BÀI 6 CHA MẸ TỐT HƠN THẦY CÔ GIỎI

Trường học, gia đình và xã hội là ba yếu tố chính trong quá trình giáo dục trẻ. Trong đó gia đình là môi trường tiếp xúc đầu tiên của trẻ, sự tốt xấu trong giáo dục gia đình không chỉ ảnh hưởng tới phương hướng và khả năng phát triển của trẻ mà còn quyết định đến cuộc đời trẻ.

1. GIÁO DỤC CHÂN CHÍNH LÀ GIÁO DỤC TRÀN ĐẦY NIỀM VUI

“Học mà bị ép buộc thì sẽ không bao giờ ghi nhớ được kiến thức.”

Plato (Hi Lạp cổ)

Giáo dục phải là sự nghiệp mang lại niềm vui khám phá cho con người. Một đứa trẻ đang vui thì học bất cứ cái gì cũng tương đối dễ dàng; còn khi trẻ đang trong tâm trạng không vui, thì trí lực và tiềm năng của chúng sẽ giảm sút rõ rệt. Vì thế, cha mẹ cần luôn tạo cho trẻ một không khí học tập vui vẻ, như vậy sẽ giúp trẻ tự tin và dễ dàng vượt qua được mọi khó khăn.

�➊ Nhà giáo dục (cha mẹ) vui vẻ

Trong giáo dục, vui vẻ và khổ sở là hai cảm xúc không chỉ tồn tại ở một phía là cha mẹ hay con cái, nếu cha mẹ thấy giáo dục trẻ là một việc khổ tâm thì trẻ cũng có cảm giác đó, còn cha mẹ thấy vui vẻ thì trẻ cũng sẽ vui vẻ theo. Do đó, nếu muốn trẻ trưởng thành trong sự vui vẻ thì điều cha mẹ cần làm đầu tiên chính là bản thân phải vui vẻ.

Rất nhiều cha mẹ luôn so sánh con mình với những đứa trẻ khác, nhất là với anh chị em họ hoặc những đứa trẻ hàng xóm. Cha mẹ nghĩ so sánh thế này sẽ giúp trẻ nỗ lực hơn, nhưng thực chất đó lại là suy nghĩ nông cạn, vì trẻ dù có toàn diện đến mấy cũng không tránh khỏi khuyết điểm. Việc khuyết điểm bị đem ra so sánh với ưu điểm sẽ tạo cho trẻ một tâm lí không vui vẻ.

Trên thực tế, mỗi đứa trẻ đều là một cá thể độc lập, sự phát triển của mỗi cá thể là một quá trình độc lập và tồn tại những khác biệt so với những cá thể khác, sự thành công của trẻ trong tương lai liên quan rất nhiều đến cá tính của trẻ trong hôm nay. Bởi vậy, cha mẹ hãy là một nhà giáo dục thông minh thuận theo thiên tính của trẻ, tôn trọng cá tính của trẻ, tôn trọng cả những khuyết điểm của trẻ, không đem trẻ so sánh với người khác, hãy đem trẻ của ngày hôm qua so sánh với trẻ của ngày hôm nay, như vậy bạn sẽ nhận ra được trẻ tiến bộ như thế nào.

Cha mẹ vui vẻ giống như một người chăn cừu. Khi thả cừu, họ sẽ chỉ đưa cừu đến đồng cỏ tươi ngon, còn việc cừu ăn cỏ như thế nào người chăn cừu không hề quan tâm đến điều đó. Giáo dục trong gia đình, cha mẹ cũng nên như người chăn cừu vậy. Hãy dẫn dắt trẻ tiếp cận kiến thức phong phú và những sự tốt đẹp của thế giới, để trẻ chủ động học tập.

�➋ Tạo không khí vui vẻ khi dạy dỗ trẻ

Trong cuộc sống gia đình, sẽ có rất nhiều những chuyện cỏn con khiến chúng ta buồn chán và thất vọng. Nhưng nếu một gia đình phải thường xuyên sống trong sự buồn chán và thất vọng thì cuộc sống đó quả thực là khốn khổ, môi trường như vậy sẽ không tốt cho sự trưởng thành của trẻ.

Cha mẹ cần xây dựng bầu không khí gia đình vui vẻ, không thể vì sự vui buồn phẫn nộ của cá nhân mà ảnh hưởng tới không khí chung, ngay cả khi phải chịu áp lực rất lớn về tinh thần hay kinh tế, cũng phải duy trì nét mặt vui vẻ, tâm trạng lạc quan, có như vậy trẻ mới vui vẻ theo.

�➌ Phương thức giáo dục vui vẻ

Giáo dục là sự uốn nắn và thay đổi thiên tính, tất nhiên sẽ mang trong nó tính cưỡng chế, do vậy việc trẻ cảm thấy áp lực là điều dĩ nhiên. Giáo dục gia đình chính là biến áp lực thành động lực, biến khổ cực thành vui vẻ. Để làm được điều này thì phương thức giáo dục trước hết phải vui vẻ.

Chúng ta có thể áp dụng một số phương pháp giáo dục vui vẻ như nghe nhạc, đi du lịch, chơi trò chơi… để tạo ra niềm vui. Trong niềm vui, trẻ sẽ dễ dàng tiếp thu được kiến thức.

�➍ Đối tượng được giáo dục (con trẻ) vui vẻ

Khi trẻ rơi vào trạng thái mệt mỏi, tinh thần căng thẳng, sự tự tin của chúng sẽ bị giảm sút, lúc này cho dù có xuất hiện một nhà giáo dục giảng giải cho chúng mọi điều hay lẽ phải thì chúng cũng không thể tiếp thu được. Cách làm tốt nhất lúc này là hướng trẻ tới sự vui vẻ, tự tin, sau đó mới tiến hành giáo dục.

Khi thấy trẻ mệt mỏi hoặc có tâm trạng không vui, cha mẹ không nên ép trẻ học, có thể cho trẻ nghỉ ngơi để chúng được thoải mái, ví dụ như cho trẻ chơi vài phút, ăn nhẹ một món trẻ thích… đợi tới khi tâm trạng trẻ vui vẻ trở lại thì học tiếp, như vậy sẽ mang lại hiệu quả cao hơn.

�➎ Giáo dục trẻ có quan niệm về niềm vui đúng đắn

Theo đuổi niềm vui là mục tiêu của cả đời người. Con người theo đuổi giàu sang phú quý bởi chúng mang đến cảm giác vui vẻ; con người theo đuổi tình yêu vì tình yêu mang lại sự vui vẻ.

Giáo dục truyền thống thường chỉ chú trọng đến lượng kiến thức nắm bắt được, ít chú ý đến sự vui vẻ của người được giáo dục, điều này đã khiến cho nhiều người có nhận thức sai lầm về niềm vui, coi việc gây đau khổ cho người khác là việc mang lại niềm vui. Như vậy những kiến thức, kĩ năng mà họ học được trước đó không mang lại hạnh phúc, ngược lại trở thành công cụ tạo ra bi kịch cho đời họ, và giáo dục vô tình đóng vai trò là tòng phạm cho những người này.

Đối với một người, học tập để nắm bắt những kiến thức và kĩ năng đương nhiên là quan trọng, nhưng điều quan trọng hơn nữa là có được nhận thức đúng đắn về niềm vui và hạnh phúc. Cha mẹ có trách nhiệm truyền sự vui vẻ đến trẻ, khiến trẻ hiểu vui vẻ có lợi cho cuộc sống như thế nào, phải theo đuổi nó ra sao, để trên hành trình cuộc đời, trẻ tìm được sự vui vẻ thuộc về chính mình và hưởng niềm hạnh phúc trong sự vui vẻ đó.

Lời khuyên của chuyên gia:

Các nhà giáo dục đã chỉ ra những hành động sau sẽ khiến trẻ thực sự vui vẻ:

(1) Tôi có thu hoạch, có tiến bộ, thì tôi sẽ vui.

(2) Tôi có phát hiện mới, có điều cần quan tâm mới, có giác ngộ mới, thì tôi sẽ vui.

(3) Tôi có thể giúp người khác, mang lại hạnh phúc cho người khác, thì tôi sẽ vui.

(4) Khiến cha mẹ vui vẻ hơn, thì tôi sẽ vui.

(5) Gặp phải những khó khăn mà người khác chưa từng gặp phải, nhưng tôi có thể giải quyết được, thì tôi sẽ vui.

(6) Sinh ra trong một gia đình khó khăn, nhưng tôi có thể vượt qua hoàn cảnh, thì tôi sẽ vui.

(7) Tôi có thể vượt qua cha mẹ, qua thầy cô và sách vở, phát hiện ra điều mới mẻ chưa từng có, thì tôi sẽ vui.

(8) Khi trưởng thành, tôi hiếu thuận với cha mẹ, có thể đưa cha mẹ đi du lịch khắp nơi, thì tôi sẽ vui.

(9) Tôi có những sáng tạo mới, mang lại vinh quang cho Tổ quốc, làm rạng danh dân tộc, đó là niềm vui lớn nhất.

Những hành vi dưới đây của trẻ sẽ không được coi là niềm vui chính đáng:

(1) Coi mình là trung tâm.

(2) Khiến người khác buồn và bất an.

(3) Không làm mà vẫn hiển nhiên hưởng thụ.

(4) Không biết nỗ lực.

2. CẦN GIÁO DỤC NGAY KHI TRẺ VỪA CHÀO ĐỜI

“Dạy con từ thuở còn thơ. Trẻ nhỏ cũng giống như hạt giống. Nếu được chăm sóc đúng cách, hạt giống sẽ đâm chồi nảy lộc khỏe mạnh. Nếu ngay từ nhỏ trẻ đã phải chịu tổn thương, nếu có may mắn không tàn lụi thì sau này trẻ cũng rất khó trưởng thành…”

Đào Hành Tri (Trung Quốc)

Hơn một trăm năm trước, Darwin - nhà nghiên cứu nổi tiếng trong lĩnh vực tự nhiên học người Anh – đã đón tiếp một vị khách. Vị khách muốn thỉnh giáo Darwin khi nào bắt đầu dạy dỗ trẻ là tốt nhất. Darwin liền hỏi lại: “Xin hỏi con cô bao nhiêu tuổi rồi?” Vị khách đáp: “Dạ, mới hai tuổi rưỡi ạ.” Darwin lấy làm hối tiếc mà nói rằng: “Vậy là cô đã để muộn mất hai năm rưỡi rồi.”

Dạy dỗ trẻ thời kì đầu rất quan trọng. Nhiều phụ huynh cho rằng lúc trẻ mới sinh, ngoài việc ngủ ra thì trẻ chỉ cần có ăn, như vậy sẽ không cần dạy trẻ điều gì.

Cách nghĩ này thật sự không đúng.

Ngay khi vừa chào đời, con người đã có rất nhiều phản xạ không điều kiện như chớp mắt, há miệng… Một số nhà nghiên cứu người Mĩ đã tiến hành thực nghiệm đối với một nhóm trẻ, giữ 2 nách của chúng, đặt hai chân của chúng lên bàn hoặc lên một mặt phẳng, chúng sẽ bước đi, hai chân có thể bước những bước nhịp nhàng; còn nếu đặt trẻ xuống dưới nước, thì theo bản năng chúng sẽ ngẩng đầu lên, đồng thời còn làm những động tác bơi nhịp nhàng… Những hoạt động bản năng này có thể trở thành cơ sở cho việc học tập ban đầu của trẻ.

Do vậy, giai đoạn sơ sinh là cơ hội tốt nhất để cha mẹ giáo dục trẻ. Đương nhiên, việc giáo dục này không phải là nhận biết mặt chữ, làm toán, đọc thơ theo ý nghĩa giáo dục truyền thống đơn thuần mà là căn cứ vào độ tuổi, đặc điểm tâm trạng và tình hình thực tế để chọn lựa cách giáo dục phù hợp.

Ngọc Hoan và Ngọc Linh là hai chị em song sinh, do cha mẹ làm việc bận rộn nên chỉ có thời gian trông Ngọc Hoan, còn Ngọc Linh phải gửi về quê nhờ ông bà trông giúp. Ngọc Hoan được cha mẹ chăm lo từ nhỏ, vì thế ngay từ bậc mẫu giáo đã tỏ rõ là một đứa trẻ giỏi hơn các bạn cùng trang lứa. Rồi đến bậc tiểu học, đại học, nghiên cứu sinh, Ngọc Hoan nhiều lần đạt được thành tích xuất sắc, con đường học hành rất thuận lợi. Năm 23 tuổi, Ngọc Hoan tốt nghiệp đại học, hơn thế còn giành được suất học bổng cao học ở Mĩ.

Bà ngoại Ngọc Linh chưa bao giờ đi học, cũng không biết phải truyền cảm hứng học tập cho cháu như thế nào, hàng ngày thường chỉ cùng Ngọc Linh xem tivi hoặc sang nhà hàng xóm xem các cô thợ may may quần áo. Cho tới năm 6 tuổi, phải vào lớp 1, Ngọc Linh mới quay về với cha mẹ. Lúc này, bố mẹ phát hiện cô bé thua kém các bạn đồng trang lứa về tất cả các phương diện văn hóa, nghệ thuật... Trong 3 năm đầu tiểu học, Ngọc Linh luôn là học sinh kém trong lớp, cô bé dần dần mất đi cảm hứng học tập và sự tự tin. Mặc dù cha mẹ đã bỏ ra rất nhiều công sức để dạy thêm cho Ngọc Linh, nhưng thành tích học tập của cô vẫn rất kém. Lên cấp 3, cô bé không thi đỗ được vào bất kì một trường công lập nào, đành phải học trong một trường dân lập, cũng không thi đỗ đại học, sau này kiếm sống bằng nghề thu vé ở chợ.

