10. SỰ GIÀU CÓ THỂ HIỆN TRÊN THỊ TRƯỜNG

Đã đến lúc nhìn thẳng vào sự giàu có trên thị trường, con mắt long lanh nằm trên đỉnh của kim tự tháp giàu có.

Sự giàu có theo thị trường gồm có quyền sở hữu đối với phần bên dưới của kim tự tháp giàu có và năng suất (sản lượng) phát sinh từ đó. Sự giàu có lôi cuốn sự chú ý của chúng ta vì nó nằm ngay trên đỉnh của kim tự tháp nhưng sẽ không có nó nếu không có tài nguyên và môi trường thiên nhiên, vốn vật chất, kỹ năng, kiến thức, doanh nhân và tổ chức xã hội nằm bên dưới. Có nhiều nguyên nhân xã hội cũng như cá nhân muốn khuyến khích, mở rộng và gia tăng từng bậc của tháp nhưng trong hệ thống kinh tế của tư bản chủ nghĩa, sử dụng các bậc này để tích lũy sự giàu có theo thị trường là mục tiêu tối hậu của trò chơi. Sự giàu có là cách tư bản chủ nghĩa thể hiện.

Sự giàu có theo thị trường quan trọng vì nó trực tiếp nâng cao mức sống (sở hữu nhà cửa), cho phép mua sắm hàng tiêu dùng, cung cấp an toàn tài chính khi cần thiết (thất nghiệp, đau ốm, tuổi già) và mang lại quyền lực kinh tế. Nếu nhắm vào sự giàu có tột cùng thì quyền lực kinh tế là động lực thúc đẩy chủ yếu. Chỉ cần một mức giàu có thấp thôi cũng đủ để thúc đẩy con người tích lũy.

Người Mỹ khiêm nhường một cách đáng ngạc nhiên khi hỏi về nhu cầu của họ. Trong năm 1996, thu nhập 30.000 USD/hộ gia đình chỉ đủ để “sống qua ngày”, 40.000 USD “đủ tiện nghi”, và 90.000 USD “là thần tiên”.

Cùng thời gian này, một hộ gia đình trung bình có thu nhập 42.000 USD, trong đó người chồng kiếm được 2/3 và bà vợ 1/3 còn lại. Một hộ trung bình (tính tất cả mọi người, không phải chỉ những người có quan hệ gia đình) có mức thu nhập 36.000 USD. Người Mỹ muốn có nhiều tiền hơn mình đang có nhưng với mức giàu có theo thị trường vào khoảng 1,3 triệu USD đầu tư vào chứng khoán chính phủ không có rủi ro, họ có thể sống thần tiên mà không cần phải lao động, không cần phải sử dụng vốn gốc và ngay cả khi chết vẫn có thể để lại cho con cái 1,3 triệu USD của cải. Khi nói đến sự giàu có tột cùng, mục tiêu là quyền lực, là danh vọng, là bất tử và là một trong những người thành công về mặt kinh tế. Tiêu thụ nhiều hơn không phải là động lực thúc đẩy.

Tại Hoa Kỳ, Hội đồng Dự trữ Liên bang định kỳ tính toán mức độ và sự phân bổ vốn tự có tư nhân hay sự giàu có theo thị trường. Tại Hoa Kỳ, chúng ta có thể biết chính xác ai sở hữu những gì và ở mức độ nào. Đỉnh của kim tự tháp được kiểm tra chính thức một cách chính xác.

Chỉ có một vài nước khác có dữ liệu tương tự. Cũng không phải là điều gì quá đáng nếu kết luận là hầu hết các nước khác không có loại dữ liệu này vì họ không muốn biết sự phân bổ quá chênh lệch về mức độ giàu nghèo. Tại các nước khác, sự giàu có được phân bổ quá chênh lệch so với thu nhập. Để biết con số chính xác có nghĩa là nêu lên vấn đề chính trị về thiếu công bằng – đặc biệt tại các nước có những đảng xã hội chủ nghĩa mạnh trong quá khứ. Tốt nhất là quên đi sự việc này. Biết được sự việc có thể tạo áp lực chính trị buộc chính phủ phải thay đổi sự việc.

