12. KIỂM SOÁT NHỮNG ĐỐI KHÁNG TRONG VIỆC LÀM GIÀU

Sau khi những kẻ săn tìm kho báu đã tìm được, hoặc không tìm được kho báu của họ và bỏ đi, công việc thú vị của những người xây dựng mới bắt đầu. Những người xây dựng không chấp nhận cái mà họ tìm được. Mục tiêu của họ là xây dựng một kim tự tháp thịnh vượng lớn hơn và tốt hơn. Để làm như thế, phải giữ cân bằng bốn đối kháng nội tại.

Hỗn loạn đối kháng với trật tự

Sự hỗn loạn phải được cân đối với trật tự nếu sự sáng tạo cần phải có và được sử dụng. Cái nào nhiều quá cũng dẫn đến thảm họa và sự đình trệ, như đã từng chứng kiến tại Nga vào thế kỷ 19 và tại Trung Quốc thế kỷ 15. Hoa Kỳ và Nhật Bản là hai trường hợp tương tự hiện đại, tuy rằng không có nước nào đi đến chỗ cực đoan như thế.

Không ai quan sát cận cảnh hệ thống của Hoa Kỳ lại có thể không thấy sự hỗn loạn nội tại, hay sự thiếu kiểm soát từ trung ương, nằm sẵn trong hệ thống. Không có chương trình giảng dạy cấp quốc gia hay hệ thống thi tốt nghiệp quốc gia từ bậc trung học buộc các thầy cô giáo phải dạy cái gì hay học sinh phải học cái gì. Bình quân mà nói, các trường trung học ở Hoa Kỳ không đào tạo một học sinh có thể so sánh về mặt chất lượng với học sinh ở phần còn lại của thế giới, nhưng chúng cũng không o ép một thiểu số có suy nghĩ ngược lại. Làm điều đó sẽ quá hỗn loạn và không hiệu quả.

Tương tự như thế, điều tạo nên tính chất độc nhất vô nhị của hệ thống đại học Mỹ chính là ở tính đa dạng về chất lượng. Nó bao gồm từ những trường tầm cỡ trung học nâng cấp cho đến các trường tốt nhất thế giới. Không ai kiểm soát nó theo cách mà các bộ giáo dục hay làm ở phần còn lại của thế giới. Tính đa dạng hầu như vô giới hạn. Cái gì cũng có thể dạy được. Một học sinh trung học không học được gì nhiều vẫn có thể bước vào một trong các trường đại học giỏi nhất nước Mỹ mà không dựa vào bất cứ điều gì ngoại trừ chỉ số thông minh IQ rất cao của anh ta. Các thành tích kém trong quá khứ không được để ý vì có thể là trường, chứ không phải học sinh, phạm sai lầm. Rất ít các cánh cửa hoàn toàn đóng lại .

Vụ kiện chống độc quyền đối với Microsoft là một trường hợp điển hình đáng lưu ý. Nó minh họa một hình thái hỗn loạn không có ý nghĩa gì nhiều trong một xã hội rất trật tự . Đó là một vụ kiện có thể không xảy ra ở bất kỳ nước nào. Trong một thời gian ngắn, Microsoft đã trở thành công ty có giá trị cao nhất thế giới, với một vị thế áp đảo trên thị trường toàn cầu. Đó chính là mẫu công ty mà mỗi quốc gia đều mong muốn. Ở bất cứ nơi đâu, nó sẽ được bảo vệ như viên minh châu trên vương miện. Các chính phủ khác sẽ đặt câu hỏi là họ sẽ phải làm gì để giúp đỡ nó, không phải là làm gì để triệt hạ nó.

Vụ kiện được tiến hành không phải vì Tổng thống hay Quốc hội đã nghiên cứu kỹ công nghiệp phần mềm của Hoa Kỳ và đi đến kết luận là phải chia cắt Microsoft để cho ngành công nghiệp này mạnh hơn lên.Vụ kiện được quyết định tiến hành bởi một viên chức trung cấp, người đứng đầu Vụ Chống độc quyền thuộc Bộ Tư pháp Hoa Kỳ, không có sự tham gia của các quan chức cấp cao hơn. Quyết định của ông ta xuất phát từ việc muốn tìm ra một vụ kiện lớn được báo chí chú ý và giúp chứng minh sự phê chuẩn của Quốc hội đối với ngân sách hàng năm của ông ta hơn là lo cho sức khoẻ tương lai của ngành công nghiệp phần mềm của Hoa Kỳ. Bộ Tư pháp đã không có được một vụ kiện nào lớn kể từ vụ AT&T trong những năm đầu của thập kỷ 80, trong khi nó có đến 500 luật sư chuyên chống độc quyền phải kiếm việc cho họ.

Dù kết quả vụ Microsoft như thế nào, chắc chắn là nước Mỹ sẽ mất nhiều hơn được. Trước đây, vụ kiện chống độc quyền đối với công ty United Shoe Machinery (mà có thời đã thống lĩnh cả thế giới trong việc chế tạo máy đóng giày) là yếu tố chính dẫn đến việc Hoa Kỳ bị mất cả hai ngành công nghiệp chế tạo máy đóng giày và sản xuất giày. Vụ kiện chống độc quyền đầu tiên đối với công ty AT&T trong những năm 50 đã dẫn đến một nghị định thoả thuận chuyển giao cho Nhật Bản, hoàn toàn miễn phí, công nghệ (bán dẫn) đã giúp Nhật xây dựng nên ngành công nghiệp điện tử tiêu dùng và đẩy công nghiệp Hoa Kỳ ra khỏi thương trường. Trong vụ kiện chống độc quyền lần thứ hai chống AT&T trong những năm đầu của thập kỷ 80, thẩm phán Green tin rằng nhỏ mới tốt và khinh miệt bác bỏ những luận cứ cho rằng ông ta phải xem xét hiệu quả của AT&T trước khi hành động. Trong vụ kiện Brown Shoe năm 1962, chánh án Earl Warren của Tòa án Tối cao đã viết công khai rằng sự phân quyền và các thị trường được xé nhỏ được người tiêu dùng ưa thích hơn là mức giá thấp.

