cầu hành động thì sẽ không có biện pháp chỉnh sửa. Sự thay đổi cần thiết chỉ xảy ra khi nào có yêu cầu của những người đang chịu thiệt thòi. Hai mươi lăm phần trăm lực lượng lao động trên cùng sẽ không chiếu cố bỏ phiếu để hỗ trợ cho 75% lao động dưới cùng.

Nền kinh tế đã, có khả năng và sẽ điều chỉnh nhanh chóng và dễ dàng để sản xuất ít hàng hoá và dịch vụ hơn cho 80% dân số dưới cùng và nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn cho 20% dân số trên cùng. Nếu có vấn đề, đây là vấn đề chính trị. Không biết tình hình sẽ kéo dài bao lâu trong một nền dân chủ khi mà đa số dân chúng biết được những điều tốt lành xảy ra trên đỉnh kim tự tháp và vẫn hài lòng về triển vọng đi xuống của những người dưới cùng? Không ai biết được.

Hoa Kỳ – Cần nhiều công cụ hơn

Người ta có thể tranh luận liệu các nước như Đức và Nhật Bản có đầu tư quá ít vào công cụ mới. Có thể Singapore đầu tư quá nhiều. Nhưng không cần phải tranh luận khi nói đến Hoa Kỳ. Hoa Kỳ đầu tư quá ít ở bậc này của kim tự tháp. Cần nhiều công cụ hơn nếu các khu vực như dịch vụ tư nhân muốn tạo ra mức lương của thế giới. Những nhà kiến tạo tư nhân thành công cũng biết rằng nếu họ muốn thành công, họ phải sống trong xã hội của những nhà kiến tạo. Cơ sở hạ tầng xã hội tốt sẽ dẫn đến đầu tư tư nhân thành công.

Người Mỹ đã xây dựng một hệ thống khuyến khích tiêu dùng cá nhân và không khuyến khích tạo ra công cụ. Người ta có thể dễ dàng sắp xếp hệ thống khuyến khích của Hoa Kỳ để thuyết phục chúng ta đầu tư nhiều hơn và tạo ra nhiều công cụ hơn. Chúng ta có thể liệt kê danh mục các chính sách công có thể chỉnh sửa khuynh hướng đầu tư kém trong xã hội. Nhiều bài viết và sách đã viết về vấn đề này.

Chính phủ có thể gia tăng đầu tư bằng cách chi tiêu nhiều hơn cho xây dựng công cụ cho cơ sở hạ tầng. Các chính phủ có thể có thặng dư ngân sách. Con số thặng dư 79 tỷ USD trong ngân sách Liên bang sẽ cung ứng nhiều vốn hơn cho thị trường chứng khoán để tư nhân đầu tư. Một viễn cảnh của nhà kiến tạo có thể được hình thành và tung ra để chống lại việc cổ vũ cho tiêu dùng cá nhân. Chương trình đưa người lên mặt trăng trong những năm 1960 thuộc loại viễn cảnh này. Các công cụ tài chính (thẻ tín dụng, cho vay mua nhà, cho vay tiêu dùng miễn hay có số ký quỹ thấp) tạo dễ dàng cho người Mỹ chi thâm tiết kiệm – chi tiêu cao hơn thu nhập – có thể được hạn chế. Hệ thống thuế có thể chuyển từ hệ thống đặt cơ sở thu nhập/bảng lương sang cơ sở tiêu dùng để công dân chỉ bị đánh thuế trên chi tiêu dùng và không đánh thuế trên những gì họ đóng góp vào (công cụ hay công sức lao động).

Vấn đề không phải là nghĩ ra cách để nâng cao hoạt động tạo công cụ của người Mỹ mà là chúng ta tự tổ chức lại để thay đổi cơ cấu khuyến khích đã ăn sâu trong hệ thống của Hoa Kỳ. Điều cần phải làm thì dễ. Cách thực hiện mới khó.