Helvetius – triết gia người Pháp từng nói: “Con người khi sinh ra đều giống nhau, nhưng rồi hoàn cảnh, đặc biệt là hoàn cảnh thời thơ ấu đã tạo nên những con người khác nhau, có người trở thành thiên tài, có người chỉ là kẻ phàm phu tục tử. Ngay cả những đứa trẻ bình thường nhất, chỉ cần được giáo dục đúng cách, cũng có thể trở thành phi thường.” Ngọc Hoan và Ngọc Linh về phương diện trí lực vốn dĩ không có khác biệt lớn, nhưng môi trường sống khởi đầu của hai cô bé lại hoàn toàn khác biệt, vì vậy mà trở thành hai con người hoàn toàn khác nhau.

Rất nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy: Bồi dưỡng tiềm năng của trẻ phải tuân theo một quy luật riêng biệt - quy luật tài năng thiên bẩm giảm dần, tức là tuổi càng lớn thì tài năng bẩm sinh của trẻ càng giảm đi, giáo dục càng muộn thì tài năng vốn có của trẻ sẽ càng ít được phát huy.

Trẻ sơ sinh tiếp nhận thế giới bên ngoài thông qua các giác quan. Thị giác, thính giác, xúc giác, vị giác, khứu giác của trẻ sẽ phát triển hơn khi được tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Do vậy, thông qua việc sờ chạm vào các sự vật, tín hiệu từ cơ quan xúc giác sẽ được truyền tới não bộ, kích thích nơron thần kinh hoạt động.

Cha mẹ có thể nắm lấy tay chân trẻ, nhẹ nhàng giơ lên giơ xuống cho trẻ tập thể dục, kích thích tai, miệng và lòng bàn tay của trẻ… Cũng có thể cắt những tờ giấy màu, dán ở những nơi trẻ dễ nhìn thấy, dùng màu sắc để kích thích thị giác của trẻ. Như vậy có thể rèn luyện năng lực tập trung thị giác và năng lực nhìn theo màu sắc ở trẻ.

Giống như người trưởng thành, trẻ sơ sinh cũng đã biết quan sát những thay đổi của môi trường, thích những kích thích mới mẻ, do vậy cha mẹ cần có thay đổi hợp lí trong môi trường sống của trẻ.

Có rất nhiều phương pháp tốt giúp rèn luyện thính giác của trẻ, ví dụ cho trẻ nghe và xác định vị trí, nghe theo tiếng động tìm ra vật thể, phán đoán tiếng động ấy là của ô tô hay chú chó con...

Cũng có thể cho trẻ sờ vào những vật khác nhau như dùng tay bốc gạo, nhúng tay vào nước lạnh, vào nước ấm... Còn có thể cho trẻ sờ vào chiếc xe ô tô trơn bóng hay những sợi lông của chú cún nhỏ… Việc tiếp xúc trực tiếp với những vật nóng, lạnh, mềm, cứng, nặng, nhẹ, sẽ mang lại những kích thích não bộ khác nhau cho trẻ.

Đôi khi, cha mẹ cũng có thể cho trẻ nắm những vật nhỏ như nắm hạt đậu, gạo, mảnh giấy vụn… như vậy có thể phối hợp được hoạt động của não, tay, mắt… và rèn luyện cơ bắp cho trẻ.

Mỗi người đều có năng lực tiềm ẩn, mấy năm đầu sau sinh là thời kì phát triển trí lực nhanh nhất và tốt nhất của đời người. Một số chuyên gia nghiên cứu tâm lí đã phát hiện, trí lực của con người phát triển đến năm 17 tuổi là hoàn thiện, nhưng khi 4 tuổi đã phát triển được 50%, 8 tuổi đã phát triển tới 80%, từ 8 tới 17 tuổi - khoảng thời gian 9 năm này chỉ phát triển 20%. Do vậy, giáo dục ngay khi trẻ mới sinh ra là một trong những hoạt động bắt buộc để khơi dậy tiềm năng của trẻ. Cha mẹ có thể áp dụng phương pháp, hình thức giáo dục phù hợp với đặc điểm phát triển tâm sinh lí của trẻ, tiến hành giáo dục sớm cho trẻ.

Đương nhiên, giáo dục sớm không giống với giáo dục trong nhà trường. Giáo dục nhà trường luôn tuân theo một quy chuẩn nhất định, có địa điểm, thời gian và mục tiêu rõ ràng; còn giáo dục sớm tại gia đình lại được thực hiện ở mọi lúc, mọi nơi; khi thấy trẻ có cảm hứng với một đồ vật gì đó, tập trung vài giây, vài phút, là có thể nắm bắt cơ hội để dạy trẻ một vài điều hữu ích. Khi trẻ không còn cảm hứng, thì không nên ép buộc. Cha mẹ không nên cho rằng phương pháp giáo dục này rời rạc, trẻ sẽ không học được gì, bởi trẻ tiếp cận cuộc sống xung quanh qua những chi tiết nhỏ bé, nhiều lần như thế, kiến thức của trẻ sẽ trở nên toàn diện.

Lời khuyên của chuyên gia

Các lỗi dễ phạm nhất khi tiến hành giáo dục sớm

(1) Chỉ chú trọng phát triển trí tuệ

Giáo dục sớm phải là giáo dục trên mọi mặt để giúp trẻ phát triển toàn diện, cả về thể chất và tinh thần. Nội dung bao gồm giáo dục bồi dưỡng tình cảm, rèn luyện hành vi chuẩn mực, tính cách, năng lực giao tiếp xã hội, chứ không chỉ là phát triển trí tuệ như dạy trẻ biết chữ, biết tính toán, biết đọc thơ, biết ngoại ngữ…

(2) Chỉ chú trọng phát triển thể chất

Ngoài việc quan tâm phát triển thể chất như chiều cao, cân nặng của trẻ, cha mẹ nên quan tâm hơn nữa đến sự phát triển tâm lí của trẻ. Trẻ từ khi sinh ra đều đã có các biểu hiện cảm xúc như cười, khóc, cáu giận, vui vẻ… Nếu cha mẹ kịp thời đáp lại và thỏa mãn những cảm xúc ấy, thì sẽ giúp trẻ phát triển tình cảm và các kĩ năng hữu ích để hòa nhập với xã hội tương lai.

(3) Bắt buộc phải thực hiện ở một nơi có chuyên môn

Mọi sự vật, hiện tượng, hoàn cảnh… xung quanh đều là “trường học” để trẻ học tập, trẻ không nhất định chỉ học ở những địa điểm giáo dục chuyên biệt như nhà trẻ, trường mẫu giáo,...

(4) So sánh mù quáng

Mỗi đứa trẻ đều có điểm mạnh và điểm yếu, vì thế không nên ngưỡng mộ tài năng trên một phương diện của trẻ nào đó rồi so sánh với con mình, cha mẹ nên căn cứ vào đặc điểm của trẻ để đưa ra những biện pháp dạy dỗ phù hợp. Cha mẹ phải kịp thời phát hiện cảm hứng của trẻ, tăng cường bồi dưỡng, nhưng tránh hành động vội vàng hấp tấp, dẫn đến những hậu quả không đáng có .

(5) Xem nhẹ vai trò giáo dục của cha mẹ

Không nên cho rằng giao phó trẻ cho nhà trường thì cha mẹ không cần phải giáo dục trẻ nữa. Cha mẹ là người thầy quan trọng nhất của trẻ, vai trò của cha mẹ trong quá trình giáo dục trẻ là không thay thế được.

3. THỜI KÌ THEN CHỐT ĐỂ NUÔI DẠY TRẺ TRƯỞNG THÀNH

“Đời người là một hành trình dài, nhưng giai đoạn quan trọng thì chỉ có vài bước, đặc biệt khi người ta còn nhỏ.”

Liễu Thanh (Trung Quốc)

Năm 1910, Oskar Heinroth - nhà khoa học người Đức – qua một thực nghiệm đã phát hiện ra một hiện tượng vô cùng lí thú: Những loài như thiên nga, ngỗng, vịt, sau khi đục vỏ trứng chui ra, theo bản năng chúng sẽ đi theo người mà nó nhìn thấy đầu tiên và cho rằng đó là mẹ mình. Cho dù thứ mà nó nhìn thấy đầu tiên không phải là mẹ ruột mà là một vật thể sống khác như chó, mèo hoặc một chú chim đồ chơi, thì nó cũng sẽ tự động đi theo đằng sau vật thể ấy. Điều quan trọng nhất ở đây là, một khi chú chim này đã hình thành phản ứng đi theo một vật thể này, thì sẽ không hình thành phản ứng đi theo một vật thể khác nữa, sự hình thành phản ứng đi theo này là không thể chống lại.

Konrad Zacharias Lorenz, nhà khoa học người Áo đã tiến hành một nghiên cứu sâu hơn về hiện tượng này. Ông phát hiện sau khi chào đời, đối tượng đầu tiên mà vịt con gặp (vịt mẹ, người hoặc là một đồ chơi bằng điện có thể chuyển động) thì nó sẽ ghi nhớ rất rõ đối tượng này, phản ứng của nó là đi theo đối tượng đầu tiên ấy. Lorenz gọi hiện tượng này của vịt mới sinh là "imprinting" (tạm dịch là hiệu ứng khắc sâu)

Khi Lorenz tiến hành thực nghiệm: cho một vài chú vịt nhỏ sau khi chui ra khỏi vỏ trứng không được nhìn thấy mẹ trước mà nhìn thấy ông đầu tiên, thì đã xuất hiện một việc thú vị: Ông đi trước, đằng sau ông là vài chú vịt nhỏ. Những chú vịt đã coi ông là mẹ của chúng!

Sự phát sinh “hiệu ứng khắc sâu” có tính thời gian, thông thường, thời kì then chốt về “ấn tượng người mẹ” của vịt con, gà con xuất hiện 10 đến 16 tiếng sau khi trứng nở, còn thời kì then chốt về “ấn tượng người mẹ” của chó con xuất hiện 3 đến 7 tuần sau khi sinh. Sau khoảng thời gian này sẽ không nảy sinh hiện tượng đó nữa, nhà tâm lí học gọi đó là thời kì then chốt.

Giống như những loài động vật khác, con người cũng có thời kì then chốt để trưởng thành. Nếu năng lực của một đứa trẻ không được chú trọng bồi dưỡng trong thời kì then chốt thì sau này muốn phát triển là vô cùng khó, thậm chí là vĩnh viễn không phát triển. Giống như người nông dân trồng cây, mùa xuân không gieo hạt, nhưng hè đến thu về lại gieo hạt, đương nhiên sẽ không thu hoạch được gì.

Nếu cha mẹ có thể nắm bắt được thời kì trưởng thành quan trọng của trẻ, thì mỗi đứa trẻ đều có thể trở thành thiên tài giống như Einstein hay Shakespeare.

�➊ Trước 8 tuổi là thời kì then chốt phát triển trí lực của trẻ

Nhà tâm lí học giáo dục Bloom đã nghiên cứu và phát hiện, trước 8 tuổi là giai đoạn phát triển thích hợp nhất cho trẻ, vì khi đó tế bào thần kinh đang ở trạng thái mở, khi nhận được những kích thích phong phú, thần kinh sẽ xuất hiện các liên kết (khớp thần kinh) – tương ứng một khuôn mẫu tư duy được hình thành. Từ đó suy ra, càng có nhiều liên kết thần kinh trong một khu vực nào đó, trẻ càng trở nên nhạy bén hơn trong lĩnh vực ấy. Ví dụ, nếu trẻ học giỏi toán, đó là vì phần não bộ chịu trách nhiệm cho khả năng lập luận toán học có rất nhiều liên kết thần kinh. Trong khi đó, tuy giỏi toán nhưng trẻ lại có thể vẽ không đẹp, đó là vì khu vực tưởng tượng liên quan đến thị giác trong não bộ không có nhiều liên kết thần kinh. Bởi vậy, nếu bỏ qua thời kì này, tiềm năng trí lực quan trọng của trẻ có thể bị mai một.

�➋ Trước 6 tuổi là thời kì then chốt phát triển các giác quan của trẻ

Trong thời kì này, cha mẹ phải tạo ra những kích thích phù hợp lên các giác quan của trẻ như thính giác, vị giác, xúc giác, để các giác quan có động lực phát triển, để khiến trẻ làm quen được với mọi hoàn cảnh. Tránh dạy trẻ bằng những câu từ trừu tượng, khó giải thích; cho trẻ thông qua các giác quan để hiểu, thể nghiệm quan sát và nhận thức sự vật.

�➌ Trước 6 tuổi là thời kì tốt nhất để khai phá ngôn ngữ của trẻ

Khi trẻ còn nằm trong nôi bi bô tập nói, cũng là lúc cha mẹ cần rèn luyện ngôn ngữ cho trẻ một cách có ý thức (bao gồm cả nói và đọc). Chú ý trong quá trình giao tiếp với trẻ, phải chọn ngôn ngữ quy phạm, tránh việc nói ngọng, nói lắp.

�➍ 1 tuổi rưỡi đến 4 tuổi là thời kì then chốt để trẻ hứng thú với những sự vật nhỏ bé

Trong thời kì này, những chi tiết mà người lớn hầu như không để ý như những con vật nhỏ trong đất, họa tiết trên quần áo, thậm chí là nhụy hoa trong bông hoa… đều khiến trẻ hứng thú. Cha mẹ có thể cùng trẻ quan sát những sự vật nhỏ bé này, tìm ra sự tương đồng, mối liên hệ hay khác biệt giữa các sự vật, nuôi dưỡng hứng thú tìm tòi khám phá của trẻ. Hơn nữa còn học cách để trở thành người bạn của trẻ, cố gắng để có được sự tin cậy của trẻ.