Tuy nhiên, những hành động vô nghĩa và sai lầm như thế phản ánh một kiểu mẫu hỗn loạn theo luật lệ giúp tạo nên không gian kinh tế cho những xí nghiệp khác – dù rằng những xí nghiệp khác đó thích hợp ở các nước khác. Công nghiệp Mỹ có quá nhiều hỗn loạn, nhưng quá nhiều rõ ràng tốt hơn quá ít khi một nước đạt đến vị trí như Hoa Kỳ trên kim tự tháp thịnh vượng.

Một mức độ hỗn loạn cao dẫn đến sự sáng tạo kinh tế. Những nhà cách mạng kinh tế có thể thành công trong một xã hội thành công khi những người lãnh đạo xã hội đó không thể kiểm soát mọi thứ, dù rằng họ cũng muốn kiểm soát mọi thứ và có trong tay mọi quyền lực của hệ thống – luật lệ, kinh tế, xã hội – để sử dụng. Điều này chỉ có thể xảy ra khi hệ thống có một mức độ hỗn loạn nội tại nào đó được xây dựng trong hệ thống, mà không thể bị triệt hạ bởi những quyền lực đang điều hành hệ thống.

Sự hỗn loạn tạo nên khoảng trống cho sự nẩy nở các ý tưởng mới. Môi trường hỗn loạn ngăn chặn những đặc quyền đặc lợi bất di dịch trở nên quá mạnh mẽ khiến chúng có thể ngăn trở các ý tưởng mới được thai nghén hay phát triển. Sự hỗn loạn cho phép các công nghiệp mới như công nghệ sinh học được khởi động đầu tiên tại Hoa Kỳ. Không cần bất cứ sự phê chuẩn nào cho việc tiến hành thao tác đối với gien động vật và thực vật. Người Mỹ có một sự khoan nhượng đối với sự hỗn loạn vì họ đã quen với nó. Điều này đã cho phép tiến hành sớm việc giải trừ quy định cho hoạt động hàng không. Trong những năm đầu, việc giải trừ quy định đã làm cho việc chuyển vận bằng đường hàng không trở nên tồi tệ. Tuy nhiên, điều đã xảy ra tại Hoa Kỳ đang diễn ra, sau 20 năm, một cách chậm chạp tại châu Âu và Nhật Bản.

Sự thiếu vắng trật tự và kỷ luật đã làm cho năng suất xuống thấp nhất tại các nước phát triển. Thử xem xét hệ thống tài phán hình sự. Tại Hoa Kỳ, có 1.800.000 tù nhân được canh giữ bởi 300.000 cán bộ quản giáo công cũng như tư. Hầu hết nhàn rỗi trong khi họ có thể sản xuất. Trung Quốc, một quốc gia chuyên chính có số dân cao hơn 5 lần, có số tù nhân trong trại ít hơn nửa triệu người. Những người Mỹ không ở trong tù được canh giữ bởi hơn 1 triệu cảnh sát công và 900.000 nhân viên bảo vệ tư. Không có nơi nào trên thế giới có số người ở các nhóm này nhiều như thế. Tất cả những hoạt động đó thể hiện sự mất mát tiềm năng năng suất và sản lượng.

Ngược lại, một mức độ trật tự cao tại Nhật Bản đã dẫn đến thiếu vắng sự sáng tạo kinh tế. Tại các trường trung học, học sinh đã phải nhồi nhét một khối lượng khổng lồ các tư liệu để có thể vượt qua các kỳ thi do bộ giáo dục trung ương soạn. Những ai qua được kỳ thi tốt nghiệp phổ thông sẽ vào các trường sau trung học để tiếp tục nhồi nhét nhiều hơn những thứ mà những người vừa học có thể nhồi nhét. Không có thời gian cho tư duy sáng tạo hay cho trí tưởng tượng bay bổng. Không hề có ngoại lệ là những kỳ thi tốt nghiệp này sẽ quyết định cho những ai được vào các trường đại học tốt nhất. Sau đó, các trường đại học sẽ theo dõi các chương trình đã được soạn trước một cách tập trung. Một tiến trình phê chuẩn dài dằng dặc phải trải qua trước khi được đưa vào chương trình các lãnh vực mới về nghiên cứu tri thức. Kết quả là một lực lượng lao động ở tầm thấp với trình độ kỹ năng mà người Mỹ chỉ có thể thán phục và ganh tỵ. Tuy nhiên, ở tầm cao thiếu vắng sự sáng tạo.

Khi vận hành, hệ thống của Nhật rất trật tự. Công việc suốt đời đưa đến sự định hướng nghề nghiệp và việc đào tạo tay nghề tại chỗ cho mọi người. Nhưng những ai bỏ đi để xây dựng cơ nghiệp kinh doanh riêng được xem là những kẻ phản bội, sản phẩm của họ không ai mua và họ chắc chắn không được tuyển dụng lại nếu việc kinh doanh thất bại.

Mọi thứ được tổ chức một cách hiệu quả tại Nhật. Không có kẽ nứt trong hệ thống nơi cỏ dại có thể mọc, nhưng điều này cũng có nghĩa là không có kẽ nứt trong hệ thống để hoa có thể nảy sinh.