Tại hầu hết các nước khác, một nhân vật như Bill Gates được xem là một người đáng thán phục pha lẫn khiếp đảm. Người bên ngoài thật sự ngạc nhiên về một hệ thống mà trong đó một con người có thể thành lập một công ty nổi tiếng thế giới chỉ trong vòng một thập kỷ và đã trở thành người giàu hơn bất cứ ai có thể tưởng tượng được. Đồng thời người ta cũng khiếp đảm về mức chênh lệch giàu có do ông ta đại diện. Kết quả là một sự đấu tranh trong tư tưởng không biết nên có hay không một Bill Gates trong nước họ.

Vì người Mỹ thoải mái về sự chênh lệch giàu nghèo hơn công dân cử tri tại bất kỳ nước nào khác, chính phủ của chúng tôi sẵn sàng thăm dò về sự phân bổ giàu nghèo. Khi Hội đồng Dự trữ Liên bang công bố cuộc thăm dò mới nhất về giàu có mỗi 3 hay 4 năm một lần, kết quả được đăng tải trên báo , thường ở các trang trong và sau đó không ai còn nhớ nữa. Không ai đặt vấn đề là người Mỹ phải thay đổi hệ thống để đem lại một sự phân bổ giàu nghèo công bằng hơn.

Hội đồng Dự trữ Liên bang tính toán của cải tư nhân loại trừ các tài sản công như công viên quốc gia và tài sản sở hữu cộng đồng như nhà thờ, nhưng bao gồm tất cả những gì một cá nhân có thể sở hữu và bán đi ngoại trừ hàng tiêu dùng lâu bền. Nhà cửa, các loại bất động sản khác, tiền mặt và tài khoản ngân hàng, chứng khoán tài chính các loại, cổ phiếu và trái phiếu công ty, quỹ đầu tư, sở hữu doanh nghiệp tư nhân, quỹ tín thác, và giá trị thu hồi từ bảo hiểm nhân thọ và tiền hưu bổng đều được tính vào. Tất cả nợ tư nhân – thế chấp, tiêu dùng, ô tô và kinh doanh – đều được khấu trừ từ tổng tài sản để có giá trị tài sản ròng.

Khi bàn về thu nhập cá nhân và hộ gia đình, đúng là phải tập trung vào hộ trung bình hay người có thu nhập trung bình. Nhưng khi bàn về giàu có, số trung bình không có ý nghĩa gì và cũng chẳng đáng quan tâm vì sự giàu có tại Hoa Kỳ chỉ nằm trong tay của 10% dân số trên cùng. Từ 1983 đến 1995 (theo sự thăm dò đầy đủ của Hội đồng Dự trữ Liên bang), sự giàu có của 1% dân số trên cùng đã tăng 17%, trong khi đó mức giàu có của hộ trung bình giảm 11%. Nếu chỉ biết những gì xảy ra đối với các hộ trung bình sẽ cho một cái nhìn rất sai lệch về những gì đang xảy ra trong thế giới giàu có.

Trong năm 1995, 1% số hộ đứng đầu sở hữu 39% tổng của cải của Hoa Kỳ và 20% số hộ trên cùng sở hữu 84% tổng của cải – không xa mấy so với tỷ lệ mà trong tiếp thị người ta cho rằng đó là qui luật con người : 20% dân số tiêu thụ 80% bia. Từ 1983 đến 1995, sự phân bổ cho 1% trên cùng tăng lên trong khi giảm đối với tất cả các thành phần khác, kể cả 4% kế tiếp cũng giảm (xem bảng dưới đây). (Những tính toán mới nhất cho thấy là đến năm 1998, với sự tăng giá trên thị trường chứng khoán đã đẩy mức giàu có của 1% trên cùng chiếm 41% tổng của cải).