�➎ Từ 2 tuổi rưỡi đến 6 tuổi là thời kì then chốt để trẻ học quy phạm xã hội

Trong thời gian này, cha mẹ phải để trẻ tiếp xúc và chơi nhiều với các bạn đồng trang lứa, giúp trẻ có hứng thú với hoạt động tập thể, khiến trẻ trong khi chơi xóa bỏ suy nghĩ mình là trung tâm, phải tuân thủ một vài quy tắc nhất định, hơn nữa còn giúp trẻ học được cách làm thế nào để kết bạn, hiểu được trong một tập thể muốn được yêu quý thì mình cần làm gì.

Lời khuyên của chuyên gia

Trẻ ở các giai đoạn phát triển khác nhau có những cách tiếp cận khác nhau.

(1) Trẻ 1 tuổi

Cha mẹ chú ý xây dựng quy luật sinh hoạt hàng ngày cho trẻ.

(2) Trẻ 2 đến 3 tuổi

Đây là thời kì bồi dưỡng thói quen tốt trong sinh hoạt. Ngoài ra, cha mẹ nên thường xuyên cho trẻ ra ngoài nhìn ngắm phong cảnh thiên nhiên, bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên cho trẻ, đọc nhiều thơ, hát nhiều bài hát thiếu nhi cho trẻ nghe.

3) Trẻ 4 đến 6 tuổi

Đây là thời kì hoàng kim để bồi dưỡng tính cách cho trẻ, cũng là thời kì trẻ cảm thấy hứng thú nhất với mọi thứ xung quanh. Cha mẹ lúc này phải là nguồn cổ vũ của trẻ, chơi cùng trẻ nhiều hơn, quan tâm đến trẻ nhiều hơn, đặc biệt phải chú ý đến tình hình học tập của trẻ ở trường.

(4) Trẻ 6 đến 12 tuổi

Đây là độ tuổi cần đặc biệt dạy trẻ các kĩ năng an toàn. Trẻ ở độ tuổi này thường rất quan tâm đến lời của cha mẹ, do vậy cha mẹ cần chú ý khen ngợi các thành tích ở trường của trẻ, bồi dưỡng cảm hứng học tập và tính cách lạc quan cho trẻ.

(5) Trẻ 12 đến 18 tuổi

Đây là lúc trẻ bước vào thời kì thanh xuân, cũng là thời kì "nổi loạn" của trẻ. Cha mẹ phải đặt sự giao tiếp của trẻ lên hàng đầu, nói ít nghe nhiều, chú trọng xây dựng mối quan hệ tốt với trẻ. Áp lực học hành của trẻ trong thời kì này tương đối lớn, cha mẹ phải chú ý dạy trẻ thông qua các hoạt động như thể thao, nghe nhạc… để giảm bớt áp lực trong cuộc sống. Hãy cho trẻ một môi trường gia đình vui vẻ, yên bình, như vậy việc học tập của trẻ mới có thể đạt kết quả tốt được.

4. HIỂU TRẺ LÀ TIỀN ĐỀ CỦA GIÁO DỤC

“Bồi dưỡng, giáo dục con người cũng giống như trồng hoa, trước tiên phải nhận biết được đặc điểm của hoa, trong hoàn cảnh khác nhau thì bón phân, tưới nước và chăm sóc cũng khác nhau, đây gọi là giáo dục theo đối tượng."

Đào Hành Tri (Trung Quốc)

Gallup là công ty chuyên điều tra khảo sát nổi tiếng trên thế giới. Công ty này thông qua việc điều tra hàng nghìn hàng vạn các điển hình thành công trên thế giới đã phát hiện, những người thành công có một đặc điểm giống nhau, đó là hiểu được bản thân mình.

Qua kết quả nghiên cứu khoa học về não trong những năm gần đây, Gallup phát hiện ở một người từ 3 đến 15 tuổi, những đặc trưng cơ bản của não đã hình thành, tức là những ưu thế, nhược điểm về trí lực cơ bản đã định hình, rất khó sửa đổi. Trong tương lai bạn sẽ thuộc tuýp người thích giao tiếp, bi quan, lạc quan hoặc là người thích chỉ huy, hài hòa…, tất cả sẽ do những đặc trưng cơ bản đã hình thành ở khoảng thời gian này quyết định. Nếu người thuộc loại hình này lại phải làm công việc của một loại hình khác thì sẽ không thể thành công, vì họ không thể phát huy được ưu thế của mình.

Họ đã rút ra được kết luận là: một người chỉ khi hiểu được ưu thế của mình, mới có thể biết mình thành công ở đâu.

Hiểu trẻ là tiền đề giúp giáo dục trẻ tốt nhất. Cách đây hàng nghìn năm, Khổng Tử đã từng đưa ra lí luận rằng: giáo dục phải phù hợp với từng cá nhân. Ông đã căn cứ vào tính cách của từng học sinh để đưa ra những biện pháp giáo dục khác nhau. Ví dụ, Khổng Tử cho rằng Nhiễm Canh có tính cách khiêm tốn, làm việc do dự không dứt khoát, cho nên thường khích lệ anh ta đưa ra quyết định; nhưng đối với học sinh là Tử Lộ, do Tử Lộ tính tình nóng vội hiếu thắng, làm việc không chu đáo, nên Khổng Tử thường khuyên anh ta khi gặp việc gì cũng nên tham khảo ý kiến của mọi người, suy nghĩ kĩ rồi hãy làm.

Trên tờ báo nọ, từng có một bài trắc nghiệm dành cho cha mẹ, và kết quả đánh giá như sau: “Nếu có thể nói ra 10 ưu điểm của con cái, bạn chính bậc cha mẹ ưu tú, có thể nói ra được 5 ưu điểm, thì bạn có tư cách làm cha mẹ, còn nếu ngay cả 1 ưu điểm cũng không nói ra, như vậy là bạn không xứng là cha mẹ”.

Cha mẹ nào cũng mong con khôn lớn thành tài, nhưng có rất ít bậc cha mẹ thực sự muốn tìm hiểu ưu điểm và sở trường của trẻ, càng không muốn tìm hiểu cách giáo dục theo thiên tính của trẻ.

Cha mẹ ưu tú là người hàng ngày phải biết phân tích, quan sát và nghĩ cách tốt nhất để phát huy ưu điểm của trẻ, sau đó mới hướng dẫn và bồi dưỡng. Đặc biệt là khi thành tích của trẻ không được lí tưởng, thì cha mẹ phải bình tĩnh phân tích nguyên nhân và cảm hứng sở thích của trẻ, từ đó tìm ra được phương pháp giáo dục phù hợp để phát triển ưu thế của trẻ.

Otto Wallach là nhà hóa học nổi tiếng người Đức, từng được trao giải Nobel Hóa học năm 1910, quá trình thành tài của ông vô cùng đặc biệt.

Khi Otto Wallach bắt đầu học trung học, cha mẹ đã chọn cho ông con đường văn chương. Không ngờ sau một kì học, thầy giáo đã viết lời bình luận về ông như thế này: “Wallach rất nỗ lực, nhưng quá cứng nhắc. Người như vậy ngay cả khi có phẩm đức hoàn mĩ thì cũng khó có thể thành công trên con đường văn chương.”

Sau đó, cha mẹ đành phải thuận theo ý của Wallach, để ông chuyển sang học hội họa. Nhưng Wallach vừa không có tính sáng tạo, vừa không biết phối màu, không lâu sau đó, ông lại là người có thành tích thấp nhất lớp, thầy giáo nhận xét: “Con không thể là một tài năng trong giới nghệ thuật hội họa được.”

Tất cả các thầy giáo đều cho rằng, Wallach "vụng về" sẽ không bao giờ thành tài được, chỉ có thầy giáo dạy hóa học lại cho rằng ông kiên trì, tỉ mỉ, rất hợp với các thí nghiệm nên đã đề nghị ông chuyển sang môn hóa học. Sau này, hóa học đã khai phá được tiềm năng của Wallach, thắp sáng lên ngọn nến trí tuệ trong ông, kết quả là “học sinh kém” về văn học và hội họa, trong chốc lát đã trở thành người xuất sắc trên lĩnh vực hóa học, được mọi người công nhận.

Muốn hiểu trẻ, cha mẹ cần phải biết quan sát tỉ mỉ từng hành vi cử chỉ của trẻ. Có thể tài năng của trẻ chỉ được thể hiện ở những hành động nhỏ nhất. Cha mẹ phải để trẻ tiếp xúc với các kiến thức trên mọi phương diện, khuyến khích trẻ tham gia hoạt động quần chúng, tích cực thể hiện tài năng của mình. Khi năng khiếu của trẻ được bộc lộ, cha mẹ phải chú ý phát hiện và công nhận nó.

Nếu cha mẹ không thực sự hiểu trẻ, chỉ căn cứ vào những ấn tượng phiến diện và nguyện vọng chủ quan của mình để ép trẻ phát triển theo một phương diện nào đó, thì trẻ sẽ không chỉ gặp bất lợi trong việc phát triển lợi thế, mà còn tỏ ra rất vụng về. Nếu cha mẹ cho rằng trẻ không có tài năng và mất đi niềm tin ở trẻ, thì sẽ có thể nhấn chìm tài năng chưa được phát hiện của trẻ, còn có thể khiến trẻ có tâm lí “chấp nhận số mệnh” là “mình bất tài, giảm dần tự tôn và tự tin của trẻ.

Thường thì cha mẹ nào cũng muốn trẻ trong tương lai có thể trở thành người xuất chúng, vì thế ép trẻ học đủ thứ, đưa trẻ vào vòng xoáy cạnh tranh kịch liệt hòng giành chiếc thắng, nhưng kết quả lại hoàn toàn ngược lại. Ví dụ, một số cha mẹ xem được một vài tin tức liên quan đến “thần đồng” trên phương tiện truyền thông đại chúng, liền tìm mọi cách để đầu tư cho trẻ, cho trẻ học đàn, học võ, học vũ đạo, học ngoại ngữ… với mong muốn con thành "thần đồng".

Tuy vậy, không phải đứa trẻ nào cũng thích hợp làm nhạc công, võ sư hay diễn viên múa. Rất nhiều trẻ căn bản không hề có bất kì cảm hứng nào đối với âm nhạc, võ thuật… Sự ép buộc của cha mẹ tạo ra tâm lí phản kháng ở trẻ, thậm chí còn nảy sinh một số bi kịch.

Cha mẹ của Minh Nguyệt thắt lưng buộc bụng, gom góp tiền bạc để mua cho con một cây đàn piano, sau đó thúc ép con khổ luyện. Nhưng Minh Nguyệt căn bản không có hứng thú với đàn, nhiều lần đã xin cha mẹ thôi học, song lần nào cha mẹ cũng từ chối, hơn nữa còn không ngừng bị giáo huấn.

Minh Nguyệt oán hận cha mẹ đã không tôn trọng ý nguyện của mình, ép buộc mình làm những việc mình không thích, cướp đi quyền lợi mà mình nên có. Vậy là một ngày, nhân lúc cha mẹ không ở nhà, Minh Nguyệt đã làm hỏng cây đàn. Sau khi trở về, cha mẹ đã đánh Minh Nguyệt một trận nên thân, đồng thời tiếp tục bức bách cô bé luyện đàn. Minh Nguyệt từ đó trở nên ít nói hẳn.

Mỗi đứa trẻ đều có ưu thế và sở trường riêng của mình, cha mẹ không nên chỉ xuất phát từ quan điểm và mong ước của chính mình mà ép trẻ phải phát triển theo một phương hướng nào đó, hơn nữa cũng không nên quá nóng vội trong việc giáo dục trẻ. Cần bình tĩnh nhận ra những khác biệt cá thể của trẻ, tăng cường chỉ dẫn và bồi dưỡng, như vậy mới khiến trẻ phát huy được sở trường, tạo cho trẻ một môi trường phát triển tốt nhất.

Lời khuyên của chuyên gia

Học cách quan sát đặc điểm của trẻ

Cha mẹ nên chú ý quan sát đặc điểm thường ngày của trẻ, sử dụng phương pháp giáo dục có mục đích rõ ràng. Dưới đây là một số gợi ý về đặc điểm của trẻ mà Đại học Y California đưa ra:

(1) Trẻ biết đi sớm

Trẻ biết đi sớm thường là thông minh. Bàn chân bước đi sẽ kích thích não bộ trẻ, vì thế khi trẻ còn nhỏ, cha mẹ nên cho trẻ bước đi nhiều, không nên bế ẵm trẻ cả ngày.

(2) Trẻ sớm biết nói

Những đứa trẻ này phản ứng nhanh nhẹn, mồm miệng khéo léo, lời nói lưu loát, tư duy mạch lạc, khả năng thấu hiểu tốt. Trẻ biết nói sớm có thể học được nhiều từ hơn những trẻ bình thường, có thể vận dụng từ linh hoạt hơn, biểu đạt được ý nghĩa phức tạp hơn.

(3) Trẻ có trí nhớ tốt

Trẻ có trí nhớ tốt là những trẻ thông minh. Vì khả năng ghi nhớ của những trẻ này vượt qua mức của những đứa trẻ bình thường, và thời gian ghi nhớ rất lâu, cho nên tốc độ học rất nhanh, hơn nữa còn rất nhẹ nhàng.

(4) Trẻ tập trung chú ý cao độ vào một sự vật nào đó

Trẻ có thể không để tâm vào sự vật này, nhưng với sự vật khác lại biểu hiện sự hiếu kì rất mãnh liệt, hơn nữa còn thích hỏi đến tận cùng và chuyên tâm học hỏi, điều này cho thấy trẻ có thiên phú trong lĩnh vực này.