Thiếu bộ phận vi xử lý khiến cho ngành công nghiệp chất bán dẫn từng lớn nhất thế giới bị tụt lại và phải tranh giành vị trí thứ nhì với người Hàn Quốc. Công nghiệp chất bán dẫn chỉ còn làm được một thứ có thể trở thành hàng hoá –Bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên động (DRAMS) – mà lợi nhuận chỉ có được vào giai đoạn cực điểm của chu kỳ thịnh vượng còn lỗ lã sẽ khủng khiếp vào chu kỳ suy thoái. Thiếu bộ phận vi xử lý cũng khiến công nghiệp máy vi tính của Nhật bị tụt hậu. Hầu hết công nghiệp máy vi tính đều được xây dựng trên kiểu mẫu cấu trúc máy chính của IBM và đi theo cấu trúc của IBM. Người Nhật vẫn rất giỏi về viết phần mềm cho cấu trúc máy chính nhưng đó không phải là hành động quyết định. Những công ty đầy sáng kiến nhưng bé nhỏ, trung tâm của hầu hết ngành công nghiệp phần mềm máy tính cá nhân của thế giới đã không bao giờ có thể được khai sinh. Phần máy tính cá nhân của ngành công nghiệp đã phải mua các sản phẩm của Intel và Microsoft nếu nó muốn bán được những chiếc máy tính mà thế giới đã viết phần mềm cho chúng. Cuối cùng, người Mỹ bán được các bộ phận rời với lợi nhuận cao, còn người Nhật thực hiện việc lắp ráp các máy tính với mức lợi nhuận thấp.

Trong ngành sinh học cũng thế. Vì công nghệ được phát minh tại Hoa Kỳ, thanh niên Nhật được gửi sang Hoa Kỳ để lấy bằng tiến sĩ vi sinh học. Nhưng những người được gửi đi học lại được tài trợ bởi những công ty dược phẩm lâu đời hay bởi chính phủ và trở về làm việc tại các công ty lâu đời đó, như đã được dự định – hay như chúng ta có thể nói, được yêu cầu. Những công ty mới vốn là trái tim của công nghiệp Hoa Kỳ đã không bao giờ xuất hiện ở Nhật.

Tuy nhiên, trật tự đã để lại cho Nhật Bản số tù nhân dưới 100.000 người và số cảnh sát dưới 250.000 người. Hàng tỷ đô la sẽ không được tiêu tốn cho các khoá cửa và thiết bị báo động chống trộm. Với chi tiêu về chăm sóc sức khoẻ không bằng một nửa của Hoa Kỳ, nhưng từng chỉ tiêu thống kê về sức khoẻ (như tuổi thọ, số lượng bệnh tật, số ngày làm việc mất đi ) đều tốt hơn của Hoa Kỳ. Tỷ lệ tăng trưởng năng suất của Nhật trước suy thoái cao hơn gấp ba lần của Hoa Kỳ.

Hai phần ba dân số dưới cùng được giáo dục đầy đủ và có kỹ năng rộng rãi không chịu tác động bởi sự sụt giảm lương thực tế. Các tổng giám đốc Nhật hưởng lương thấp hơn 60%, trong khi người thợ trung bình hưởng lương cao hơn 25% so với các đồng nghiệp Mỹ của họ. Kết quả chênh lệch thu nhập giữa những người trên cùng và 30% dưới cùng của lực lượng lao động chỉ bằng một nửa của Hoa Kỳ.

Hoa Kỳ có thừa sự hỗn loạn để có sáng tạo nhưng có quá ít trật tự để sử dụng các sáng kiến của nó một cách có hiệu quả. Nhật Bản có thừa trật tự để có hiệu quả nhưng có quá ít hỗn loạn để có sáng tạo. Cả hai sẽ đều có lợi nếu họ chuyển dịch một ít về hướng của người kia.

Vấn đề không phải là lựa chọn giữa hỗn loạn và trật tự. Cả hai đều cần thiết. Vấn đề là giữ chúng trong một thế cân bằng phù hợp – và hiểu rằng thế cân bằng phù hợp đó sẽ thay đổi khi các quốc gia trở nên giàu có hơn.

Khởi đầu, trật tự quan trọng hơn. Những vấn đề của các nước nghèo nhất của thế giới bắt đầu từ sự thiếu khả năng tự tổ chức. Nếu các cảnh sát viên không được trả lương, hay chỉ được trả lương rất thấp, họ sẽ tham nhũng. Rốt lại, họ phải nuôi sống gia đình họ. Cơ sở hạ tầng và trường học sẽ không được xây dựng. Chỉ có thành phần giàu có mới tự đài thọ được việc học - thường là ở nước ngoài. Giữa sự vô trật tự chỉ có một cách để làm giàu - kẻ có quyền lực lấy của kẻ không có quyền lực. Thông thường kẻ có quyền lực cao nhất, quân đội, nắm quyền kiểm soát chính phủ để thực hiện các mục tiêu cá nhân của họ. Chế độ quân phiệt, bởi tính chất căn bản của nó, là hình thức tối hậu của tham nhũng. Những kẻ được xem là người bảo vệ xã hội đã đánh cắp quyền kiểm soát xã hội.

Trật tự cần thiết cho việc huy động tài nguyên (vốn, lao động) thiết yếu để khởi động tiến trình phát triển, tạo lập của cải. Ở châu Á, các chính phủ xây dựng các hệ thống bằng tiết kiệm cưỡng bách. Tỷ lệ vốn - lao động gia tăng nhanh chóng, hậu quả của tiết kiệm cưỡng bách, đã thúc đẩy nền kinh tế tiến về phía trước. Những ngành công nghiệp ô tô, đóng tàu và thép đã thúc đẩy sự phát triển trước là Nhật và sau đó là Hàn Quốc không phải là những ngành công nghiệp thâm dụng lao động, ít vốn hỗ trợ cho phát triển kinh tế tại các nước thuộc phần còn lại của thế giới.