Sự phân bổ giàu có

Tỷ lệ theo tổng của cải

Năm 1% 4% 5% 10%

trên cùng kế tiếp tiếp theo tiếp theo

1983 33,8 22,3 12,1 13,1

1995 38,5 21,8 11,5 12,1

Năm 20% 20% 20% 40%

trên cùng kế tiếp kế tiếp Dưới cùng

1983 81,3 12,6 5,2 0,9

1995 83,9 11,5 4,5 0,2

Nguồn: Hội đồng Dự trữ Liên bang

Để vươn lên nhóm 1% trên cùng (tại Hoa Kỳ 1% là một con số lớn – 850.000 hộ) chỉ cần một trị giá của cải nhỏ đáng ngạc nhiên (chưa được 2 triệu USD giá trị tài sản ròng), nhưng muốn chiếm vị trí cao nhất trong nhóm cần phải đạt một số tiền rất to (trên 83 tỷ USD vào cuối năm 1998 để thay Bill Gates làm người giàu nhất Hoa Kỳ). Ngay cả trong số những người giàu, sự giàu có cũng phân bổ rất chênh lệch.

Trái ngược lại, số 40% hộ dưới cùng sở hữu rất ít – 0,2% tổng của cải, một con số giảm gấp 4 lần trong vòng 12 năm. Thật ra 19% số hộ dưới cùng không có tài sản vì họ nợ nhiều hơn họ có. Đây là lý do giải thích tại sao tài sản của Bill Gates tương đương với tài sản của 40% dân số Hoa Kỳ. Một số tiền khổng lồ đối với một người nhưng khi chia ra cho 110 triệu người thì mỗi người chẳng được bao nhiêu.

Nhìn về mặt tài sản tài chính, khái niệm này không bao gồm giá trị nhà đang ở, số 1% trên cùng sở hữu 47% và 20% trên cùng sở hữu đến 93% tổng tài sản tài chính. Đối với phần lớn người Mỹ, quyền sở hữu đối với nhà cửa là phần tài sản đáng kể nhất, nó chiếm đến 2/3 tổng tài sản của 80% hộ gia đình. Các hộ trung bình gần như không có tài sản tài chính – chỉ có 9.950 USD trong năm 1995, chỉ đủ để tài trợ cho tiêu dùng chưa được bốn tháng.

Càng đi sâu vào việc phân bổ sự giàu có, tỷ lệ sở hữu các loại tài sản lại càng khác biệt. Số 10% trên cùng sở hữu 92% phần vốn trong các doanh nghiệp tư nhân, 88% cổ phần các công ty, và 80% các chứng khoán tài chính (xem bảng dưới đây). Ngược lại, số 90% dưới cùng phần lớn thiếu nợ thay vì sở hữu tài sản, chiếm đến 72% tổng số nợ tại Hoa Kỳ. Gánh nặng về nợ tăng đáng kể – từ 30% thu nhập cá nhân vào năm 1949 lên đến 85% vào năm 1997 – tăng chủ yếu là nợ tiêu dùng.

Quyền sở hữu các loại tài sản (%)

Loại tài sản 1% 9% 90%

trên cùng kế tiếp dưới cùng

Vốn kinh doanh 69,5 22,2 8,3

Chứng khoán tài chính 65,9 23,9 10,2

Quỹ tín thác 49,6 38,9 11,5

Cổ phiếu và quỹ đầu tư 51,4 37,0 11,6

Bất động sản khác 35,1 43,6 21,3

Tài khoản ngân hàng 29,4 32,9 37,7

Quỹ hưu bổng 17,7 44,7 37,7

Bảo hiểm nhân thọ 16,4 28,5 55,1

Nhà (bất động sản) 7,1 24,6 68,3

Nợ 9,4 18,9 71,7

Nguồn: Hội đồng Dự trữ Liên bang

Vay nợ là cách chạy theo những người trở nên giàu có nhanh hơn. Bằng cách vay nợ, người ta có thể tăng chi cho tiêu dùng nhanh hơn thu nhập. Nhưng cố gắng chạy theo này chỉ mang lại rắc rối cho người đi vay. Kết quả tại Hoa Kỳ là sự bùng nổ về phá sản tư nhân – tăng 93% kể từ năm 1990. Trong năm 1998, 1,4 triệu hộ đã phá sản do cố gắng chạy theo người láng giềng.