Người Mỹ sẽ không làm gì cho đến khi họ tự thuyết phục là điều đó quan trọng cần phải làm. Chỉ có những người tự cho mình là những nhà kiến tạo và cảm thấy vui sướng trong xây dựng và chiêm ngưỡng công trình của mình sau khi hoàn thành sẽ chủ động điều chỉnh hệ thống của họ để tăng đầu tư và giảm tiêu dùng.

Thế giới – hiện tượng nóng lên toàn cầu

Ở bậc môi trường của kim tự tháp, vấn đề là hiện tượng nóng lên toàn cầu. Ngay cả vấn đề lỗ thủng tầng ô-zôn hình như cũng đang trong quá trình được giải quyết.

Một tiến công trực tiếp vào hiện tượng nóng lên toàn cầu sẽ không thành công. Mục tiêu phải là tạo ra những điều tốt hơn – không phải ngăn chặn không cho điều xấu xảy ra. Những câu chuyện kinh hãi không phải là công cụ khích lệ. Lúc còn là một thiếu niên trong trường trung học, tôi được xem hai bộ phim kinh hãi. Các viên chức phụ trách an toàn giao thông chiếu cho chúng tôi xem những tai nạn ô-tô khủng khiếp với nhiều cơ thể bị biến dạng. Phim không có tác dụng làm cho chúng ta lái xe giỏi hơn. Chúng ta chỉ đơn giản loại ra ngoài các hình ảnh khủng khiếp đó. Tai nạn vẫn xảy ra nhưng không đến với chúng ta. Tương tự, các viên chức phụ trách y tế công cộng cho chúng ta xem những lá phổi mạnh khoẻ, hồng hào và những lá phổi đen đúa bị ung thư do hút thuốc. Tôi không thấy các bạn tôi giảm hút thuốc. Ung thư vẫn xảy ra nhưng có thể trong tương lai xa cho ai đó. Nhiều người hút thuốc cả đời nhưng không bị ung thư. Rất có thể là tôi.

Điều cần phải làm cũng tương tự như quá trình thực tế đã đưa việc hút thuốc vào tầm kiểm soát được. Trong vòng 25 năm, giáo dục công cộng về lợi ích đối với những người không hút thuốc do sống trong môi trường không có khói đã làm thay đổi thái độ xã hội đối với hút thuốc. Trước đây một người không hút thuốc lễ độ không thể yêu cầu một người hút thuốc đừng hút. Hai mươi lăm năm sau, một người hút thuốc lễ độ không thể hút trước mặt những người không hút thuốc mà không xin phép họ. Theo thời gian, áp lực xã hội đã chầm chậm nhưng chắc chắn làm thay đổi thói quen và xác định những điều có thể chấp nhận được. Không phải tranh luận về việc lấy đi quyền tự do hút thuốc của những người đã hút thuốc. Đây cũng không phải là thái độ của kẻ cả biết điều gì tốt cho người khác. Mà đây là yêu cầu một môi trường tốt hơn của những người không hút thuốc.

Khi quá trình này bắt đầu, vị trí vững vàng của những người hút thuốc và của các công ty thuốc lá có vẻ quá mạnh để đối đầu thành công. Nhưng mục tiêu lâu dài được thông báo rộng rãi, áp dụng áp lực kiên định và dần dần mọi người được thuyết phục là những mục tiêu này đóng góp vào mức sống của họ. Việc cấm đoán được áp dụng từ từ. Những thay đổi về cách sống và thái độ không thể đến một cách dễ dàng hay nhanh chóng. Trước đây không ai dự đoán được kết quả sau cùng.

Khởi điểm để xem xét lại vấn đề nóng lên toàn cầu đã rõ. Thế hệ tương lai phải giải quyết vấn đề nóng lên toàn cầu là chính con cháu chúng ta. Chúng ta muốn để lại cho chúng gia tài gì đây? Chúng ta có thể sẵn sàng mua bảo hiểm đến mức nào để hỗ trợ chúng? Chúng ta có sẵn sàng tạo cho chúng một sự chọn lựa về một môi trường tốt hơn?