(5) Trẻ hoạt bát đáng yêu, thể lực dồi dào, khỏe mạnh hơn người thường

Trẻ dạng này sống hòa hợp với cha mẹ, bạn bè hơn các bạn đồng trang lứa, trong cuộc sống có tâm trạng tương đối ổn định, có khả năng sống độc lập, có chí tiến thủ và có lòng tự tin.

5. CẢM HỨNG LÀ THẦY GIÁO TỐT NHẤT CỦA TRẺ

“Tất cả những công việc liên quan tới trí lực đều phải dựa vào cảm hứng.”

Piaget (Thụy Sĩ)

Einstein từng nói: “Cảm hứng là thầy giáo tốt nhất.” Giai đoạn ấu thơ, trẻ rất hiếu kì với những sự vật xung quanh, từ đó sinh ra cảm hứng sâu sắc, có thể là khởi nguồn cho thành tựu cả cuộc đời. Cảm hứng ở đây nói đến việc trẻ có ham muốn khám phá một sự vật nào đó, ngay cả khi công việc đó khiến trẻ khổ cực thì trẻ vẫn cảm thấy rất vui.

Karl Witte có một nguyên tắc giáo dục là “giáo dục không bắt ép”. Cho dù dạy cái gì, trước tiên ông cũng cố gắng khơi dậy cảm hứng của con, chỉ khi con có cảm hứng mãnh liệt, ông mới tiến hành dạy dỗ. Khi dạy con đọc sách, trước tiên ông mua cho con một quyển sách nhỏ và một tập tranh, ông đọc diễn cảm cho con nghe đồng thời nói: “Nếu con biết những chữ này, con sẽ có thể hiểu được câu chuyện.” Ông dùng cách này để kích thích trí tò mò và lòng hiếu kì của con; khi giảng cho con nghe, ông chỉ nói: “Câu chuyện trong bức tranh này vô cùng hay, nhưng cha không có thời gian kể cho con nghe.” Cứ như vậy, con trai ông có ý nghĩ nhất định phải biết những chữ cái đó. Lúc này, ông không bỏ lỡ cơ hội mà ngay lập tức dạy chữ cho con.

Trong thực tiễn giáo dục trẻ, cha mẹ phải kiên trì một nguyên tắc là khơi dậy lòng khao khát học hỏi của trẻ, cha mẹ thông qua quan sát phát hiện trẻ hứng thú với điều gì, sẽ khích lệ và giúp trẻ tăng cường học về điều đó, hoàn toàn không ép trẻ học những thứ mà cha mẹ thích hoặc cho rằng cái này cần thiết nên buộc trẻ phải học.

Một đứa trẻ, lúc 5 tuổi phải làm theo ý muốn của cha mẹ là tập viết chữ, dưới sự giám sát của cha mẹ, mỗi ngày đứa trẻ phải tập viết khoảng một tiếng đồng hồ. Một hôm, đứa trẻ tâm sự với mẹ rằng: “Con chẳng thích viết chữ tí nào, hàng ngày mẹ ép con viết chữ, thực ra con viết là vì mẹ, khi mẹ khen ngợi con, con cũng chẳng thấy vui.” Câu nói này khiến người mẹ ngạc nhiên, cũng khiến chị đau lòng. Người mẹ liền hỏi con: “Vậy con thích thứ gì?” Đứa trẻ nói: “Con thích đàn, con muốn học đàn.” Người mẹ sau khi suy nghĩ, cảm thấy là nên tôn trọng ý kiến của con và đáp ứng ngay nguyện vọng đó. Do có cảm hứng, nên đứa trẻ học đàn rất tự giác, sau này cậu bé trở thành một nhạc công tài ba.

Đối với cha mẹ, cách giáo dục tốt nhất là quan sát và phát hiện điểm mạnh điểm yếu của trẻ, sau đó mới tiến hành kích thích, tạo ra động lực học tập cho trẻ, khiến trẻ dưới sự chỉ dẫn của cha mẹ khai phá tối đa tiềm năng của chính mình.

Mẹ của Vĩ rất coi trọng việc giáo dục con, chị luôn ao ước một ngày con sẽ trở thành thần đồng để mọi người ngưỡng mộ. Chị thường nói với mọi người rằng: “Tôi không tin con tôi không làm được những việc của thần đồng. Chỉ cần không tiếc tiền, bỏ công sức, là con tôi nhất định sẽ thành công”

Và người mẹ này đã mua quyển sách trong đó có sưu tập những bài thơ hay, mỗi buổi tối cho dù mệt nhọc bận rộn thế nào chị cũng dạy con đọc thuộc. Nhưng điều đáng tiếc là trong khi mẹ tràn đầy niềm tin thì con trai lại rất thờ ơ. Sau đó không lâu, chị lại mua về một cây đàn điện tử, mời gia sư về dạy Vĩ học đàn, còn không ngừng dùng tiền bạc, vật chất ra để khích lệ con: “Con học đàn cho giỏi, rồi muốn gì mẹ cũng đồng ý.” Nhưng sau nửa tháng, ngay cả một đoạn nhạc đơn giản Vĩ cũng không biết đánh, thậm chí còn tỏ ra tâm trạng chán nản. Mẹ rất lo lắng, dùng mọi biện pháp đánh mắng, khuyên nhủ, thưởng phạt… nhưng vẫn vô ích. Cả mẹ và con đều cảm thấy vô cùng mệt mỏi.

Khi Vĩ 4 tuổi, vì yêu cầu công việc nên mẹ phải đi công tác nước ngoài, mẹ đã gửi Vĩ cho ông bà. Quan niệm giáo dục của ông bà lại trái ngược hoàn toàn với mẹ, họ cho rằng phải để trẻ phát triển thuận theo tự nhiên, lớn lên trong vui vẻ, chứ không nhất định phải ép trẻ phải trở thành thần đồng.

Ông rất thương yêu Vĩ, mua cho Vĩ rất nhiều đồ chơi, có xe ô tô, xe đạp, máy bay… chạy bằng điện và cả chú chó nhỏ, mèo nhỏ biết kêu, biết chạy… Sau khi chơi một lúc, Vĩ liền đem tháo tung hết mọi đồ chơi ra.

Ông không trách mắng mà chỉ nói nhẹ nhàng: “Con tháo ra như thế nào thì hãy lắp vào như thế ấy.” Vậy là những lần sau, Vĩ tháo đồ chơi rất cẩn thận, mỗi một linh kiện được tháo ra đều xếp theo một tuần tự, sau khi tháo xong cậu xem xét kĩ lưỡng, rồi lại tỉ mỉ lắp lại. Cứ như vậy, tháo rồi lắp, lắp rồi tháo. Vài năm tiếp theo, Vĩ tháo dỡ bao nhiêu đồ chơi, bao nhiêu đồng hồ… không ai đếm nổi. Sau đó, khi đã tìm ra được quy luật lắp ráp, Vĩ dùng dây điện, pin, xe nhỏ lắp ráp thành một chiếc xe lớn, chở hàng đi đi lại lại như thật. Cậu bé rất say mê với “tác phẩm” mình tạo ra, tâm trạng luôn cảm thấy vui vẻ.

Ông thấy Vĩ thích lắp ráp như vậy, liền kể cho cháu nghe những câu chuyện về các nhà phát minh. Lần nào Vĩ cũng nghe rất chăm chú, và nguyện vọng trở thành nhà phát minh cứ như thế lớn dần trong cậu bé. Năm học lớp 2, ước mơ của Vĩ cuối cùng đã thành sự thật. Sản phẩm rô-bốt rửa rau mà Vĩ phát minh đã đạt được giải ba trong cuộc thi "chế tạo rô-bốt" toàn quốc, cậu được đứng trong danh sách 10 gương mặt thiếu nhi tiêu biểu toàn quốc.

Cảm hứng là nhân tố bên trong thôi thúc trẻ nhận thức sự vật, trẻ có cảm hứng với sự vật nào sẽ chú ý tới sự vật đó, hơn nữa còn tích cực chủ động khám phá. Do vậy, chỉ khi cha mẹ tôn trọng cảm hứng của trẻ thì mới có thể phát huy hết tiềm năng của trẻ, mới có thể đạt được hiệu quả giáo dục tốt nhất.

Lời khuyên của chuyên gia

Phát hiện cảm hứng của trẻ

Cảm hứng thực ra rất dễ phát hiện, nhất là cảm hứng của trẻ. Một học giả người Mĩ đã chỉ ra những biểu hiện cho thấy trẻ hứng thú với điều gì đó:

(1) Chuyên tâm chú ý

Việc mà người bình thường chỉ tập trung vào 10 phút thì trẻ có thể tập trung nhìn trong một tiếng mà không dễ dàng bị ngắt đoạn hay bị phân tâm.

(2) Kiên trì

Dù khó khăn thế nào cũng vẫn kiên trì làm, ngay cả khi thất bại cũng có thể thu dọn và bắt đầu cho một khởi điểm khác.

(3) Không có cảm giác thời gian

Không chú ý thời gian trôi nhanh, bỏ qua thời gian nghỉ ngơi, không phân biệt sớm muộn, có thể bỏ ăn để làm việc, ghét người khác ngăn cản công việc mình đang làm.

(4) Không cảm thấy mệt mỏi

Một việc có thể khiến trẻ vui vẻ thì dù mệt đến mấy trẻ cũng không thấy khổ, chúng có thể vì đó mà không cần nghỉ ngơi, không muốn ngủ.

(5) Tràn đầy động lực

Sau khi nghỉ ngơi, tiếp tục thực hiện công việc, nếu cần người tương trợ thì sẽ chủ động tìm người giúp, sau khi giải quyết được vấn đề, sẽ tập trung làm tiếp.

6. DẠY MÀ NHƯ KHÔNG DẠY MỚI LÀ CÁCH GIÁO DỤC TỐT NHẤT

“Nếu học sinh không chăm chỉ học tập thì dù thầy cô giáo có đưa nhiều kiến thức đến đâu, trẻ cũng sẽ vẫn tỏ ra hờ hững với tri thức, mong muốn học hành càng giảm.”

Sukhomlinski (Liên Xô cũ)

Trong giáo dục gia đình truyền thống, phụ huynh đứng trên lập trường của người dạy, đưa ra vô số những nguyên tắc cứng nhắc, với thái độ của kẻ trên dành cho kẻ dưới, trẻ chỉ có thể là người tiếp nhận, luôn trong trạng thái bị động chứ không chủ động. Phương pháp ép buộc trẻ tiếp nhận giáo dục này rất dễ khiến trẻ phản cảm, buông xuôi và phản kháng, từ đó làm mất đi tiềm năng của trẻ, phạm sai lầm trong việc khai phá tiềm năng trí tuệ của trẻ và bỏ qua cơ hội tốt để trẻ phát triển.

Masaru Ibuka – người đồng sáng lập ra tập đoàn Sony (Nhật Bản) cho rằng: Dạy mà như không dạy mới là giáo dục tốt nhất, mới là cảnh giới cao nhất của giáo dục. Chẳng hạn, mọi đứa trẻ khỏe mạnh bình thường đều biết nói tiếng của nước mình, cha mẹ luôn coi điều đó là hiển nhiên. Trên thực tế, đây chính là việc “dạy mà như không dạy”.

Thời gian gần đây, chồng của Thu Giao phải đi công tác nước ngoài. Gánh nặng gia đình và công việc dồn cả lên vai Thu Giao khiến cô mệt mỏi chán chường. Điều khiến Thu Giao nghĩ ngợi nhiều hơn cả chính là cô con gái của mình, cô bé không giao lưu với bạn bè và ngày càng trở nên lầm lì ít nói.

Thu Giao rất muốn biết chuyện gì đã xảy ra, nhưng con gái một mực phủ nhận, không sẵn sàng chia sẻ. Phải đến một ngày, khi Thu Giao vô tình nhìn thấy một bài văn của con gái, vấn đề mới được sáng tỏ. Trong bài văn, con gái đã viết về một cô bé tự ti, không có điểm gì khiến mọi người quý mến, đầu óc cũng không linh hoạt, do vậy cuộc sống rất không hạnh phúc. Thu Giao nghĩ, bài văn này có lẽ đã phản ánh suy nghĩ nội tâm của con gái. Thu Giao dường như cũng đã nhìn thấy chính mình trong bài văn, nghĩ lại thấy mình toàn oán trách và trừng phạt con, chính thái độ này đã tạo nên suy nghĩ tiêu cực cho con gái.

Thu Giao quyết tâm thay đổi bản thân, vì cô cho rằng chỉ như vậy mới giúp con gái thay đổi.

Vậy là cô bắt đầu tích cực thay đổi mình. Cô viết những câu danh ngôn vào tờ giấy và dán lên tường, mỗi tối trước khi đi ngủ đều lên kế hoạch cho ngày mai, cũng không cáu giận con vô cớ như trước... Cô còn kể cho con gái nghe về kế hoạch của mình, yêu cầu con gái giám sát hành vi của mình. Con gái thấy mẹ tích cực thay đổi như vậy, rất cảm động, cũng học theo để cổ vũ cho mẹ. Vậy là hai mẹ con thường xuyên thảo luận về kế hoạch của nhau, cả hai đều cảm thấy rất vui vẻ và tự tin.

Một thời gian sau, con gái Thu Giao đã vui vẻ, hoạt bát hơn hẳn, bản thân Thu Giao cũng cảm thấy tinh thần nhẹ nhõm, lạc quan hơn, dường như hai mẹ đang bắt đầu một cuộc sống mới.