Sự chênh lệch giàu nghèo đã được kiềm chế trong suốt thời kỳ sau Thế chiến thứ 2 vì giá trị nhà (loại tài sản mà 80% số dân dưới cùng sở hữu) tăng nhanh hơn thị trường chứng khoán. Trong thập kỷ vừa qua, tình trạng chênh lệch về phân bổ giàu nghèo lại gia tăng do thị trường chứng khoán tăng nhanh trong lúc giá nhà lại giảm.

Số 10% trên cùng sở hữu phần lớn các loại cổ phiếu. Khi giá cổ phiếu trên thị trường chứng khoán tăng trong khoản từ năm 1995 đến 1998, 86% phần gia tăng giá trị cổ phiếu thuộc về 10% hộ trên cùng. Vì 60% hộ gia đình không sở hữu cổ phiếu nên họ chẳng được gì khi thị trường chứng khoán tăng.

Gần đây, giá nhà có tăng nhưng cũng không theo kịp sự gia tăng trên thị trường chứng khoán. Quan trọng hơn, vì nợ so với bất động sản chính tăng gần gấp đôi từ 1983 đến 1995 cho nên phần giá trị ròng tính trên nhà do chủ nhân sở hữu lại giảm.

Giá trị quyền sở hữu nhà ở giảm cũng là lý do giải thích tại sao sự giàu có của những hộ trung bình giảm theo số tuyệt đối. Khi đề cập đến việc tích lũy làm giàu của những hộ trung bình, việc cho vay mua nhà (lần đầu tiên cho phép vào giữa những năm 1980) là một thảm họa.

Quyền sở hữu cổ phiếu (trực tiếp dưới dạng cổ phần và gián tiếp thông qua quỹ đầu tư) đang gia tăng. Trong số 40% có sở hữu cổ phần, 15% sở hữu cổ phiếu trực tiếp và 30% sở hữu cổ phiếu gián tiếp thông qua các quỹ đầu tư. Nhưng tài khoản ngân hàng đang giảm xuống. Trong những năm gần đây, nhiều hộ trung lưu bậc cao đã thay đổi hình thức tiết kiệm nhưng tổng mức tiết kiệm đã giảm.

Mặc dù có sự di chuyển lên xuống trong sự phân bổ giàu nghèo nhưng sự di chuyển này cũng không lớn lắm. Nhìn lại số 20% dưới cùng, 70% trong số này vẫn không thay đổi trong 15 năm qua. Đối với phần trên cùng, 60% vẫn không thay đổi vị trí trong suốt 15 năm qua. Chỉ có 3% di chuyển trên 20% trong từng giai đoạn 5 năm. Nếu loại trừ yếu tố di chuyển do tuổi già – người già có thời gian dài hơn để tích lũy làm giàu, và tất nhiên hộ gia đình sẽ giàu hơn khi người ta già đi – sự thay đổi thực tế còn nhỏ hơn cả các con số trên cho thấy.

Dữ liệu đáng tin cậy về sự giàu có thường không có tại hầu hết các nơi khác trên thế giới nhưng căn cứ trên dữ liệu chúng ta có, 5% trên cùng tại Hoa Kỳ sở hữu số tài sản gấp hai lần tại Nhật Bản, gấp 1/3 tại Canada hay tại Thụy Điển và 1/4 cao hơn tại Pháp. Trong khi không có lý do gì để tin rằng không có nước nào trong thế giới thứ nhất có sự chênh lệch giàu nghèo cao hơn tại Hoa Kỳ, nhiều nước trong thế giới thứ ba, đặc biệt tại châu Mỹ La tinh, mức chênh lệch cao hơn nhiều.