Trật tự, nhưng là một thứ trật tự khác, cũng cần thiết cho giai đoạn 2 của phát triển - bắt chước để đuổi kịp. Cần sự kiên nhẫn và kỷ luật để hình dung ra điều mà các nước lãnh đạo công nghiệp của thế giới đang làm, sau đó điều chỉnh và hoàn thiện nó để có thể cạnh tranh với nhừng người đầu tiên phát minh ra quy trình hay sản phẩm. Phần cuối cùng của tiến trình bắt-chước-để-đuổi-kịp, hoàn thiện điều mà người ta vừa bắt chước, đòi hỏi không phải là sự sáng tạo mà là sự khéo léo. Sự khéo léo, giống như sáng tạo, đòi hỏi một không gian đủ rộng để thực hiện những điều khác biệt, để không phải hoàn toàn bị cầm giữ trong lối mòn của cách làm cũ.

Người Nhật có đủ sự hỗn loạn để trở nên khéo léo. Có rất nhiều ví dụ về các sản phẩm hay quy trình Mỹ được họ bắt chước và làm tốt hơn. Dây chuyền lắp ráp ô tô được phát minh ở Hoa Kỳ, nhưng người Nhật đã cải tiến và biến nó thành cái gì đó có thể tạo ra ô tô với chất lượng cao hơn nhiều. Trong những năm 80, người Mỹ phải sang tham quan Nhật để học về dây chuyền lắp ráp ô tô.

Trong thế kỷ 19 vĩ đại, trường hợp điển hình của Hoa Kỳ về việc hoàn thiện điều mà người ta bắt chước là trường hợp các bộ phận rời có thể thay thế cho nhau được. Xây dựng nên một quan niệm về bộ phận rời có thể thay thế cho nhau được không khó. Điều khó là phát triển sự chính xác công nghiệp, chú ý đến chi tiết và trên tất cả, tinh thần kỷ luật – mỗi người làm việc theo một chuẩn mực chính xác tương tự – để có thể biến quan niệm về bộ phận rời thay thế cho nhau được thành thực tiễn hiện thực.

Sự phát triển các bộ phận rời thay thế cho nhau được lẽ ra đã xuất hiện ở Anh quốc, nơi có tất cả những ưu thế. Nước Anh giàu có hơn nước Mỹ rất nhiều. Quy trình công nghiệp của Anh lại chính xác hơn. Nước Anh có những nhà thủ công giỏi hơn. Lẽ ra, sẽ dễ dàng hơn nhiều ở Anh để tổ chức mọi người làm việc theo một chuẩn mực chính xác tương tự. Nhưng điều đó đã không xảy ra. Trật tự thành công cũ, cho đến lúc đó là nền kinh tế lớn nhất thế giới, đã không cho phép cách nhìn mới vào vấn đề. Bàn tay nặng nề của lịch sử và sự thành công đã triệt tiêu các cách tiếp cận mới.

Để trở thành người lãnh đạo kinh tế thế giới, tạo nên những cuộc đột phá công nghệ – giai đoạn 3 của phát triển kinh tế đòi hỏi một sự tái cân đối xa hơn giữa trật tự và hỗn loạn. Một cái nhìn hoàn toàn mới về các vấn đề cần phải được phát triển, tuy nhiên cách làm cũ đã chứng minh nó là cách làm thành công nhất của thế giới.

Thông thường, cách mạng xuất hiện do sự bất mãn. Một nước nghèo bị một mẫu quốc chiếm đóng làm thuộc địa bất mãn với cái trật tự hiện hữu, và sự bất mãn đó trở thành động lực cho một cuộc cách mạng chính trị. Nhưng trong giai đoạn 3 của phát triển, những cuộc cách mạng phải xuất hiện ngay tại những nước giàu nhất và thành công nhất. Các thành viên của những xã hội này không thể bất mãn với hệ thống hiện hữu bởi vì nó đã tự chứng minh là hệ thống tốt nhất thế giới.

Những người muốn tiến vào trong nhóm những quốc gia hay công ty sáng tạo hàng đầu thường nói về việc tạo nên một cách hữu ý khoảng trống cho các cuộc cách mạng – trở thành những nơi chốn và nguồn tài nguyên cho những người có ý tưởng lớn. Nhưng điều này không bao giờ xảy ra. Cách mạng không thể được tổ chức từ trên xuống bởi những người đang vận hành hệ thống cũ. Cách mạng luôn luôn gây sợ hãi cho những ai có quyền lợi ổn định. Những người ở đỉnh cao của bất cứ hệ thống thành công nào, dù là chính trị hay công nghiệp, đều có quyền lợi ổn định.

Những nhà lãnh đạo hệ thống cũ, về bản chất, không phải là nhà cách mạng. Họ căm ghét sự vô trật tự. Nó đe dọa họ. Hệ thống hiện hữu đã chọn lựa họ để lãnh đạo, và bằng cách làm điều đó, nó đã chứng tỏ nó là hệ thống tốt nhất của mọi hệ thống khả dĩ. Họ tạo sự tín nhiệm của hệ thống đối với họ bằng cách đối kháng với những gì đe dọa làm thay đổi hệ thống một cách cơ bản. Những người lãnh đạo không phải là doanh nhân. Những nhà lãnh đạo là bộ phận trật tự của hệ thống. Doanh nhân là bộ phận hỗn loạn của hệ thống. Cả hai đều cần thiết, nhưng không ai có thể đóng vai của người kia.

Không thể tổ chức sự sáng tạo. Đó là sản phẩm của sự vô tổ chức. Trong những xã hội rất thành công, sự sáng tạo đòi hỏi một số hỗn loạn nhưng không quá nhiều đến nỗi không đủ trật tự để sử dụng những gì đã được phát minh.