Trẻ là hình bóng của cha mẹ, mọi phẩm chất của trẻ hầu hết học được từ cha mẹ. Nhưng rất nhiều cha mẹ không chú ý tới điều này, họ luôn vô tình mang lại cho trẻ những ảnh hưởng rất xấu. Ví dụ, có bà mẹ thích mặc những trang phục kì dị cổ quái, thành người lố bịch trong mắt mọi người; cũng có khi vì lười nhác mà mặc đồ lôi thôi nhếch nhác, thành mục tiêu để mọi người bàn tán. Khi trẻ nhìn thấy mẹ mình bị mẹ những đứa trẻ khác chế giễu về điều này, sẽ cảm thấy rất buồn chán. Đặc biệt điều này còn gây ảnh hưởng xấu tới tinh thần của trẻ. Vì thế là cha mẹ, làm bất kì việc gì cũng nên cân nhắc, nếu không uy quyền của cha mẹ trong mắt con cái sẽ bị giảm, mà việc giảm đi này chính là khởi đầu cho sự thất bại trong giáo dục trẻ.

Rất nhiều cha mẹ trách móc trẻ lười biếng, không chí thú học hành, dùng những lời lẽ không hay để mắng mỏ trẻ, hi vọng trẻ sẽ tích cực học tập hơn, nhưng hiệu quả thu được thường không nhiều. Thực chất, thay vì tốn nhiều thời gian khuyên nhủ trẻ, chi bằng hãy dành thời gian để xây dựng không khí học tập ngay trong gia đình. Con người chịu ảnh hưởng rất lớn của môi trường, trong một gia đình có môi trường học tập tốt, trẻ sẽ dễ dàng nuôi dưỡng được một thói quen học tập tốt.

Để xây dựng một không khí học tập tốt trong gia đình, cha mẹ có hai nhiệm vụ cơ bản sau: thứ nhất là phải nhiệt tình học tập, thông qua hành động của mình để tạo ra cảm hứng học tập cho trẻ; thứ hai là phải xây dựng một môi trường học tập hợp lí. Môi trường học tập hợp lí phải là sự công bằng dân chủ, không có tính nguy hại. Có vậy thì các thành viên trong gia đình mới có cảm hứng với những thứ mà mình thích, có thể tiến hành giao lưu song phương hoặc đa phương, khiến việc học tập tràn đầy niềm vui.

Hiệu quả của việc xây dựng cho gia đình một không khí học tập bao gồm các hiệu quả tiềm ẩn và trước mắt. Hiệu quả trước mắt rất dễ nhìn thấy, ví dụ như trẻ đạt được thành tích học tập tốt, được thầy cô khen ngợi; hiệu quả tiềm ẩn thể hiện ở việc nâng cao tố chất của bản thân, sự hài hòa trong mối quan hệ với các thành viên trong gia đình, nâng cao chất lượng cuộc sống gia đình, tăng khả năng ổn định và thích ứng với xã hội của gia đình…

Sống trong một gia đình có không khí học tập, thì không chỉ trẻ mà cha mẹ cũng phải học. Cha mẹ không học, không có tiến bộ thì sẽ không thể xây dựng được uy tín trước mặt con cái. Trong cuộc sống, chúng ta thường gặp cảnh này: buổi tối cha mẹ chỉ cùng con làm bài tập, ngày nghỉ cùng con vẽ tranh, đàn hát, học ngoại ngữ, máy tính… mà không dành thời gian học tập cho mình, cách làm này về lâu về dài có thể có hại đến trẻ và bản thân cha mẹ.

Giám sát việc học hành của trẻ là điều bắt buộc, nhưng việc cha mẹ dành thời gian cho mình để học và đọc sách sẽ gián tiếp giúp trẻ yêu thích việc học hơn. Điều này có thể khắc phục được tâm lí ỷ lại và nhận thức bị động “Cha mẹ học cùng con thì con học, cha mẹ không học cùng con thì con không học.” Thời gian dài, trẻ sẽ mất đi khả năng độc lập và tinh thần chủ động theo đuổi việc học, còn cha mẹ thì hi sinh sự nghiệp và việc học tập của bản thân, tạo ra sự lãng phí và tổn hại cho cả bản thân cha mẹ và xã hội. Trẻ rốt cuộc cũng phải tự dựa vào bản thân mình, dựa vào tự lập tự cường để tồn tại trong xã hội, do vậy cha mẹ thông minh thông qua việc học hỏi không ngừng, kiên trì theo đuổi mục tiêu cả đời mình để tạo uy tín trước trẻ. Makarenko – nhà giáo dục học nổi tiếng nói: “Dành tất cả cho con, thậm chí là hi sinh bản thân mình cho con, đây là mòn quà đáng sợ nhất mà cha mẹ dành cho trẻ.”

Chủ thể thành tài là trẻ, chủ thể giáo dục cũng nên là trẻ. Giáo dục không có sự tương tác của trẻ hoặc trẻ không tham gia thì hiệu quả giáo dục sẽ không cao. Bởi vậy, phương pháp giáo dục tốt nhất không phải là tuyên truyền hoặc cho đi, mà là thị phạm, gây dựng và phát triển. Trong gia đình, tâm trạng và hành vi của cha mẹ sẽ ảnh hưởng tới trẻ, cuối cùng hình thành nên năng lực và tính cách của trẻ. Thực tế thì hành động và lời nói của cha mẹ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ nhiều nhất, đó cũng chính là môi trường tốt nhất để trẻ khai phá tiềm năng của mình.

Giáo dục tốt nhất là dạy mà như không dạy! Bởi vậy khi giáo dục trẻ, cha mẹ cũng phải thường xuyên sửa đổi bản thân mình, cố gắng tạo ra ảnh hưởng tích cực tới trẻ. Trong mắt trẻ, cha mẹ lí tưởng nhất là những người gần gũi, thấu hiểu trẻ, đồng thời cũng là người biết quản giáo trẻ đúng cách, luôn có thời gian dành cho trẻ, luôn dành thái độ tích cực và lạc quan cho trẻ, luôn biết giải thích những thắc mắc cho trẻ.

Lời khuyên của chuyên gia

Cha mẹ làm thế nào để trở thành tấm gương cho trẻ

(1) "Ngôn truyền" không bằng "thân giáo"

Cha mẹ trước mặt trẻ không chỉ là người quyền uy mà còn là người cho trẻ những tiêu chuẩn về lời nói hành vi, là hình tượng ảnh hưởng tới trẻ nhiều nhất. “Dạy người cũng là dạy mình”, cha mẹ yêu cầu trẻ có phẩm chất và thói quen như thế nào, thì bản thân trước tiên cũng phải có những phẩm chất và thói quen như thế ấy.

(2) Làm tốt từ những chi tiết nhỏ

Trong cuộc sống thường ngày, cha mẹ phải chú ý cử chỉ, ngôn ngữ của mình. Phàm là những hành vi lời nói không tốt thì tuyệt đối không được dùng; những thứ yêu cầu trẻ làm thì trước tiên cha mẹ phải làm được. Chỉ làm được như vậy thì giáo dục mới thu được kết quả tốt nhất.

(3) Cha mẹ phải “nói lời giữ lời”, lời nói đi đôi với việc làm

Trong bất kì trường hợp và hoàn cảnh nào, cha mẹ cũng phải đồng nhất giữa lời nói và việc làm, tuyệt đối không được nói một đằng làm một nẻo, ở ngoài một kiểu về nhà một kiểu, trước mặt một kiểu sau lưng một kiểu. Chỉ khi cha mẹ nói lời giữ lời thì mới xây dựng được uy tín với trẻ, mới có thể khiến trẻ tâm phục khẩu phục.

7. HỌC TẬP TRẺ

“Giáo dục trước đây là thầy cô giáo dạy học sinh, giáo dục bây giờ là học sinh dạy thầy cô giáo.”

Trần Độc Tú (Trung Quốc)

Có một chuyên gia giáo dục tâm lí trẻ em, trong một lần đi đến nông thôn để tiến hành cuộc điều tra, đã gặp một cụ già, hỏi chuyện thì được biết con trai và con dâu đã vào Nam làm việc, để lại hai con ở cùng ông. Không giống như đa phần những đứa trẻ khác, không có cha mẹ bên cạnh là ghét học, bỏ học, hai đứa cháu của cụ luôn có thành tích học tập rất tốt, đứa cháu lớn đã thi đỗ một trường đại học y, còn đứa cháu thứ hai cũng đã thi đỗ vào một trường đại học kinh tế.

Chuyên gia giáo dục bày tỏ lòng kính phục với cụ già, liền hỏi tuyệt chiêu giáo dục của cụ. Cụ già chỉ cười nói: “Tôi nào có tuyệt chiêu gì đâu, tôi chỉ để lũ trẻ dạy mình thôi.” Nhưng dần dần, chuyên gia cũng hiểu được bí mật giáo dục của cụ. Vốn dĩ, cuộc sống trước kia của cụ rất khó khăn nên không được đi học, giờ muốn dạy cháu thấy thật nực cười. Nhưng nếu không quản, cụ lại lo cháu sẽ học những điều xấu. Cụ đã nghĩ một cách - đợi đến khi trẻ đi học, cụ cũng bắt đầu học theo.

Hàng ngày, sau khi hai cháu từ trường trở về nhà, cụ đều yêu cầu cháu giảng lại những gì thầy giáo giảng trên lớp, sau đó khi các cháu làm bài tập, cụ cũng ở bên cạnh, những bài không hiểu, cụ nhờ các cháu giảng giải, các cháu nếu không hiểu sẽ tìm nhờ thầy giáo. Cứ như vậy, hai cháu của cụ vừa là học sinh vừa là giáo viên, việc học được rèn luyện không ngừng, thành tích học tập nhờ vậy mà không ngừng nâng cao.

Bao năm kiên trì, cụ và các cháu cùng nhau tiến bộ, cùng nhau trưởng thành. Hai cháu cụ thi đậu đại học, cụ cũng từ người mù chữ trở thành người biết đọc biết viết, thường xuyên đọc tạp chí về sức khỏe dành cho người cao tuổi, học được khá nhiều kiến thức dưỡng sinh.

Tuyệt chiêu giáo dục thành công của cụ chính là học tập trẻ. Hay nói theo cách khác, chính là làm tấm gương hiếu học cho trẻ, hơn nữa trong gia đình còn hình thành nên bầu không khí học tập sôi nổi. Cụ chưa bao giờ giảng giải việc các cháu phải học như thế nào mà còn dùng hành động thực tế để khích lệ các cháu học.

Trẻ nhìn nhận và suy xét vấn đề theo cách của riêng chúng, rất nhiều cha mẹ thấy ngạc nhiên về cách suy nghĩ và lập luận của trẻ, nếu cha mẹ gạt bỏ cách giáo dục truyền thống sang một bên, xem xét sự việc theo cách nghĩ của trẻ thì sẽ thu được những kết quả rất có giá trị. Trong không khí học tập bình đẳng, mọi người giúp đỡ lẫn nhau, có thể khích lệ sự tự tin và suy nghĩ độc lập của trẻ, đó chính là yếu tố cơ bản tạo nên tính ham học hỏi của trẻ.

Trong cuộc sống, chúng ta thường bắt gặp cảnh tượng như thế này: Trước một sự việc, trẻ có ý kiến phản đối, vừa nói được một, hai câu, cha mẹ nghe không xuôi tai, liền lạnh lùng nói “im ngay”. Cha mẹ luôn nghĩ rằng trẻ không hiểu chuyện, không hiểu được lời của họ, nhưng thực ra trẻ nhìn vấn đề từ góc độ của trẻ, luôn luôn độc lập, ngay cả khi trẻ hiểu ít thì nếu chính xác cũng đem lại những kết quả bổ ích.

Margaret Mead - nhà nhân học văn hóa nổi tiếng người Mĩ cho rằng: thanh thiếu niên ngày nay có năng lực “nuôi dưỡng văn hóa” rất mạnh, họ có thể truyền những kiến thức mới và những hiểu biết về cuộc sống xã hội không ngừng biến động cho cha mẹ. Có nhà xã hội học thậm chí còn nói: “Chúng ta đang bước vào thời đại mà thế hệ trước tiếp thu, học hỏi một lượng lớn kiến thức văn hóa, thông tin từ thế hệ sau.”

Rất nhiều cha mẹ than phiền thế này: “Trẻ ngày nay bướng bỉnh, khó bảo. Cha mẹ nói nhẹ thì không nghe, nói nặng thì giận dỗi bỏ đi, thật không biết phải làm thế nào.” Thực ra, điều này là thay đổi của thời đại. Trong thời đại thông tin hiện nay, trẻ có những việc làm hơn hẳn người lớn. Ví dụ trẻ chơi rất giỏi những trò chơi game điện tử, lên mạng rất nhanh, trong khi người lớn lại chậm chạp. Nhiều cha mẹ nghĩ dựa vào kinh nghiệm cũ có thể giáo dục tốt được trẻ, nhưng trong xã hội hiện đại, điều này có vẻ không ổn, bởi trẻ hàng ngày tiếp nhận rất nhiều thông tin mới, quan niệm mới, hoàn cảnh trưởng thành của trẻ khác hẳn hoàn toàn so với cha mẹ trước kia, vậy nên cha mẹ chỉ dựa vào kinh nghiệm cũ thôi thì không đủ. Cha mẹ muốn đáp ứng được nhu cầu của trẻ thì sẽ phải không ngừng học tập, hiểu nhiều hơn nữa những thông tin liên quan đến trẻ, như vậy mới có thể thấu hiểu được trẻ, mới đạt được hiệu quả giáo dục chân chính trong giáo dục trẻ.