Mức chênh lệch cao hơn tại Hoa Kỳ có thể nhìn dưới ba dạng khác nhau:

1. Hoa Kỳ là miền đất của cơ hội, nơi mà ai cũng có thể làm giàu và người giàu lại càng giàu hơn. Cơ hội càng nhiều sự chênh lệch lại càng lớn hơn.

2. Hoa Kỳ là miền đất luôn kín cửa, nơi rất khó cho những ai bên dưới những người trên cùng trở nên giàu có. Những nhóm dân lớn (da màu và gốc Tây Ban Nha) đều bị phân biệt đối xử và không được phép tham gia cuộc chơi. Những người nằm trong 75% lực lượng lao động dưới cùng không được hưởng một nền giáo dục và đào tạo tốt như thành phần thấp nhất tại các nước phát triển khác. Thiếu cơ hội cho đa số giải thích sự chênh lệch lớn trong xã hội Hoa Kỳ.

3. Người Mỹ tiết kiệm ít hơn nhiều so với thế giới phát triển còn lại. Tại Hoa Kỳ, 80% số hộ dưới cùng tích lũy kém hơn thành phần tương tự ở bất cứ nơi nào khác. Giàu có tột cùng không tùy thuộc vào tiết kiệm nhưng giàu có bậc trung tùy thuộc vào tiết kiệm. Với tỷ lệ tiết kiệm thấp tại Hoa Kỳ, không có gì phải ngạc nhiên khi người ta không giàu. Hoa Kỳ có sự chênh lệch về phân bổ giàu nghèo là vì người Mỹ chọn tiêu dùng hiện tại hơn là giàu có. Mức chênh lệch lớn này đơn giản chỉ là kết quả của sự khác biệt về sở thích.

Bất kỳ sự giải thích nào trên đây cũng phù hợp với thực tế. Tất nhiên, kết hợp cả ba là câu trả lời đúng. Người nghe chọn lời giải thích nào tùy thuộc vào quan điểm triết lý của người trình bày về sự chênh lệch hơn là nguyên nhân sâu xa của nó.

Khi được hỏi, 2/3 người Mỹ cho rằng của cải cần được phân bổ bình đẳng hơn nhưng họ không phẫn uất. Nhiều người cho rằng người ta giàu là do lao động cực nhọc (46%), hơn là do bóc lột người khác (38%). Thiếu cố gắng (39%) cũng không kém phần quan trọng như điều kiện thuận lợi (44%) khi giải thích tại sao có người không giàu được. Với thái độ như vậy, người Mỹ hoàn toàn khác với các dân tộc khác trên thế giới. Tại Hoa Kỳ, trên 50% dân chúng tin rằng làm việc cực nhọc sẽ đưa đến thành công hơn là tại Anh quốc hay Nhật Bản.

May mắn đối kháng với tài năng

Đến mức độ nào có thể nói làm giàu là do may mắn – đến đúng chỗ, đúng lúc – và mức độ nào có thể nói là do tài năng cá biệt mà tích lũy làm giàu? Nhìn vào dữ liệu cũng không thể xác định cách giải thích nào đúng.

Ông Warren Buffett (người giàu thứ hai tại Hoa Kỳ) là nhà đầu tư tài tình – hay chỉ là may mắn? Gần như chỉ có mình ông trong số những người rất giàu là nhà đầu tư vào thị trường chứng khoán hơn là thành lập các công ty mới. Nếu 272 triệu người Mỹ cùng ném đồng tiền và cần 20 mặt hình liên tục để trở nên thật giàu thì có 272 người Mỹ sẽ làm giàu do may mắn. Một con số nhỏ người thật giàu ở Hoa Kỳ không có gì mâu thuẩn với quan điểm may mắn hay kém may mắn trên thế giới.