Singapore là một ví dụ tốt về điều cần thiết phải xảy ra trong tiến trình phát triển. Trật tự và việc huy động nguồn tài nguyên – tỷ lệ đầu tư và tiết kiệm cao nhất thế giới, đầu tư nhiều hơn bất cứ nước nào trên thế giới cho giáo dục – đã thúc đẩy nó tiến về phía trước. Bằng cách xây dựng cơ sở hạ tầng một cách có tính toán để đảm bảo rằng đây là địa điểm tốt nhất thế giới cho việc chế tạo ngoại biên, Singapore đã thuyết phục phần còn lại của thế giới mang vào Singapore những công nghệ tốt nhất của họ. Tiến trình bắt chước để đuổi kịp rất nhanh chóng, vì những nhà phát minh đã nhận lễ vật để trở thành thầy dạy. Trong chỉ 30 năm, Singapore đã đi từ mức lợi tức bình quân đầu người vào khoảng 500 đô la Mỹ để đạt mức lợi tức bình quân đầu người tương đương với mức cao nhất thế giới. Ngay trước khi cuộc khủng hoảng châu Á xảy ra, mức tổng sản phẩm nội địa tính theo đầu người của Singapore đã vượt mức của Hoa Kỳ.

Nhưng liệu Singapore có học được cách tạo đột phá trong công nghệ hay trong tổ chức xã hội mà nền kinh tế dẫn đạo thực sự đòi hỏi? Đó là một giai đoạn phát triển mà nó chưa hề chủ động. Để làm điều đó nó sẽ phải tạo được một mức độ hỗn loạn rất khó đưa vào một xã hội có thể được xem là xã hội trật tự nhất thế giới. Nó biết nó phải làm gì. Nhưng liệu nó có thể làm được không ?

Cá nhân đối kháng với cộng đồng

Sự tạo lập của cải đòi hỏi việc đạt được và duy trì một mức độ căng thẳng và cân bằng giữa nhu cầu của cá nhân và nhu cầu của cộng đồng. Một trong những nhược điểm trung tâm của chủ nghĩa tư bản là nó không thừa nhận rằng nó cần những định chế lành mạnh – công cũng như tư. Theo lý thuyết của chủ nghĩa tư bản, các định chế tồn tại và biến mất khi thị trường bảo chúng làm như thế. Tuy nhiên trên thực tế đã không xảy ra theo cách đó.

Công nghệ sinh học là một ví dụ điển hình. Những cơ hội kinh tế cá nhân to lớn trong công nghệ sinh học đã không thể mở ra nếu như cộng đồng không quyết tâm đầu tư những khoản tiền lớn vào các công trình nghiên cứu phát triển và đào tạo bằng tiến sĩ sinh học và y khoa rất cần thiết để xây dựng nền móng cho ngành công nghiệp mới này. Ngay như hiện nay, bốn mươi năm sau khi đã đầu tư các khoản lớn, Viện Quốc gia về Sức khỏe và Quỹ Khoa học Quốc gia vẫn còn tiếp tục chi hàng tỷ đô la Mỹ mỗi năm. Tính theo giá đô la hiện nay, hơn 100 tỷ đô la đã bỏ ra cho các nỗ lực đó. Hàng tỷ đô la đã được chi tiêu rất lâu trước khi mọi người có thể chứng minh rằng có những thành tựu lớn lao. Ngay cả những cá nhân và những công ty giàu nhất cũng không thể có đủ ngân khoản cần thiết, hoặc quan trọng hơn, có chấp nhận rủi ro và bất trắc mà nỗ lực này đòi hỏi. Mỏ vàng sinh học có sẵn ở đó cho bất cứ ai muốn thăm dò, nhưng những người khai thác đầu tiên phải được cộng đồng tài trợ.

Những khoản chi tiêu của nhà nước cho các công trình nghiên cứu phát triển về vi sinh học đã không xuất hiện bên ngoài Hoa Kỳ. Vì chi tiêu nhà nước đã không xảy ra, những nhà khai thác tư nhân, dù đó là những công ty lớn nhất, cũng không bao giờ bỏ công đi tìm mỏ vàng sinh học. Kết quả là mọi người phải chơi trò đuổi bắt đối với Hoa Kỳ.

Ngược lại, cộng đồng cũng không hăng hái nếu như không có các doanh nhân mang những ý tưởng mới vào thị trường. Những công ty dược phẩm lớn của Hoa Kỳ biết những gì đang xảy ra trong công cuộc nghiên cứu sinh học, nhưng không ai trong số họ là người dẫn đầu trong nỗ lực tạo ra ngành công nghệ sinh học. Tại những nơi như Nhật Bản và nước Đức, nơi mà việc xây dựng công ty mới và nhanh chóng biến chúng thành những công ty lớn rất khó khăn, ngành công nghệ sinh học vẫn chưa lớn mạnh.

Những hệ thống thư lại rộng lớn, dù là nhà nước hay tư nhân, luôn luôn có quá nhiều quyền lợi bắt rễ từ cái cũ để có thể trở thành những người tiên phong cho những công nghệ mới sẽ hủy diệt cái cũ. Công ty Thép quốc doanh British Steel bị sa lầy khi phải cạnh tranh với các công ty nước ngoài và các nhà máy qui mô nhỏ, nhưng công ty tư nhân US Steel cũng lâm vào tình trạng tương tự. Lợi thế duy nhất của chủ nghĩa tư bản là cái chết sẽ đến dễ dàng hơn nếu các xí nghiệp lớn thuộc sở hữu tư nhân. Mười một trên mười hai doanh nghiệp lớn nhất đã mở cánh cửa thế kỷ 20 cho Hoa Kỳ sẽ không còn tồn tại để ăn mừng thế kỷ 21. Chủ nghĩa xã hội không bao giờ hình dung được cách giết những con khủng long của mình; những con khủng long này cứ tiếp tục ngốn hết tài nguyên cho đến khi hệ thống sụp đổ. Nhưng những công ty tư nhân lớn cũng không dễ gì bước ra khỏi thương trường một cách dễ dàng và êm ái như lý thuyết khẳng định. Những lợi ích công cộng như bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế, và bảo đảm hưu bổng mới làm dễ dàng hơn và êm ái hơn việc đóng cửa một hoạt động tư nhân khi thời điểm dành cho một cái chết êm ái xảy ra.