Xã hội ngày nay là xã hội mà người của hai thời đại cùng nhau trưởng thành, giáo dục hiện nay là giáo dục tương tác giữa hai thời đại. Học tập trẻ là tiêu chí giúp cha mẹ trưởng thành và hoàn thiện hơn. Gia đình không chỉ là nơi nghỉ ngơi mà còn là giảng đường học tập. Giữa những thành viên trong gia đình không chỉ là quan hệ huyết thống mà còn là quan hệ thầy trò, bạn bè. Cha mẹ nên chủ động giúp trẻ, tham khảo ý kiến trẻ một cách cởi mở, cùng trẻ học tập, giao lưu dân chủ, coi trẻ như một người bạn để thảo luận vấn đề. Thực hiện được như vậy, là cha mẹ đã kéo gần khoảng cách giữa mình và trẻ, tăng tính gần gũi thân mật, thúc đẩy sự phát triển giáo dục gia đình.

Lời khuyên của chuyên gia

Tiêu chuẩn để Đại học Harvard lựa chọn học sinh ưu tú

Khi Đại học Harvard tiến hành tuyển chọn học sinh, ngoài bảng thành tích học tập xuất sắc thì học sinh còn phải là một người năng động, có năng lực lãnh đạo, có sáng tạo, hiểu biết rộng, cũng phải có tinh thần hợp tác, lòng bác ái, biết phục vụ cho xã hội... Dưới đây là một vài phẩm chất bắt buộc phải có:

(1) Có năng lực tư duy, biểu đạt và viết lách rõ ràng, mạch lạc.

(2) Có năng lực hình thành khái niệm và giải quyết vấn đề.

(3) Có khả năng tư duy độc lập.

(4) Có khả năng dám sáng tạo và làm việc độc lập.

(5) Có khả năng hợp tác làm việc với người khác.

(6) Quen với việc tư duy theo những phương thức không giống nhau.

8. NUÔI DƯỠNG HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO TRẺ

"Nếu việc học tập, làm việc, sinh hoạt đều có thể chủ động thì hiệu quả giáo dục sẽ rất cao. Vì vậy chúng ta cần đặc biệt lưu tâm đến giáo dục tính "chủ động" cho trẻ. "Chủ động" là hành động một cách tự giác chứ không phải là hành động một cách tự phát."

Đào Hành Tri (Trung Quốc)

Đào Hành Tri từng nói: “Dạy được là vì không dạy.” Trong quá trình cha mẹ giáo dục trẻ, điều quan trọng nhất là nuôi dưỡng cảm hứng và năng lực học tập của trẻ, khiến trẻ "muốn học, biết học" quan trọng hơn nhiều so với việc trẻ chỉ "học được".

Người xưa nói: “Cho cá không bằng cho cần câu cá”. Theo phương pháp này, nuôi dưỡng cảm hứng học tập và năng lực học tập cho trẻ là con đường đúng đắn để giáo dục trẻ nên người. Trẻ mới là chủ thể học tập, mục đích giáo dục của cha mẹ muốn được thực hiện thì phải thông qua quá trình hoạt động tư duy tích cực của trẻ.

Nếu cha mẹ chỉ quan tâm trẻ học được kiến thức gì mà không chú trọng nuôi dưỡng cảm hứng học tập và năng lực học tập của trẻ, cũng không hướng dẫn trẻ vận dụng các phương pháp học tập đúng đắn để thu được kiến thức và nuôi dưỡng năng lực, thì rất khó đạt được hiệu quả giáo dục đã dự kiến.

Có một số cha mẹ trong quá trình giáo dục trẻ, thường xuyên rao giảng rằng trẻ phải học tập khổ cực mới thành công. Ý định ban đầu của cha mẹ là muốn hướng con mình học tập theo một người giỏi giang nào đó, vì vậy việc học tập khổ cực là điều đương nhiên. Nhưng cách giáo dục này lại vô tình truyền đi một thông điệp sai: học tập thì nhất định phải chịu khổ cực, một người muốn thành công trên con đường học hành, thì ắt phải chịu một sự khổ cực rất lớn.

Như vậy, trong suy nghĩ trẻ sẽ cho rằng: học tập gắn liền với khổ cực. Sau này trong quá trình học tập, cứ bắt tay vào học là trẻ cảm thấy rất khổ. Hơn nữa, thiên tính của con người là “tháo chạy khỏi khổ cực, theo đuổi sự vui vẻ”, cho nên trẻ theo bản năng sẽ trốn tránh việc học hành. Đã vậy cha mẹ lại không hiểu được cảm nhận của trẻ, cho rằng trẻ không có nghị lực, rồi phê bình thậm chí đánh mắng trẻ, như vậy càng tăng thêm cảm giác khổ cực khi trẻ học tập.

Càng không may là, có những bậc cha mẹ vì hành động “không học” của trẻ mà nói với rằng sau này trẻ sẽ không có tương lai gì, thậm chí còn hạ thấp nhân cách của trẻ. Lâu dần, trẻ sẽ hoàn toàn tin vào những lời phê bình này. Trẻ cho rằng mình rất dốt, không phải là người có khả năng học tập, từ đó sẽ ảnh hưởng xấu đến lòng tự trọng của trẻ, khiến trẻ buông bỏ bản thân, cuối cùng là từ bỏ nỗ lực học tập, thậm chí là lầm đường lạc lối.

Thực ra, bản thân việc học không phải là sự đau khổ, đó hoàn toàn chỉ là cảm giác chủ quan của con người. Nếu cha mẹ ngay từ khi trẻ bắt đầu học đã truyền đạt cho trẻ khái niệm chính xác về học hành, hơn nữa còn có chỉ dẫn đúng đắn thì trẻ sẽ rất thích học và chủ động học.

Hiệu quả học của mỗi người, ở nhiều mức độ khác nhau đều phụ thuộc vào thái độ học tập khi còn nhỏ. Nếu trẻ thích học, não bộ của trẻ sẽ được kích hoạt, não bộ sẽ tập trung cao độ vào nội dung phải học, sẽ nhanh chóng nắm bắt được những thông tin phải học, sau đó ghi nhớ. Còn ngược lại trẻ không thích học nhưng lại bị ép học, thì sức chú ý sẽ bị phân tán, khi đó sẽ không tiếp thu được nội dung bài học, học không hiệu quả, làm lãng phí thời gian.

Điều quan trọng hơn nữa, chủ động học hành sẽ giúp trẻ tìm kiếm được niềm vui, trẻ không nhất định phải dùng đến nghị lực để vượt qua học tập, do vậy việc học sẽ dễ kéo dài hơn. Đồng thời, do hành vi học tập của trẻ đã nhiều lên, kiến thức cũng nhiều lên, nên năng lực học tập cũng cao hơn. Sau khi bước chân vào trường học, trẻ đã có thể trang bị cho mình được năng lực học tập, nên rất thoải mái thích ứng với hoạt động học tập tại trường. Do hành vi ham học của trẻ, nên mọi người đều cho rằng trẻ có nghị lực, thông minh, có năng lực thiên phú, từ đó trẻ thường được thầy giáo biểu dương, được bạn học ngưỡng mộ, được bạn bè yêu mến, khi đó trẻ lại càng tràn đầy tự tin đối với bản thân.

Một nhà giáo dục người Liên Xô cũ từng nói: “Chỉ có giáo dục kích thích trẻ tự học mới là giáo dục chính đáng.” Năng lực học tập và cảm hứng học tập của trẻ được nâng cao, cũng có nghĩa là năng lực tự giáo dục bản thân của trẻ cũng được nâng cao, trẻ có thể làm tốt mọi việc khi không có người lớn bên cạnh, như vậy dù trong hoàn cảnh nào cũng giữ được phẩm cách tự trọng của mình, sau đó đạt được cảnh giới lí tưởng “làm điều mình muốn mà không sợ lấn át”, thể hiện một cách đúng đắn lòng tự trọng, tự cường, tự luật, tự lập của trẻ.

Minh Trang năm nay 10 tuổi, thường ngày rất siêng năng học tập, lại năng nổ và hoạt bát, mỗi lần kiểm tra luôn đứng đầu lớp. Trong buổi họp phụ huynh, giáo viên chủ nhiệm đã đề nghị mẹ Minh Trang giới thiệu cho mọi người phương pháp mà gia đình đã sử dụng để giáo dục em.

Không ngờ, mẹ Minh Trang lại tâm sự thế này: “Chúng tôi từ trước đến giờ không quản bài vở của con gái, và cũng không xem chừng cháu học hành.” Rồi chị tiếp tục giải thích quan điểm của mình: “Từ trước khi Minh Trang đi học, chúng tôi giáo dục cho con một quan niệm học tập: Học tập là việc của bản thân, tương lai nếu có tốt đẹp hay không cũng là do chính mình. Mấy năm nay, chúng tôi đều dạy con theo đạo lí này. Chúng tôi cho cháu tự chịu trách nhiệm trước mọi việc, đồng thời cũng trả lại tự do cho bản thân cháu. Bài tập về nhà mỗi ngày, về cơ bản con gái hoàn thành ngay ở trường, ngay cả khi có nhiều bài tập làm chưa xong thì sau khi về nhà, việc đầu tiên mà cháu cần làm là hoàn thành bài tập. Chúng tôi yêu cầu mỗi tối cháu phải đi ngủ trước 9 giờ tối, có một lần cháu mải chơi quá quên không làm bài, đến khi đi ngủ mới nhớ ra, chúng tôi nói với cháu: bài tập chưa hoàn thành đó là việc của con, chỉ còn cách chờ đến ngày mai nghe thầy giáo phê bình thôi, còn bây giờ là thời gian ngủ, con nhất định phải lên giường đi ngủ. Từ đó về sau, con gái không dám sao nhãng việc làm bài tập nữa.”

Cứ như vậy, cha mẹ Minh Trang thực hiện phương pháp giáo dục “Lạt mềm buộc chặt”. Mỗi khi Minh Trang phạm lỗi, cha mẹ đều không bao giờ đánh mắng cô bé, chỉ là giảng giải đạo lí, luôn để Minh Trang tự nhận ra mình phạm lỗi mà sửa sai. Còn khi Minh Trang thi đạt kết quả tốt, cha mẹ sẽ biểu dương đánh giá cao, nhưng không vì thế mà khen thưởng bằng vật chất, vì bố mẹ muốn để cho con gái hiểu kết quả học tập tốt hay không là dựa vào chính bản thân, đã là việc của bản thân thì không thể phụ thuộc vào cha mẹ được.

Phương pháp giáo dục của cha mẹ Minh Trang rất đáng để các bậc cha mẹ học tập. Trên thực tế, rất nhiều cha mẹ một lòng muốn con thành tài, sau đó thay trẻ chọn lựa tất cả những gì thuộc về trẻ, cũng làm tất cả mọi việc hộ trẻ, kết quả là khiến trẻ nghĩ rằng học hành là việc của cha mẹ, mình hoàn thành nhiệm vụ học hành là cho cha mẹ. Cứ như thế, do cha mẹ đã tước bỏ quyền tự do học tập của trẻ, lại để trách nhiệm mà đáng lẽ trẻ phải gánh vác lên vai mình, kết quả là trẻ sẽ không tự giác học tập, không chăm chỉ học tập, rất khó thành tài.

Điều mà các bậc cha mẹ cần làm ở đây là hạn chế kì vọng con "thành rồng, thành phượng"... Tạo cho con một môi trường tốt, đồng thời làm tấm gương tốt cho trẻ, để trẻ có nhiều hơn nữa sự tự do chọn lựa, cũng để trẻ có nhiều hơn nữa tinh thần trách nhiệm, nghĩ cách để kích thích tính tiềm năng sáng tạo và ham muốn học hỏi của trẻ, để trẻ tự có khát vọng “thành tài”, như vậy trẻ mới thật sự "trở thành rồng, thành phượng".

Giáo dục cũng giống như việc nhóm lửa, ban đầu chỉ là một mồi lửa nhen nhóm, nhưng dần dần sẽ cháy bùng lên thành một ngọn lửa lớn. Trong quá trình giáo dục trẻ, cha mẹ không cần nhất định phải biết được những kiến thức trọng tâm trẻ cần tiếp nhận, mà quan trọng là tạo cho trẻ năng lực học tập và hứng thú học tập, trong đó hứng thú chiếm ưu thế. Bởi vì một khi cha mẹ tạo được hứng thú học tập cho trẻ, thì trẻ sẽ tiếp thu được kiến thức một cách dễ dàng, như vậy thành tích học tập cũng tốt hơn.

Lời khuyên của chuyên gia

8 cách để nuôi dưỡng tính chủ động của trẻ

(1) Cho trẻ không gian

Cha mẹ phải căn cứ vào đặc điểm và năng lực của trẻ, mở rộng không gian hoạt động tự do của trẻ, để trẻ tự làm chủ trong không gian này.

(2) Cho trẻ thời gian để trẻ tự sắp xếp

Mỗi ngày cho trẻ một khoảng thời gian để trẻ có thể tự do hoạt động, chỉ cần không nguy hiểm là trẻ có thể tự mình sắp xếp làm những việc mình muốn như đi chơi, xem ti vi, vẽ tranh, giải câu đố hoặc có thể là không làm bất kể việc gì… Lâu dần, trẻ sẽ dần hiểu được thời gian là đáng quý, sẽ học được cách sắp xếp thời gian.

(3) Cho trẻ câu hỏi để trẻ tự giải đáp

Trả lời câu hỏi của trẻ là việc đơn giản, nhưng để trẻ tự mình giải đáp mới có lợi trong việc nuôi dưỡng tính tự chủ của trẻ. Cha mẹ không nên nói cho trẻ đáp án mà nên truyền cảm hứng cho trẻ tự suy nghĩ, hoặc thông qua tìm kiếm tài liệu để tìm được đáp án.