Tương tự, mặc dù Bill Gates có số tài sản tương đương với tài sản của 40% số hộ dưới cùng tại Hoa Kỳ, ông ta không có một biệt tài nào (chỉ số thông minh, nhạy bén trong kinh doanh, sẵn sàng chấp nhận rủi ro) tương đương với tài năng của 110 triệu con người. Có rất nhiều người khác cũng chẳng kém thông minh, cũng là những doanh nhân tài giỏi và cũng không kém trong nhiều lãnh vực khác nhưng lại không giàu như ông ta.

Tốt nhất nên xem giàu có tột cùng là một cuộc xổ số có điều kiện. May mắn cũng cần thiết. Người ta cần phải ở đúng nơi, đúng lúc. Sự giàu có được hình thành trong thời kỳ có sự thay đổi – cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai và thứ ba. Lợi dụng sự mất cân đối hiện có (về công nghệ, xã hội hay phát triển) là cơ hội của cuộc chơi. Những doanh nhân tài giỏi ngang nhau trong những năm 1950, 1960 và 1970 không trở nên thật giàu. Khả năng không chưa đủ.

Qui luật thứ 13: May mắn là cần thiết. Tài năng, sự năng động, tính bền bỉ chưa đủ để trở nên giàu có.

Trong lúc đó, chúng ta biết rằng không phải Bill Gates chỉ vì may mắn. Ở đúng chỗ, đúng lúc cũng chưa đủ. Người ta còn phải có tài năng để vận dụng sự may mắn. Không phải lúc nào cũng chỉ có một người đến đúng chỗ, đúng lúc. Ai thành công trong cuộc đua đó không phải chỉ vì may mắn. Người nào đó chẳng những đến đúng chỗ đúng lúc mà còn phải có đúng năng khiếu của mình. Có nhiều người có thể thành lập công ty Microsoft. Những nhà sáng lập ra công ty máy tính Apple là bằng chứng rõ ràng nhất vì họ đã có một hệ thống máy tính đang hoạt động tốt hơn Microsoft nhưng họ lại tự cho mình là công ty phần cứng, không phải là công ty bán phần mềm (hệ thống điều khiển) cho các nhà sản xuất máy tính. Họ có thể không nhìn thấy hay không biết tận dụng cơ hội trước mắt họ. Nhưng cho dù Steve Jobs, nhà sáng lập công ty Apple, không giàu bằng Bill Gates nhưng ông ta cũng là một tỷ phú của Hoa Kỳ.

Sự giàu có được tạo ra từ thị trường tài chính nhưng không do thị trường tài chính. Thị trường tài chính tận dụng giá trị của việc loại bỏ những mất cân đối về công nghệ, phát triển hoặc xã hội.

Thị trường rất quan trọng trong quá trình tạo sản phẩm và qui trình mới vì thị trường đem lại thanh khoản cho nhà đầu tư (cho phép họ bán hay bãi đầu tư) và sự linh hoạt ( cho phép thay đổi đầu tư) và tăng nhanh phần thưởng của sự thành công. Với khả năng thoát ra bất cứ đầu tư nào một cách dễ dàng, thị trường tài chính làm giảm rủi ro và làm tăng phần thưởng cho việc đưa ý tưởng mới vào thực tiễn. Hầu hết các nhà tư bản đầu tư mạo hiểm cũng muốn biết trước đâu là lối thoát trước khi tham gia. Họ sẽ không tham gia nếu nghĩ rằng cửa sẽ bị khóa sau lưng họ. Tính cơ động cho phép những ai sẵn sàng chấp nhận rủi ro đối với vốn của mình có thể nhanh chóng chuyển từ những công ty trưởng thành thành công sang các công ty mới thành lập. Nước nào không có một thị trường năng động cho việc phát hành cổ phiếu đầu tiên của công ty mới sẽ có rất ít công ty mới.Với các đợt phát hành cổ phiếu đầu tiên, các nhà đầu tư ban đầu có thể thoát ra nhanh hơn và gia tăng tốc độ gặt hái thành công do cơ hội kinh doanh mang lại, và làm giàu nhanh là một động lực lớn. Nếu các bạn không tin điều này, hãy nhìn số gia tăng khổng lồ về người ghi danh theo học các chương trình kinh doanh tại các trường quản trị kinh doanh trong năm năm qua.