Nếu cuộc hành trình hàng nghìn dặm bắt đầu bằng bước đi đầu tiên thì sẽ có những bước đi đầu tiên rất dễ, rẻ tiền có thể thực hiện mà không có cam kết gì đối với chi phí khổng lồ của toàn cuộc hành trình. Giảm thiểu không phải là phòng ngừa nhưng cũng nên làm. Mỗi bước đi sẽ mở đường cho bước kế tiếp có thể thực hiện dễ dàng hơn. Có đến 1/3 khí các-bon đi-ô-xýt thải ra không khí là do các loại ô-tô. Với tiến bộ đã thực hiện trong việc sản xuất tế bào nhiên liệu có thể cạnh tranh về mặt kinh tế với loại máy nổ thông thường, một vài tỷ USD bổ sung cho nghiên cứu và phát triển có thể đem lại kết quả tốt.

Nói rằng vấn đề không thể giải quyết với công nghệ, quá trình suy tư, thái độ và định chế xã hội hiện nay không có nghĩa là vấn đề sẽ không được giải quyết.

Kết luận

Khi thế giới đi vào nền kinh tế của thế kỷ 21, có một tảng xây dựng chưa được đặt vào kim tự tháp giàu có. Nền kinh tế toàn cầu xuất hiện để thay thế các nền kinh tế quốc gia nhưng không có sự xuất hiện của một chính quyền toàn cầu để thay thế các chính quyền quốc gia. Như đã chứng kiến trong thời kỳ chuyển tiếp từ kinh tế địa phương sang kinh tế quốc gia một thế kỷ trước, có nhiều vấn đề bất ngờ và chưa từng có trước đây, xuất hiện. Vấn đề tương tự sẽ phát sinh trong sự chuyển dịch từ kinh tế quốc gia sang kinh tế toàn cầu. Một trong những vấn đề đó đã có thể nhận diện được. Các cơ quan quốc tế do các nước kiểm soát cần thông qua chính quyền quốc gia đã tỏ ra không hiệu quả trong việc giải quyết cuộc khủng hoảng châu Á và ngăn chặn không cho lan sang châu Mỹ La-tinh. Đang cần một số qui định tài chính có hiệu lực toàn cầu và một cơ chế cho vay sau cùng thật sự hiệu quả. Nhưng cả hai đều không có.

Thông thường, thị trường tài chính có thể được xem như hộp đen hấp thụ những biên độ dao động về thông tin. Thông tin về dao động chui vào hộp, giá dao động chọn lọc thoát ra ngoài nhưng những biến động về giá thoát ra ngoài nhỏ hơn biến động về thông tin chui vào hộp đen. Nếu không có một hệ thống kinh tế toàn cầu ổn định, hộp đen chủ yếu tự điều chỉnh ngược và những biến động về giá thoát ra khỏi hộp đen lớn hơn nhiều so với biến động thông tin chui vào hộp đen.

Hãy nghĩ đến những biến động về tỷ giá giữa Yen và USD kể từ khi cuộc khủng hoảng tài chính tại Nhật Bản bắt đầu. Kể từ năm 1990, sự biến động thông tin về thành tích kinh tế của Hoa Kỳ và Nhật Bản rất ít. Nhưng đồng Yen đã tăng từ 160 lên 80 đổi 1 USD trong khoảng từ 1990 đến 1995, giảm xuống mức 150 đổi 1USD vào năm 1998 và trở lên mức 130 vào đầu năm 1999. Các ngành công nghiệp không thể chịu đựng những biến động như thế. Đầu tư khôn ngoan trở thành vô vọng. Nếu hai nền kinh tế lớn nhất và đứng hàng thứ ba thế giới không ổn định do những biến động lớn về giá trị tiền tệ của họ thì kinh tế toàn cầu cũng phải mất ổn định thôi.

Nhưng đây là vấn đề mà thế giới sẽ không giải quyết được. Kim tự tháp giàu có của thế giới sẽ tồn tại mà không có những tảng xây dựng cơ bản. Không có ai quản lý để chịu trách nhiệm bảo toàn hay điều chỉnh thành tích của nó.