(4) Cho trẻ khó khăn để trẻ tự tìm cách giải quyết

Cha mẹ nên nghĩ cách tạo ra một số khó khăn cho trẻ, để trẻ tự mình giải quyết; trong cuộc sống trẻ gặp phải khó khăn, cần yêu cầu bản thân trẻ phải tự giải quyết, từ đó nuôi dưỡng năng lực và ý chí ứng phó với tương lai của trẻ.

(5) Cho trẻ cơ hội để trẻ tự nắm bắt

Cha mẹ tạo ra cơ hội, truyền cảm hứng, từ đó bồi dưỡng năng lực cho trẻ, hướng dẫn trẻ nắm bắt cơ hội và cạnh tranh lành mạnh.

(6) Cho trẻ xung đột để trẻ tự giải quyết

Giống như người lớn, trong cuộc sống hàng ngày, trẻ cũng gặp phải những mâu thuẫn xung đột. Quá trình giải quyết xung đột sẽ giúp trẻ phát triển lành mạnh và chín chắn hơn. Khi trẻ nói với cha mẹ rằng mình gặp phải những mâu thuẫn thì cha mẹ nên khuyến khích trẻ đối mặt với nó, hướng dẫn trẻ tự giải quyết chứ không nên trốn tránh, càng không nên ỷ lại để cha mẹ giúp mình giải quyết vấn đề.

(7) Cho trẻ đối thủ để trẻ tự cạnh tranh

Để nâng cao được khả năng thích ứng với xã hội, từ nhỏ cha mẹ cần cho trẻ vừa học, vừa hợp tác, vừa biết cạnh tranh. Phương pháp hiệu quả nhất chính là tạo ra những đối thủ cạnh tranh tích cực bên cạnh trẻ.

(8) Cho trẻ quyền lợi để trẻ tự chọn lựa

Cha mẹ nên chủ động cho trẻ quyền lợi chọn lựa và nói để trẻ biết mình sẽ phải chịu trách nhiệm về những chọn lựa ấy.

9. SỨC MẠNH CỦA SỰ IM LẶNG TRONG GIÁO DỤC GIA ĐÌNH

“Im lặng đôi khi là sự phê bình nghiêm khắc nhất.”

Burston (Mĩ)

Một nhà giáo dục người Liên Xô đã kể câu chuyện này: Kolya đã chuẩn bị xong xuôi trước khi ngồi xuống bàn, khi cậu luồn tay vào ống tay áo để lấy đáp án thì ánh mắt của cậu và thầy giáo gặp nhau, thầy giáo nhanh chóng nhìn ra chỗ khác, rồi thầy đứng lên, lặng lẽ đi ra ngoài, Kolya đờ người ra… Từ đó về sau, Kolya không còn quay cóp nữa. Khi các bạn cùng học có người lén nhắc bài, cậu luôn nghĩ đến cảnh thầy giáo lặng lẽ đi ra cửa sổ.

Câu chuyện của nhà giáo dục người Liên Xô này cho thấy, biết sử dụng sự im lặng đúng lúc có thể mang lại hiệu quả hơn nhiều việc phê bình trực tiếp.

Trẻ nhỏ là đối tượng rất dễ mắc sai lầm, đối mặt với những lần phạm lỗi của con, đa phần cha mẹ đều sử dụng các biện pháp giống nhau: nhẹ thì phê bình, nặng thì đánh mắng. Nhưng phương pháp giáo dục như vậy trẻ không hẳn sẽ tiếp thu, đôi khi còn vì thế mà sinh ra tâm lí chống đối. Nếu cha mẹ biết sử dụng sự im lặng đúng cách để giáo dục trẻ, thì có thể thu được hiệu quả giáo dục bất ngờ. Khi cha mẹ im lặng, trẻ sẽ cảm thấy sợ hãi và áp lực, tự nhận thức được lỗi lầm mình đã gây ra, tự sửa đổi sai lầm.

Hơn nữa, khi cha mẹ dùng biện pháp im lặng tạm thời đúng cách, có thể giúp bản thân cha mẹ có thêm cơ hội suy nghĩ kĩ, quan sát phản ứng của trẻ, từ đó có cách giáo dục phù hợp. Biện pháp này đặc biệt hữu ích khi trẻ tranh cãi với cha mẹ, trẻ có thể nhờ vậy mà trở nên bình tĩnh và lí trí hơn, từ đó mà đón nhận sự dạy dỗ, hơn nữa còn có thể cải thiện quan hệ giữa cha mẹ và trẻ.

Một bà mẹ nọ sinh thêm đứa con thứ hai, con gái lớn 4 tuổi trước việc này có vẻ không vui, cô bé cảm thấy mẹ dường như không còn yêu thương mình như trước nữa. Tối hôm đó, khi cô thấy mẹ ân cần cho cậu em 3 tháng tuổi uống sữa, dỗ dành em ngủ, thì cô tức giận hét lên với mẹ: “Mẹ, con ghét mẹ!”, nói xong cô bé chạy về phòng của mình.

Tiếng hét của cô bé khiến em nhỏ giật mình khóc thét lên. Mẹ khi đó chân tay cuống cả lên, còn bố có chút tức giận, quở trách con gái: “Con thấy hàng ngày mẹ phải chăm sóc con và em vất vả vô cùng, sao con lại không hiểu chuyện như vậy?” Mẹ nhẹ nhàng ra hiệu cho bố, tỏ vẻ không muốn bố nói nữa. Sau đó, mẹ vỗ nhẹ con trai và để bố dỗ con trai ngủ.

Mẹ đến phòng con gái, lặng lẽ đứng ở bên ngoài, thấy con gái đang ôm chú gấu bông nhỏ khóc thút thít một mình. Mẹ không nói lời nào, tiến đến ngồi cạnh con gái, thấy con gái không có phản ứng, mẹ lại lấy loại bánh mà con gái thích ăn nhất để trước mặt con, nhìn con và cười.

Con gái cuối cùng cũng ào vào lòng mẹ, khóc nức nở nói: “Mẹ ơi!”

Mẹ nhẹ nhàng nói với con: “Con gái, mẹ làm sao mà không yêu con được chứ, em con còn nhỏ, cần mẹ chăm sóc, ngày trước mẹ cũng chăm con vậy mà, con xem bây giờ con đáng yêu biết bao!”

Nghe mẹ nói, con gái bắt đầu cười vui vẻ.

Người mẹ này rất thông minh, chị đã biết cách làm thế nào để điều chỉnh tâm trạng của mình, để mình bình tĩnh lại, và dùng sự im lặng để đáp lại những lời nói kích động của trẻ, để giúp trẻ bình tĩnh lại, suy nghĩ kĩ vấn đề, sau đó tìm thời cơ thích hợp để nói chuyện với con, giải quyết được vấn đề, tăng thêm sự hòa hợp trong quan hệ mẹ con.

Đôi khi, trẻ có những hành vi không tốt là bởi cách ứng xử sai lầm của người lớn. Nếu lúc này cha mẹ giữ thái độ im lặng, trẻ sẽ không có cách nào để tiếp tục hành vi đó nữa, chúng sẽ tự động dừng hành vi đó lại.

Con trai một người bạn của Karl Witte vô cùng nghịch ngợm, thường làm những việc khiến cha mẹ phiền lòng. Người bạn luôn than phiền với Karl Witte rằng: “Con trai tôi thật sự khiến tôi mệt mỏi, nó không chỉ thích giễu cợt người khác, mà ngay cả hành động ăn bánh mì của nó cũng khác người. Nó rõ ràng biết tôi không thích một vài hành động của nó, nhưng vẫn không thay đổi, dường như nó cố tình khiến tôi bực bội.”

Có một ngày, Karl Witte đến ăn cơm trưa với gia đình người bạn này. Trong lúc ăn, Karl Witte đặc biệt để ý cậu bé nghịch ngợm đó. Ông phát hiện, đứa trẻ này khi ăn bánh mì đã móc rỗng ruột cái bánh mì, sau đó dùng tay vo tròn lại và ăn, bỏ phần vỏ của bánh mì vào trong đĩa. Đồng thời còn dương dương tự đắc nói với mẹ: “Mẹ, con đã lấy hết ruột của bánh mì rồi!”

Mẹ liền ngay lập tức trách móc: “Sao lúc nào con cũng làm như thế, nhà mình còn đang có khách mà.” Lúc này, hình như cha cậu bé cũng muốn phát cáu.

Karl Witte nhìn mẹ cậu bé, tỏ ý rằng ông không thấy phiền vì việc đó. Sau khi ăn, Karl Witte đã tiết lội cho bố mẹ cậu bé một cách để đối phó với cậu bé.

Lần thứ hai, cậu bé lại diễn lại trò cũ giống như trước đó, sau khi moi hết ruột bánh mì cũng nói với mẹ: “Mẹ, con đã móc hết ruột bánh mì ra rồi.” Nhưng lần này, mẹ của cậu chỉ nói một câu: “Mẹ biết rồi.”

Đứa trẻ nói: “Mẹ không mắng con à?”

“Không.”

Không lâu sau đó, bố của cậu bé tìm đến Karl Witte, vui vẻ kể rằng cậu bé hiện giờ không còn thói quen moi ruột bánh mì nữa, đã biết ăn bánh mì giống như những người khác. Ông cảm thấy rất kì lạ, muốn biết nguyên nhân gì đã khiến cậu bé từ bỏ thói quen đó.

Karl Witte cho biết, thật ra đạo lí rất đơn giản, đứa bé làm việc đó chỉ là vì muốn thu hút sự chú ý của người khác, ngay cả khi bị cha mẹ trách mắng, cậu cũng cảm thấy được quan tâm. Trong mắt cậu, sự trách mắng của cha mẹ chính là phần thưởng, cậu làm vậy là vì phần thưởng này. Sau này, cha mẹ không chú ý đến hành động này của cậu nữa, bản thân cậu cũng mất dần cảm hứng, cho nên đã từ bỏ thói quen này một cách vô thức.

Rất nhiều bậc cha mẹ khi đối mặt với lỗi lầm của trẻ thì không ngừng nhắc nhở phàn nàn, muốn trẻ tăng thêm ấn tượng ấn tượng về sai lầm lần này, tránh lần sau tái phạm sai lầm tương tự. Nhưng cha mẹ không biết một điều, việc nhấn mạnh lặp lại nhiều lần có thể có lợi cho việc ghi nhớ, nhưng nếu một loại kích thích bị lặp lại quá nhiều lần thì con người sẽ sản sinh phản ứng tâm lí thích ứng, tức là bộ máy thần kinh sẽ không có phản xạ, cảm xúc dần trở nên tê dại; như vậy việc giáo dục sẽ không có tác dụng gì.

Hơn nữa, đối mặt với trẻ mắc lỗi, cha mẹ thường dễ cảm thấy kích động, to tiếng trách mắng răn dạy. Trẻ bị trách mắng rất dễ cảm thấy xấu hổ, mất thể diện, tổn thương lòng tự trọng, nảy sinh tâm lí phản kháng, lời của cha mẹ sẽ trở thành khó tiếp nhận.

Nhà giáo dục nổi tiếng Đào Hành Tri từng dạy một lớp học, trong lớp ấy có một học sinh nữ, vì đặt sai dấu câu trong một bài văn nên đã bị trừ điểm. Sau khi bài làm được trả lại, cô bé lén điền thêm dấu chấm câu, đến tìm thầy Đào Hành Tri thắc mắc điểm. Đào Hành Tri nhờ nét mực khác lạ mà phát hiện ra vấn đề, nhưng ông không vạch trần, mà đáp ứng yêu cầu của học sinh. Nhưng, ông đã vẽ lên chỗ dấu câu đó một dấu tròn đỏ. Học sinh nữ đó ngay lập tức hiểu được ý của thầy, cảm thấy xấu hổ. Nhiều năm sau, cô bé đó đã thành tài, tìm đến thầy và nói: “Từ sau chuyện đó, con bắt đầu nỗ lực học tập, đồng thời hạ quyết tâm làm người thật thà.” Xem ra một lần “im lặng” của thầy không những không cản trở trẻ thay đổi, mà còn thúc đẩy trẻ làm người tốt hơn!

Có một phụ huynh từng hỏi Đào Hành Tri rằng: “Làm thế nào để giáo dục học sinh trở thành người vừa ưu tú, vừa có lòng biết ơn?” Ông nói: “Tình yêu thương không có lời, im lặng cũng là một kiểu giáo dục. Bớt đi một vài ồn ào, trẻ có thể có thêm nhiều không gian suy nghĩ; từ những hành vi không lời, trẻ có thể càng nỗ lực học tập và mô phỏng những thói quen tốt của cha mẹ.”

Khi cha mẹ vì giáo dục trẻ mà khổ não thì những lúc thích hợp có thể im lặng xem sao! Dùng sự im lặng để khiến trẻ tự nhận thức, khiến trẻ biết được những điều mình cần làm và không nên làm, cách làm này còn tốt hơn vạn lần những lời than phiền vô nghĩa.

Lời khuyên của chuyên gia

Làm thế nào để trẻ tiến bộ hợp lí

Cha mẹ không nên lúc nào cũng áp dụng nguyên tắc với trẻ một cách cứng nhắc, đôi lúc cũng có thể chủ động thay đổi. Đương nhiên, thỏa hiệp với trẻ cũng phải có nghệ thuật, tuyệt đối không được thỏa hiệp vô điều kiện, vì như vậy cũng là “bỏ đi quyền lợi” với trẻ, lâu dài sẽ dẫn đến những hậu quả khôn lường.

Thỏa hiệp nhất định phải kèm theo điều kiện. Khi trẻ thỏa mãn được những điều kiện nhất định thì mới thỏa hiệp với trẻ, như vậy uy tín của cha mẹ sẽ không bị hạ thấp, trẻ cũng cảm thấy kính trọng cha mẹ hơn.