Nếu muốn biết làm thế nào để giảm mức chênh lệch giàu nghèo, có một cách dễ và một cách khó. Tăng hình phạt về tiêu dùng (một cách nói chân thật về khuyến khích tiết kiệm) đối với 80% dân số dưới cùng sẽ làm tăng đáng kể của cải của họ. Không tiết kiệm thì không thể làm giàu được. Khuyến khích mọi người cùng tham gia loại bỏ mất cân đối càng khó hơn. May mắn là cần thiết nhưng không phải ai cũng có thể gặp. Phần lớn không thể khai thác sự mất cân đối về công nghệ, phát triển hay xã hội. Người ta không thể đổ tội cho Bill Gates vì 40% dân số dưới cùng không giàu lên. Sự thành công của Bill Gates không ảnh hưởng gì đến sự thất bại của họ. Giảm tài sản của Bill Gates không đem lại thành công cho họ. Tuy nhiên, điều có thể làm là nâng cao kỹ năng cho họ để nếu họ muốn, có thể làm việc cho các công ty kinh doanh để được hưởng quyền chọn cổ phiếu gần như dành cho mọi nhân viên.

Nâng cao căn bản kỹ năng là vấn đề của tổ chức xã hội. Điều này đưa chúng ta trở lại vấn đề tổ chức để cải tiến giáo dục tại Hoa Kỳ, tạo môi trường để cho các công ty nhỏ có thể dễ dàng được thành lập và nhanh chóng trở thành các đại công ty ở châu Âu, và làm giảm hậu quả của sự thất bại cá nhân tại Nhật Bản để mọi cá nhân đều có thể chấp nhận rủi ro thành lập các công ty mới.

Lợi nhuận chạy đi đâu?

Những cuộc cách mạng kinh tế không chỉ tạo ra công nghiệp mới và làm thay đổi công nghiệp cũ mà còn làm thay đổi nơi tạo ra lợi nhuận trong quá trình sản xuất và hệ thống giao sản phẩm của từng ngành công nghiệp. Để tạo lợi nhuận, doanh nghiệp phải ở vị trí kinh tế rất khác trên dây chuyền tạo giá trị gia tăng không phải như trong quá khứ.

Hãy tưởng tượng bạn là ông John Ackers, Tổng giám đốc điều hành Công ty IBM vào năm 1990. Trong thập kỷ trước, công ty của bạn đạt lợi nhuận bình quân 8 – 9 tỷ USD/năm. (Để dễ so sánh, trong năm 1997, hai công ty có lợi nhuận cao nhất thế giới là General Electric và Exxon, mỗi công ty đạt trên 8 tỷ USD). Trong năm 1990, IBM đạt mức lợi nhuận giữa 10 và 11 tỷ USD. Không một công ty nào đạt mức lợi nhuận như thế trước đó hay kể từ thời điểm đó. Bạn đang điều hành một công ty đem lại lợi nhuận cao nhất thế giới, có tên nổi tiếng nhất thế giới, được chiêm ngưỡng nhất thế giới và khi các bạn trẻ thông minh nhất từ các đại học uy tín nhất thế giới được hỏi họ muốn làm việc ở đâu thì công ty bạn đứng số 1.

