BÁC SĨ HENRY SELWYN

Và những tàn tích cuối cùng ký ức thủ tiêu

Cuối tháng Chín năm 1970, không lâu trước khi nhận nhiệm sở ở Norwich, tôi cùng Clara lái xe đến Hingham tìm một chỗ thuê để ở. Được chừng hai mươi lăm cây số thì con đường chạy giữa những mảnh ruộng và bờ giậu, dưới những tán sồi xòe rộng, băng qua mấy thôn xóm thưa thớt, mãi mới thấy Hingham hiện ra, những mái đầu hồi không cân xứng của chốn ấy, tháp chuông nhà thờ cùng những ngọn cây nhô lên trơ trụi trên vùng bình nguyên. Khu chợ, rộng lớn với những dãy dài mặt tiền lặng câm, không một bóng người, nhưng dù vậy, chúng tôi cũng nhanh chóng tìm ra ngôi nhà mà những người môi giới đã mô tả. Là cơ ngơi thuộc loại lớn nhất làng này, nó nằm khá gần ngôi nhà thờ có khu nghĩa địa đầy cỏ, những cây xích tùng và thanh tùng, trên một đường rẽ yên tĩnh. Nhà nằm khuất sau một bức tường cao hai mét với bụi rậm hồng dại và cây nhựa ruồi. Chúng tôi bước xuống bờ dốc thoải bên đường xe chạy vào nhà và đi băng qua khoảng sân trước rải sỏi bằng phẳng. Phía bên phải, sau các chuồng ngựa và nhà phụ, là một rặng sồi vươn cao lên bầu trời thu quang đãng, những loài chim làm tổ ở đó đã bay đâu mất vào buổi trưa, chỉ thỉnh thoảng mới nghe tiếng xáo động trong những chiếc tổ lốm đốm đen trên vòm lá xanh. Mặt trước ngôi nhà lớn kiểu tân cổ điển này mọc đầy dây leo kim ngân. Cánh cửa sơn đen có treo thanh gõ bằng đồng hình con cá. Chúng tôi gõ mấy tiếng nhưng không thấy động tĩnh gì trong nhà. Chúng tôi lùi lại một chút. Những khung cửa sổ, mỗi cửa chia thành mười hai ô, phản chiếu lù mù, dường như làm bằng loại kính sậm màu. Ngôi nhà dường như chưa từng có ai ở. Và tôi nhớ đến cái lâu đài ở Charente mà có lần tôi từ Angoulème ghé thăm. Trước mặt nhà, hai anh em điên rồ - một người là nghị viên, người kia là kiến trúc sư - đã dựng lên một bản sao mặt tiền của điện Versailles, một sự giả mạo hoàn toàn vô nghĩa, cho dù từ xa nhìn thấy là đã có ấn tượng mạnh. Những cửa sổ của lâu đài đó cũng lóe sáng lờ mờ như cửa sổ ngôi nhà mà chúng tôi hiện đang đứng phía trước. Rõ ràng là chúng tôi sẽ phải lái xe đi tiếp mà chẳng được việc gì rồi, nếu như chúng tôi đã không liếc nhanh nhìn nhau dọ ý, rồi quyết lòng ít nhất cũng phải xem qua khu vườn một cái. Thận trọng, chúng tôi đi quanh ngôi nhà ấy. Ở phía bắc, chỗ các bức tường gạch đã xanh rì vì đám dây leo thường xuân lốm đốm và ẩm ướt phủ kín một phần, có một lối đi rêu bám băng qua ngõ ra vào của những người giúp việc, qua lều chứa củi, xuyên qua những vùng bóng râm dày đặc, rồi dẫn tới, cứ như bước ra sân khấu, một hàng hiên có bao lơn bằng đá nhìn ra một bãi cỏ rộng, vuông vức, có bồn hoa, bụi con và cây lớn bao quanh. Bên kia bãi cỏ ấy, về phía tây, khu vườn này thông ra một công viên lớn rải rác những cây chanh, cây du và cây sồi cô đơn, và xa hơn nữa là khu đất canh tác nhấp nhô thoai thoải và những núi mây trắng ở chân trời. Trong im lặng chúng tôi ngắm nhìn quang cảnh ấy, quang cảnh thu hút cái nhìn về phía xa theo nhịp uốn lượn của mặt đất, và chúng tôi nhìn ngắm một hồi lâu, cứ tưởng chỉ có riêng mình, cho đến khi nhận ra bóng người bất động đang nằm trên bãi cỏ trong vùng bóng râm của một cây tuyết tùng cao vút ở góc vườn phía tây nam. Đó là một ông già, đang tựa đầu trên cánh tay, và dường như ông hoàn toàn mê mải lặng nhìn vạt đất ở ngay trước mắt. Chúng tôi băng qua bãi cỏ đi tới chỗ ông, từng bước chân lâng lâng tuyệt vời trên cỏ. Mãi tới khi chúng tôi đến gần bên ông mới hay biết. Ông đứng dậy, không khỏi đôi chút ngượng