Vậy, cha mẹ nên thỏa hiệp với trẻ như thế nào?

(1) Yêu cầu trẻ nói rõ yêu cầu và lí do của bản thân

Nếu trẻ ngập ngừng, lời nói mơ hồ, hoặc là dùng một vài thủ đoạn làm nũng, thì cha mẹ tuyệt đối không được thỏa mãn nhu cầu của trẻ, yêu cầu trẻ phải nói rõ ràng.

(2) Cùng trẻ thảo luận tính hợp lí của yêu cầu

Nếu yêu cầu của trẻ quá xa rời thực tế thì cha mẹ nên nói với trẻ không thảo luận đến vấn đề này vì cha mẹ không thể đáp ứng. Nếu yêu cầu của trẻ hợp lí thì cha mẹ có thể đáp ứng, nhưng cũng cần nói trước với trẻ vấn đề mà mình còn đang băn khoăn, để nếu có hậu quả xảy ra thì trẻ cũng không cảm thấy bất ngờ.

(3) Khi cha mẹ và trẻ đã thỏa hiệp xong, yêu cầu trẻ hoàn thành nhiệm vụ tương ứng

Khi trẻ đã trình bày rõ lí do và làm cam kết, cha mẹ có thể thỏa mãn toàn bộ (hoặc một phần) nguyện vọng của trẻ, nhưng nhất định phải yêu cầu trẻ đáp ứng một số việc. Ví như, khi đồng ý cho trẻ xem bóng đá vào buổi tối, cha mẹ yêu cầu trẻ phải làm xong bài tập trước bữa ăn tối và lên giường đi ngủ trước 9 giờ, không được làm ảnh hưởng đến việc học của ngày hôm sau. Cha mẹ nói lời cần phải giữ lời, tức là sau khi trẻ thực hiện cam kết với cha mẹ, không nên làm phiền việc xem bóng đá của trẻ; còn nếu trẻ chưa thực hiện cam kết (chẳng hạn trước bữa cơm tối chưa làm xong bài tập), thì phải loại bỏ quyền lợi xem bóng đá của trẻ.

10. GIÁO DỤC “KHÔNG LỜI” BẰNG ÁM THỊ

“Thầy cô giáo chỉ nên dạy và hướng dẫn, không được thay học trò làm tất cả.”

Diệp Thánh Đào

Ám thị là sử dụng ngôn ngữ, hành vi hàm súc, ý nhị, không đi thẳng vào vấn đề để người khác lĩnh hội được ý của mình. Đối với trẻ, giáo dục bằng cách ám thị có thể kích thích hoạt động tâm lí vô thức của chúng, tạo ra một không khí tiếp nhận giáo dục một cách vui vẻ, điều này có hiệu quả tốt hơn nhiều so với việc sử dụng mệnh lệnh cưỡng chế.

Ám thị là một loại trí tuệ, là một kiểu giáo dục “không lời”. Nếu cha mẹ động chút lại lôi trẻ ra nhắc nhở: “Con phải lễ phép, phải thật thà, phải biết giúp đỡ mọi người…” thì trẻ có thể sẽ cảm thấy phiền toái.

Mẹ Minh Thành rất coi trọng việc giáo dục con cái. Một lần, Minh Thành nghịch ngợm làm bẩn tay, mẹ không lập tức phê bình con, mà dùng phương pháp ám thị bằng cách kể một câu chuyện, giúp cậu bé có sự nhận thức và sửa đổi lại hành vi của mình.

Mẹ kể cho Minh Thành nghe câu chuyện về chú chó nhỏ Lili tìm bạn: Chú chó nhỏ Lili muốn làm bạn với mèo con Mimi. Chú đưa đôi tay về phía mèo con Mimi, nhưng mèo con Mimi khi nhìn thấy đôi bàn tay bẩn của chú chó nhỏ Lili, liền nhăn nhó quay mặt bỏ đi; chú chó nhỏ Lili cũng muốn làm bạn với chú thỏ Titi, nhưng chú thỏ Titi nhìn thấy đôi bàn tay bẩn của chú chó nhỏ Lili, cũng liền nhăn mặt mày bỏ đi… Chú chó nhỏ Lili rất buồn, lập tức quay về nhà nhờ mẹ rửa sạch tay cho. Chú mèo nhỏ Mimi và chú thỏ nhỏ Titi nhìn thấy tay của chú chó nhỏ Lili rất sạch, liền đưa đôi tay trắng như tuyết của mình về phía Lili, từ đó, Lili có thêm rất nhiều bạn bè.

Sau khi nghe mẹ kể xong câu chuyện, Minh Thành liền giơ đôi tay bẩn của mình ra và nói: “Mẹ, con không muốn giống như bạn Lili.” Sau đó, mẹ dẫn Minh Thành đi rửa tay. Quá trình giáo dục này rất vui vẻ, vì trẻ tự nguyện chứ không phải bị mẹ trách mắng và cưỡng ép.

Một nhà giáo dục người Liên Xô đã từng nói: “Bất kì một phương pháp giáo dục nào, trẻ càng không cảm nhận được ý đồ của người dạy thì hiệu quả giáo dục đạt được càng cao.” Cho nên, khi cha mẹ giáo dục trẻ, không nên dùng những từ khiến trẻ không vui như “yêu cầu, ra lệnh, buộc phải…”, mà nên thông qua những hình thức như kích thích, ám thị, thương lượng… để tiến hành giáo dục.

Phương thức giáo dục bằng cách ám thị có rất nhiều, có thể là bằng hành động, bằng lời nói, bằng những tấm gương hoặc theo hoàn cảnh… Trẻ rất nhạy cảm nên dễ dàng tiếp nhận được tín hiệu ngầm mà cha mẹ muốn nhắn nhủ. Nhưng để làm được điều này, cha mẹ trước tiên phải hiểu đặc điểm tính cách và tâm lí của con mình. Đồng thời căn cứ vào tình hình cụ thể để chọn lựa phương thức ám thị hợp lí. Có một số ám thị như sau:

(1) Ám thị bằng lời nói

Khi phải biểu dương hay phê bình, sử dụng phương pháp "đi đường vòng". Chẳng hạn như kể một câu chuyện, rồi khéo léo đưa ra quan điểm của mình, giúp trẻ lĩnh hội và tiếp nhận sự giáo dục trong không khí thoải mái, nhẹ nhàng.

(2) Ám thị bằng hành động

Dùng thái độ biểu cảm hoặc ngôn ngữ cơ thể để biểu lộ suy nghĩ của mình, từ đó đạt được mục đích giáo dục trẻ.

Ví dụ, khi cha mẹ cùng trẻ làm bài tập, phát hiện tư thế ngồi của trẻ không đúng, cha mẹ có thể đứng trước mặt trẻ làm vài động tác vươn vai, thẳng lưng. Trẻ không ngoan ngoãn ăn cơm, cha mẹ có thể bắt chước động tác của thủy thủ Popeye, trước tiên ăn một miếng rau, sau đó dang tay, đá chân… biểu thị một vóc dáng mạnh mẽ; trẻ sẽ hiểu và ăn cơm nhanh hơn.

Hơn 9 giờ tối, Phi Long vẫn ngồi trước tivi. Mẹ không nói một lời, đứng lên trải chăn và sắp gối cho Phi Long. Hành động của mẹ nhắc nhở Phi Long đã đến giờ đi ngủ. Quả nhiên, Phi Long sau khi nhìn thấy đã lập tức đứng dậy đi ngủ.

Có trẻ có tật xấu là thường xuyên đòi mua đồ, hễ đến chợ hoặc siêu thị là liền mè nheo mẹ mua thứ này thứ khác, thậm chí còn nằm lăn ra đất để thị uy, nếu mẹ im lặng không nói gì, chỉ chăm chú nhìn trẻ, trẻ sẽ tự khắc nhận thấy hành động của mình là không đúng, từ đó mất hứng và không đòi hỏi nữa.

(3) Ám thị bằng những tấm gương

Tấm gương có thể là nhân vật anh hùng mà trẻ sùng bái, cũng có thể là đối tượng cạnh tranh của trẻ.

Con gái của chị An vô cùng sùng bái “chú bộ đội”, từ nhỏ hễ nhìn thấy người mặc quân phục là cảm thấy vô cùng sung sướng. Chị An thường kể cho cô bé nghe sự dũng cảm của chú bộ đội, và tiến hành giáo dục ám thị đối với cô bé thông qua “chú bộ đội”. Ví dụ, con gái rất sợ tiêm, mỗi lần tiêm đều khóc lóc gào thét, vung tay vung chân, khiến cha mẹ phải rất khó khăn mới giữ được. Chị An liền nói với con: “Chú bộ đội, đừng nói là tiêm, ngay cả khi bị thương nặng chảy máu, thì chú cũng không khóc bao giờ.” Cô bé quả nhiên đã nghe lời, ngồi yên, cắn răng, rồi kéo tay áo lên nói: “Con không sợ, con muốn dũng cảm giống như chú bộ đội.”

Ngọc Anh buổi sáng sau khi ngủ dậy không bao giờ chịu gấp chăn, mẹ nhắc nhở vài lần, nhưng vẫn không có kết quả. Một lần, mẹ nói với Ngọc Anh, hôm nay mẹ thấy mẹ của bạn Khánh Linh nói “Khánh Linh rất ngoan, sáng nào ngủ dậy cũng tự mình gấp chăn.” Ngọc Anh sau khi nghe xong thì tỏ ra không vui, nhưng dần dần cũng tự mình gấp chăn.

(4) Giáo dục theo bối cảnh

Khi trẻ không chịu ngủ, cha mẹ có thể chỉ vào chú mèo nhỏ đang ngủ rất ngon, tỏ ý nhắc rằng trẻ nên đi ngủ. Cũng có thể nằm cạnh trẻ và giả vờ ngủ, trong hoàn cảnh “mọi người đều đã ngủ” trẻ cũng sẽ nhanh chóng đi vào giấc ngủ.

Điều cha mẹ cần lưu ý là, mọi ám thị trong cuộc sống đều có thể ảnh hưởng tới trẻ. Cha mẹ không nên chủ quan cho rằng, chỉ có những ám thị có ý nghĩa mới mang lại tác dụng. Trên thực tế, đối với trẻ, bất kì thông tin bên ngoài nào trẻ tiếp nhận, cũng có thể có ý nghĩa, nhưng cũng có thể là vô nghĩa.

Ám thị có tác dụng tích cực nhưng cũng có thể phát sinh tác dụng tiêu cực. Ám thị tích cực có thể thúc đẩy tâm trạng trẻ phát triển theo hướng tích cực, còn ám thị tiêu cực lại có thể tăng cảm giác đau khổ cho trẻ, thậm chí còn khiến trẻ đi sai đường. Ví dụ cha mẹ do tức giận, tùy tiện mắng trẻ những câu như “đồ ngu ngốc”, “đồ dốt nát”. Như vậy, trẻ có thể nhận được ám thị là mình thật sự rất ngu ngốc, kết quả là khi gặp khó khăn, trẻ không chịu suy nghĩ, không đi tìm hiểu, dần dần trở thành “dốt” thực sự.

Trong cuộc sống, cha mẹ cần chú ý đến những ám thị mang lại cho trẻ như thế nào. Ví dụ, khi trẻ đang chơi, không cẩn thận ngã, trẻ không cảm thấy quá đau, cũng không nhất thiết phải khóc. Lúc này, nếu cha mẹ giả bộ như không nhìn thấy, trẻ có thể sẽ tự mình đứng dậy và tiếp tục chơi như không có chuyện gì, đó chính là vì cha mẹ đã có ám thị tích cực với trẻ: cái đau này không đáng gì, phải dũng cảm đứng dậy. Còn nếu lúc đó cha mẹ hoảng hốt chạy về phía trẻ, ôm trẻ vào lòng thì đa phần trẻ sẽ lập tức khóc òa lên. Vì mẹ căng thẳng như vậy, nhất định là sự việc rất nghiêm trọng, từ đó tăng thêm cảm giác đau của trẻ.

Khi đón trẻ từ trường mẫu giáo về, rất nhiều cha mẹ luôn thích hỏi trẻ: “Ở trường con ăn có no không?”, “Cô giáo có tốt với con không, có đánh con không?” Mặc dù cha mẹ không có ý chê trách cô giáo ở trường mẫu giáo, nhưng cách hỏi của cha mẹ chính là đang ám thị với trẻ rằng: Cô giáo ở trường mẫu giáo không đáng tin, ám thị tiêu cực kiểu này vô cùng bất lợi cho quá trình phát triển của trẻ nhỏ.

Cho nên, bậc làm cha mẹ nhất định phải chú ý, dù ở bất kì đâu cũng phải cho trẻ những ám thị tích cực, không được vô tình hay cố tình cho trẻ những ám thị tiêu cực.

Lời khuyên của chuyên gia

Cha mẹ nên cho trẻ những ám thị như thế nào

(1) Trên phương diện học tập, phải khiến trẻ tin tưởng bản thân mình là người thông minh, giỏi giang.

(2) Trên phương diện tâm lí, phải khiến trẻ tin rằng mình mạnh mẽ, dũng cảm, có chỉ số EQ cao.

(3) Trên phương diện sức khỏe, phải khiến trẻ tin tưởng rằng mình khỏe mạnh, đồng thời tập cho trẻ thói quen rèn luyện thể thao ngay từ khi còn nhỏ.

(4) Về phẩm chất đạo đức, phải khiến trẻ nghĩ rằng mình là người lễ phép, biết phân biệt đúng-sai, tự giác quan tâm người khác, làm một đứa trẻ hiểu chuyện.