Để tạo lập của cải, người ta phải tạo lập cộng đồng – những công ty lớn – dù rằng khi cần, vào một thời điểm thích hợp người ta đành phải giết chúng.

Những công ty lớn là những người chi tiêu lớn cho các công trình nghiên cứu phát triển, xét về khía cạnh phát triển. Không có chúng, những nỗ lực phát triển cần thiết cho việc sản xuất những sản phẩm mới từ các ý tưởng và các nguyên mẫu sẽ không xảy ra. Những phòng thí nghiệm nghiên cứu của Nhà nước không quan tâm đi sâu vào các chi tiết cho việc sản xuất và tiếp thị các kết quả nỗ lực của họ – dù họ có nói thế nào đi nữa.

Các công ty nhỏ mới xuất hiện thường bắt đầu với tư cách là những vệ tinh của các công ty lớn lâu đời. Tương đối rất ít những công ty xuất hiện trực tiếp từ các trường đại học hay phòng thí nghiệm quốc gia. Thông thường các công ty nhỏ và mới này hay sử dụng những công nghệ mà các công ty lâu đời đã triển khai nhưng không nghĩ là chúng sẽ mang lại các thị trường lớn. Những công ty lớn là nơi mà các nhà quản lý của các công ty mới học hỏi kỹ năng quản lý (phạm các sai lầm đối với tiền của người khác) để cho phép họ phạm ít sai lầm hơn khi khởi động công ty của họ.

Thông thường những thị trường đầu tiên của các công ty nhỏ là những linh kiện do các công ty lớn sử dụng. Bán cho một số ít khách hàng kinh doanh ít tốn kém hơn và dễ hơn là bán cho hàng triệu người tiêu dùng cá nhân. Nếu không có các công ty lớn, các công ty nhỏ sẽ không có các thị trường để bòn rút một cách dễ dàng.

Những công ty lớn là những nhà xuất khẩu lớn mà nước nào cũng cần đến. Muốn xuất khẩu phải có kiến thức chi tiết về thị trường nước ngoài, điều mà các công ty nhỏ không có và không tìm cách để có vì quá tốn kém đối với họ.

Những công ty lớn cung cấp phần lớn hàng hoá cho nền kinh tế, cung cấp việc làm với lương cao và với sự thăng tiến nghề nghiệp. Làm việc với những công ty nhỏ vẫn cứ là công ty nhỏ có nghĩa là triển vọng được hưởng mức lương cao sẽ rất mờ mịt.

Nhỏ không phải là đẹp. Chỉ đẹp khi nào một công ty nhỏ phát triển nhanh chóng thành công ty lớn.

Trong số chủng loại thú vật khác nhau, cá nhân và cộng đồng thường sống chung với nhau theo kiểu sắp xếp rất khác nhau. Con người, giống như một số loài (chó sói) và khác với một số loài khác (sư tử núi ở Hoa Kỳ ), rõ ràng là sinh vật bầy đàn. Rất ít người có thể sống cuộc sống ẩn dật. Những ai sống như thế – như tên cuồng sát Unibomber với các bom thư của hắn – thường bị xem là điên dại. Điều khác biệt đối với tác phong bầy đoàn của loài người là chúng ta xây dựng những xã hội phức tạp có thể thay đổi theo thời gian. Kiểu mẫu thống lĩnh trong bầy sói vẫn không thay đổi, dù cho các vị trí quyền lực do các con sói khác nhau nắm giữ thay đổi. Ngược lại, thành phố của thời Trung cổ khác với thành phố thời nay.

Những sự kiểm soát xã hội chính là điều làm cho loài người trở thành người hơn. Chúng ta không sống trong một tình trạng thiên nhiên cá thể nơi mà kẻ mạnh ăn thịt kẻ yếu. Khi những sự kiểm soát xã hội bị đổ vỡ và kẻ mạnh ăn thịt kẻ yếu thật (Campuchia trong thời gian từ 1975 đến 1979 dưới chế độ Pol Pot ), các tiêu chuẩn sống của con người sút giảm nhanh chóng. Một sự tự do hoàn toàn để ai muốn làm gì thì làm – chế độ vô chính phủ – không thể hoạt động được.

Hiện tại đối kháng với tương lai

Sự tạo lập của cải buộc hiện tại phải kính trọng tương lai. Tương lai thì không bao giờ là hôm nay và chúng ta sẽ không bao giờ sống trong tương lai. Tuy nhiên, tương lai phải có một vai trò quan trọng trong các quyết định của chúng ta. Nó tạo nên các yêu cầu đối với chúng ta. Chúng ta phải hy sinh cho nó. Hiện tại có thể hủy diệt tương lai – chẳng hạn, nếu chi tiêu hiện tại được phép dùng hết số đầu tư cần thiết cho thành công trong tương lai.