Chúa đến với bạn, John Ackers, như đã đến với Moses. “John, hãy leo lên núi này, Chúa muốn chỉ cho con vùng đất hứa. Thời đại máy tính lớn qua rồi. Nếu con không thay đổi mạnh cơ cấu của IBM, trong năm 1991, lợi nhuận của con sẽ là con số không, năm kế đó sẽ âm 9 tỷ USD, năm kế tiếp sẽ âm 9 tỷ USD nữa và năm tiếp theo sẽ âm 5 tỷ USD. Trong vòng 4 năm tới công ty của con sẽ lỗ 23 tỷ USD – lỗ nặng hơn bất cứ công ty nào trong lịch sử loài người. John, công việc của con bây giờ là hãy xuống núi và thuyết phục số 420.000 công nhân của con đã có một thập kỷ tốt nhất và một năm tốt nhất trong lịch sử loài người là họ cần phá bỏ và làm điều gì đó hoàn toàn khác hơn”.

Không ai có thể thực hiện được công tác đó. Công việc không thể thực hiện được. Cũng nên nhớ rằng Moses đã phải lên núi đến hai lần để tiếp thu 10 điều răn trước khi được người Israelite tin. Trong khi chỉ một vài công ty rơi xuống vực thẳm như IBM nhưng doanh nghiệp nào cũng trải qua kinh nghiệm giống như IBM. Lợi nhuận sẽ giảm xuống đến một mức nào đó trong ngành công nghiệp của họ và họ sẽ phải thay đổi thôi.

Hãy nhớ là có lúc IBM sở hữu 20% cổ phần của Intel – một công ty hiện nay có giá trị cổ phần cao hơn IBM. IBM đã không nhìn thấy hay không muốn thấy là lợi nhuận đã chuyển từ những công ty lắp ráp máy tính nằm giữa dây chuyền giá trị gia tăng đến các công ty sản xuất linh kiện (Intel, Microsoft) ở đầu dây chuyền và các công ty bán máy tính (Dell, Compaq) ở cuối dây chuyền. Nhưng không phải chỉ có IBM. Công ty Digital Equipment, có lúc là công ty lớn nhất trong ngành kinh doanh máy tính và đã bị Compaq nuốt chửng, đã phạm sai lầm tương tự.

Với việc bán vé qua hệ thống điện tử, các hãng hàng không đang giành phần lợi nhuận từ các đại lý du lịch. Trong khu vực chăm sóc sức khoẻ, các bệnh viện phi lợi nhuận đã lấy đi lợi nhuận của các bác sĩ dưới dạng trả lương cao cho bác sĩ của bệnh viện. Trong ngành điện thoại, chưa ai biết lợi nhuận sẽ phát sinh từ đâu; các công ty thường xuyên sáp nhập rồi lại tách ra. Trong ngành dầu mỏ, những người sở hữu giếng dầu sẽ kiếm được lợi nhuận – như trong hàng trăm năm qua – hay do các công ty cung ứng dịch vụ cho các giếng dầu – điều mà nhiều người tin là đúng chỗ trong vài thập kỷ tới? Ngành điện năng đang trong quá trình giải trừ qui định, công nghệ mới và phí tổn bị kẹt lại. Khâu nào là nơi cần có mặt? Tất cả các khâu không đem lại lợi nhuận như nhau.

Với việc mua sắm điện tử, hàng hoá được giao tận nhà thay vì người mua phải tự mang về, có thể các công ty giao nhận sẽ kiếm được lợi nhuận (UPS, Federal Express) thay vì các công ty điều hành các cửa hàng thương mại điện tử. Với phương thức mới, chưa bao giờ thực hiện trước đây, liệu người ta có chấp nhận trả giá cao hơn? Làm thế nào để giữ được giá cao đó? Có phải điều bí mật nằm trong nhãn hiệu như Coca Cola? Có phải bí mật với nhãn hiệu Microsoft và sự khống chế trong chương trình phần mềm? Hay là như Intel với cả thương hiệu và máy vi xử lý đi trước các đối thủ cả một thế hệ?

Trong nền kinh tế tri thức, các câu hỏi này chưa có lời giải thỏa đáng. Không ai biết chắc được. Nhưng ai đó nhìn thấy trước hay chọn đúng chỗ trên dây chuyền tạo giá trị gia tăng sẽ thắng. Họ là những người ở trên đỉnh của kim tự tháp giàu có.