Những chính quyền quốc gia thường phụ trách các hoạt động quản lý và bảo toàn cần thiết để cho hệ kinh tế được duy trì thì nay đang dần dần mất tác dụng. Những biến động lớn trong chu chuyển tài chính toàn cầu chôn vùi tất cả, chỉ trừ những chính quyền lớn nhất. Chính quyền đã mất hết ảnh hưởng đối với chu chuyển về thông tin và vốn vì không thể kiểm soát những người vượt qua biên giới bằng xương bằng thịt hay về mặt văn hóa. Quân đội của họ vẫn còn đó nhưng không thể sử dụng vì hiện nay cuộc chiến chỉ xảy ra theo thời gian thực tế trên máy truyền hình.

Trong lúc đó, quyền lực của các công ty toàn cầu lại gia tăng. Với khả năng di chuyển khắp thế giới, đến bất cứ địa điểm nào mà họ cho là có lợi nhất và tạo sự đối đầu giữa nước này với nước khác trong việc thu hút dự án đầu tư hấp dẫn, quyền lực của họ, hay chúng ta có thể nói là quyền tự do không bị chính quyền chi phối, tăng lên.

Các công ty toàn cầu bành trướng; chính quyền quốc gia co hẹp.

Cũng chính các nguồn lực làm giảm quyền lực của chính quyền quốc gia lại làm tăng sự mất bình đẳng về kinh tế - giữa các nước, các doanh nghiệp và cá nhân. Các chính quyền, do ảnh hưởng của nền kinh tế toàn cầu, sẽ không kiểm soát được sự mất bình đẳng đang gia tăng này.

Tất cả mọi khu vực địa lý đều nằm trên trái đất này nhưng có rất nhiều nơi không nằm trong nền kinh tế toàn cầu. Thiếu kỹ năng và hạ tầng cơ sở, không phải nước nào cũng có thể tham gia trò chơi toàn cầu này. Các nước không thể tham gia sẽ bị bỏ rơi phía sau.

Doanh nghiệp sẽ tham gia trò chơi toàn cầu hay thị trường đặc thù. Những doanh nghiệp bậc trung là loại hình có thể bị tiêu vong.

Thu nhập trên vốn gia tăng trong khi thu nhập đối với lao động lại giảm. Trên cơ sở toàn cầu, lao động quá dư thừa so với vốn hơn là trong thế giới đã phát triển. Hậu quả là thu nhập trên vốn gia tăng và thu nhập đối với lao động giảm. Tương tự, thu nhập đối với lao động có kỹ năng tăng trong khi thu nhập của lao động không có tay nghề giảm. Trên cơ sở toàn cầu, số cung lao động không có tay nghề vuợt xa số lao động có kỹ năng. Trong lúc đó, công nghệ đang đòi hỏi lao động có kỹ năng và giảm yêu cầu lao động không có tay nghề. Cung và cầu đáng quan tâm.

Ngay tại Hoa Kỳ, sự mất bình đẳng về lương cũng đang gia tăng nhanh chóng. Ngành sản xuất là khu vực có mức lương cao và tương đối bình đẳng. Ngành dịch vụ là khu vực có mức lương thấp và rất chênh lệch.

Về mặt lịch sử, sự mất bình đẳng tăng trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, giảm trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai và lại đang tăng trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất đã phá hủy một xã hội nông thôn ổn định; cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai đã xây dựng một tầng lớp trung lưu công nghiệp ổn định; cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba hiện đang làm lung lay nền móng kinh tế của tầng lớp trung lưu công nghiệp ổn định và tạo ra một nền kinh tế hai cấp.

Tổng thống Roosevelt trực tiếp quan tâm đến việc đặt kim tự tháp vào tờ 1 USD như là biểu tượng của sự giàu có lâu bền. Kim tự tháp là cấu trúc lâu bền nhất mà con người có thể xây dựng. Nhưng nếu không có quản lý và tổ chức, không xây dựng được kim tự tháp.