Nhiều xã hội khác nhau có cách giải quyết khác nhau về việc khuyến khích công dân của họ đầu tư cho tương lai. Những người cổ Ai Cập tin tưởng rằng cuộc sống sau khi chết quan trọng hơn là cuộc sống hiện tại. Các vì vua Pharaon sống trong những căn nhà trát đất bùn, đã biến mất từ lâu, nhưng lại được chôn cất trong những toà lâu đài bằng đá mà hàng nghìn năm sau vẫn là công trình vĩ đại nhất do con người xây cất được. Những người La Mã tin tưởng rằng đế quốc của họ sẽ tồn tại vĩnh viễn và họ đã xây dựng nó để tồn tại vĩnh viễn. Không phải ngẫu nhiên mà con đường Appian vẫn còn đó. Họ cũng tin tưởng rằng họ đang xây dựng cho đế quốc- không phải cho sự hưởng thụ của riêng họ trong tương lai. Người Trung cổ xây dựng các nhà thờ cho Chúa Trời . Chúa Trời yêu cầu có một nơi thường xuyên để các con chiên thờ phụng Chúa.

Trong nửa cuối thế kỷ vừa qua, cuộc Chiến tranh lạnh là yếu tố xã hội chi phối đã khiến người Mỹ phải xây dựng. Tất cả những công trình xây dựng vĩ đại đều được thuyết minh là do nhu cầu quân sự – hệ thống xa lộ liên bang trong thập kỷ 50, sự gia tăng mạnh mẽ trong việc sản xuất bằng tiến sĩ khoa học và kỹ thuật trong thập kỷ 60, đưa người lên mặt trăng, hệ thống Internet ở thập kỷ 70, và hệ thống chiến tranh giữa các vì sao vào thập kỷ 80. Chủ nghĩa tư bản và nền dân chủ bị đe dọa bởi chủ nghĩa cộng sản và chế độ chuyên chính, và nước Mỹ cần đến những công trình đầu tư táo bạo để sống còn. Nền quốc phòng đã tập trung sự chú ý của người Mỹ về nhu cầu của cộng đồng hiện tại phải bảo vệ sự tồn tại của cộng đồng trong tương lai.

Sinh học là lãnh vực duy nhất mà Hoa Kỳ quyết tâm thực hiện những cuộc đầu tư quan trọng trong tương lai, không chịu áp lực của cuộc Chiến tranh lạnh. Ở đây mục tiêu công bố là kéo dài tuổi thọ – sống lâu hơn. Ước muốn sống còn trong hiện tại làm cho chúng ta muốn đầu tư cho tương lai. Hầu hết những gì mà chúng ta đầu tư hiện nay, chẳng hạn nghiên cứu về ung thư, sẽ không mang đến kết quả đủ nhanh để giúp chúng ta sống lâu hơn nếu chúng ta bị ung thư. Nhưng chúng ta luôn luôn hy vọng. Mọi người chúng ta đều đầu tư cho tương lai với ảo tưởng là chúng ta đang làm cho tương lai của mỗi người chúng ta dài hơn. Điều không may là không có lý do gì chính đáng để đầu tư cho tương lai nếu đầu tư đó nằm ngoài lãnh vực chăm sóc sức khỏe.

Ở ngoài lãnh vực chăm sóc sức khỏe, không có lý lẽ nào của cuộc Chiến tranh lạnh có mối liên quan gì đến việc lo cho tương lai cả. Sự hiện hữu của cộng đồng người Mỹ không bị đe dọa bởi bất cứ người nào hoặc điều gì. Tuy nhiên, có điều gì đó buộc chúng ta phải quan tâm đến sự hiện hữu của tương lai sau khi chúng ta, với tư cách cá nhân, không còn tồn tại nữa.

Nhân loại, giống loài duy nhất trong loài vật, có một quá khứ, một hiện tại và một tương lai. Có lẽ không phải tình cờ việc chúng ta thiếu quan tâm đến lịch sử (số ghi danh học môn sử học giảm đến 25% từ năm 1990 đến 1998) xảy ra đồng thời với việc chúng ta thiếu quan tâm đến tương lai (được minh chứng bởi tỷ suất đầu tư thấp). Nếu một nhóm người không có khái niệm rằng họ đến từ đâu, họ sẽ khó có khái niệm rằng họ nên đi về đâu. Không nhớ về quá khứ và hoạch định tương lai, một số người sẽ không nhận thức được cuộc hành trình họ đang thực hiện. Không biết rằng họ đang ở trong cuộc hành trình, họ không thể và sẽ không tạo lập những công cụ cần thiết cho sự thành công của cuộc hành trình.

Trong suốt lịch sử của họ, nhân loại là những kẻ phiêu lưu và những người thám hiểm. Về mặt địa lý, trò chơi thám hiểm đã đến hồi kết thúc. Còn một số độ sâu của đại dương mà con người chưa thăm dò tới, nhưng không nhiều. Cuộc thám hiểm không gian không người điều khiển sẽ tiếp tục, nhưng con người sẽ không đi xa hơn vào không gian như họ đã đi. Đến ngôi sao gần nhất cũng phải mất sáu mươi nghìn năm trong phi thuyền không gian.

Biên giới không bến bờ của chúng ta chính là khoa học. Thúc đẩy công nghệ đến nơi nó chưa hề đến trước đây và xây dựng cái chưa hề xây dựng trước đây là cách thức mà nhân loại sẽ đi đến nơi mà họ chưa hề đi đến trước đây. Tương lai đòi hỏi các khoản đầu tư khổng lồ, nhưng thời đại thám hiểm lý thú nhất đang ở trước mặt chúng ta – không phải ở phía sau. Điều chưa biết lớn nhất là làm thế nào cho mọi người cảm thấy hứng thú đi theo cuộc hành trình. Người ta có thể hứng thú về những khám phá công nghệ sinh học mà không cần phải là tiến sĩ trong ngành vi sinh. Người ta có thể thực hiện các cuộc đầu tư đó dù biết rằng cuộc hành trình thám hiểm ấy sẽ giúp cho các thế hệ tương lai nhiều hơn là cho những người hiện nay đang bỏ tiền ra.

Cạnh tranh đối kháng với hợp tác

Cạnh tranh và hợp tác là cặp đôi cuối cùng phải được cân đối trong quá trình tạo lập của cải. Sự cần thiết của cả hai được minh chứng dễ dàng.

Sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản chứng minh rằng một hệ thống tập trung vào sự hợp tác cộng đồng mà loại đi sự cạnh tranh cá nhân không hoạt động được. Nhiều nước đã thử nghiệm. Nó đã không hoạt động được ở bất cứ đâu.

Trong thập kỷ 50 và 60, Liên Xô là tượng đài mẫu mực của sự phát triển kinh tế thành công. Nó đã đi từ một nước rất nghèo để trở thành siêu cường quân sự của thế giới với mức thu nhập vào hàng trung bình trong chỉ vài thập kỷ. Nó đã có thể huy động các nguồn tài nguyên và thực hiện tiến trình bắt chước để đuổi kịp, nhưng nó đã không có được tác nhân thay đổi và không thể tiến xa hơn giai đoạn thứ hai của phát triển kinh tế. Sự đình trệ đã diễn ra trong thập kỷ 70 và 80. Hệ thống đã sụp đổ vào thập kỷ 90.

Chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản thất bại bởi vì cả hai đều không có tác nhân thay đổi. Cả hai đều cố ý loại bỏ các doanh nhân. Theo quan niệm của họ, thật bất công khi doanh nhân trở nên quá giàu có và đầy quyền lực. Nhà kế hoạch trung ương được xem như thay chỗ doanh nhân và là tác nhân thay đổi của chủ nghĩa xã hội. Nhưng cơ chế đó đã không thể hoạt động. Sự thay đổi kinh tế được tổ chức từ trung ương về mặt lý thuyết là có thể nhưng trên thực tế là không thể. Những kẻ thua cuộc kinh tế đang hiện hữu thì mạnh hơn về mặt chính trị so với những người thắng cuộc tiềm năng chưa xuất hiện. Những gì đang hiện hữu về mặt chính trị kiểm soát cơ quan kế hoạch trung ương, tác nhân thay đổi được chỉ định, và biến nó trở thành một hệ thống thư lại lạc hậu, bảo vệ cho cái cũ thay vì một hệ thống tiến bộ bảo vệ cho cái mới. Không có tác nhân thay đổi thực sự, cuối cùng sự đình trệ xuất hiện.

Tương phản với điều đó, trong chủ nghĩa tư bản người thắng cuộc không cần phải thương lượng với những kẻ thua cuộc nằm trong cơ chế kế hoạch. Người thắng cuộc chỉ đơn giản đẩy kẻ thua cuộc ra khỏi thị trường một cách không thương tiếc.

Nhưng lịch sử cũng dạy chúng ta rằng nếu chỉ có cạnh tranh cá nhân mà không có hợp tác cộng đồng cũng không hoạt động được. Nước Mỹ đã từng thử nghiệm một thứ chủ nghĩa tư bản chỉ – có - kẻ - mạnh - nhất - mới - tồn - tại vào thập kỷ 1920. Hậu quả là Herbert Hoover được bầu làm tổng thống và cuộc Đại khủng hoảng kinh tế xảy ra. Những thị trường tài chánh không bị kiềm chế đã nổ tung và lôi toàn bộ nền kinh tế sụp đổ theo. Nhà cầm quyền, tin tưởng vào chính sách bất can thiệp và sức mạnh tự - điều – chỉnh, tự - hồi - phục của chủ nghĩa tư bản, đã không làm gì cả để thu dọn mớ hỗn độn đó. Từ tháng mười năm 1929 đến tháng ba năm 1933, nền kinh tế rơi vào vòng xoáy của suy thoái, kết thúc với gần 1/3 dân Mỹ thất nghiệp và không có bất kỳ một hình thức hỗ trợ xã hội nào. Từ tháng Ba năm 1933, Tổng thống Roosevelt cho áp dụng một loạt các chương trình trợ giúp xã hội để chấm dứt cuộc Đại khủng hoảng, nhưng vào lúc đó tác động của nó quá lớn khiến không có chương trình nào thành công. Có một cuộc suy thoái trong thời kỳ Đại khủng hoảng vào năm 1938, và khi Thế chiến thứ 2 bắt đầu tại châu Âu năm 1939, không có chút ánh sáng nào le lói ở cuối đường hầm kinh tế. Thất nghiệp vẫn ở mức trên 20%. Thế chiến thứ 2 đã giúp ngăn chặn cuộc Đại khủng hoảng, nếu không có chiến tranh cuộc khủng hoảng có thể còn kéo dài hơn, đủ để nói lên lời cuối cùng cho sự kết thúc của chủ nghĩa tư bản tại Hoa Kỳ.

Với việc phong trào Nazi (từ rút gọn của hai chữ National Socialism - Chủ nghĩa Quốc gia Xã hội ) chiếm lĩnh lục địa châu Âu, chỉ còn có hai quốc gia tư bản còn lại là Anh Quốc và Hiệp Chúng Quốc Hoa Kỳ, và người Anh sẵn sàng bầu cho một chính phủ xã hội ngay khi chiến tranh kết thúc. Vào thập kỷ 1950, tất cả những nước thuộc thế giới thứ ba đều tin tưởng vào mô hình phát triển cộng sản chủ nghĩa. Liên bang Xô Viết đã áp dụng nó để trở thành một siêu cường trong một thời gian rất ngắn. Lịch sử đã có thể viết một tấm bia mộ cho chủ nghĩa tư bản vào thập kỷ 1930 và 1940 nếu những biến cố xảy ra hơi khác đi một chút.

Lịch sử dạy ta một bài học đơn giản. Quả lắc có thể đánh quá xa ở bất cứ chiều nào. Cạnh tranh và hợp tác phải được duy trì cân bằng.