ngùng. Tuy cao và vai rộng, nhưng trông ông lại có vẻ to bè, thậm chí là thấp lùn. Có lẽ cái ấn tượng này phát xuất từ cách ông nhìn, đầu hạ thấp, cặp mắt kính gọng vàng trễ xuống dưới mắt, một thói quen khiến ông có dáng điệu lom khom, cứ như đang muốn khẩn nài điều gì. Mái tóc bạc của ông chải ngược ra sau, nhưng có vài lọn tóc lạc đường cứ phủ xuống vầng trán cao lạ thường. Tôi đang đếm những cọng cỏ, ông nói, như để xin lỗi cho sự lơ đãng của mình. Đó gần như là trò tiêu khiển của tôi. Cái trò khá là gây bực mình, tôi e là vậy. Ông gạt một lọn tóc bạc ra phía sau đầu. Những động tác của ông dường như vừa lúng túng nhưng lại vừa đàng hoàng hết sức; lại thêm phong thái lịch sự quen thuộc, kiểu lịch sự đã lâu rồi không còn ai áp dụng, trong cách ông tự giới thiệu mình là bác sĩ Henry Selwyn. Chắc chắn là chúng tôi đến đây vì căn hộ, ông nói tiếp. Theo như ông biết, căn hộ vẫn chưa cho thuê, nhưng chúng tôi có lẽ phải chờ bà Selwyn quay về, vì bà ấy mới là chủ nhà còn ông chỉ là người sống trong khu vườn này, một kiểu ẩn sĩ làm kiểng. Trong cuộc trò chuyện tiếp theo những lời mào đầu ấy, chúng tôi tản bộ dọc theo hàng rào sắt phân cách khu vườn này với khu công viên mở rộng, chúng tôi dừng lại một chút. Ba con ngựa xám nặng nề đang đi quanh một lùm cây dương, vừa khịt mũi vừa hất tung những tảng đất cỏ theo nhịp bước. Chúng kéo nhau về phía chúng tôi và đứng trong tư thế chờ đợi, bác sĩ Selwyn lấy đồ ăn trong túi quần ra vừa cho ngựa ăn vừa vuốt ve mõm chúng. Tôi thả ra cho chúng ăn cỏ, ông nói. Năm ngoái, tôi mua mấy con ngựa này ở một cuộc đấu giá chỉ với mấy bảng Anh. Nếu không thì chúng nhất định sẽ đi thẳng tới lò mổ. Chúng tên là Herschel, Humphrey và Hippolytus. Tôi không biết gì về cuộc đời cũ của chúng, lúc tôi mua về thì chúng đang trong tình trạng thảm thương. Lông lá thì đầy rận, mắt đã mờ đục, còn móng đã nứt rạn hết vì dầm chân trong ruộng nước. Nhưng bây giờ chúng đã hồi phục được phần nào rồi, bác sĩ Selwyn nói, và có lẽ chúng còn sống được một hay vài năm nữa. Nói xong ông giã từ mấy con ngựa, chúng rõ ràng rất yêu mến ông, rồi cùng chúng tôi tha thẩn đến những chỗ xa hơn trong vườn, chốc chốc ông lại dừng chân và trò chuyện càng lúc càng cởi mở và chi tiết. Xuyên qua bụi cây ở mặt phía nam của bãi cỏ là lối đi dẫn đến một con đường dạo bộ hai bên trồng cây phỉ, nơi lũ sóc xám bận bịu nghịch ngợm trong mớ cành nhánh kết vòm trên đầu. Những vỏ hạt rỗng không rải dày mặt đất, và những cây thu thủy tiên đón lấy ánh sáng yếu ớt rọi thấu qua tàn lá khô xào xạc. Đường đi dạo giữa hai hàng cây phỉ dẫn tới một sân quần vợt có tường gạch quét vôi trắng bao quanh. Quần vợt từng là niềm đam mê lớn của tôi, bác sĩ Selwyn nói. Nhưng bây giờ cái sân này đã hư nát rồi, giống như rất nhiều thứ khác quanh đây. Không chỉ là vườn rau này sắp tiêu tùng sau mấy năm bỏ bê thôi đâu, ông vừa nói tiếp vừa chỉ những nhà kính kiểu thời Victoria ọp ẹp và những giàn leo cây mọc tràn lan. Còn nhiều, còn nhiều thứ nữa, ông nói, ông cảm nhận được ngay chính Thiên nhiên cũng đang rên siết và sụp đổ dưới gánh nặng mà chúng ta đã áp đặt lên nó. Thật vậy, khu vườn này, ban đầu vốn chỉ nhằm cung ứng cho bếp ăn của một gia đình đông người, và nhờ khéo léo và cần cù, đúng là nó cho rau quả suốt cả năm, và dẫu có bỏ bê, nó vẫn cho hoa trái sinh sôi nhiều tới mức vượt xa nhu cầu của riêng ông, những nhu cầu phải nói là càng lúc càng khiêm tốn. Bỏ mặc khu vườn một thời từng được chăm sóc tốt cho nó ra sao thì ra ngẫu nhiên cũng có cái hay, bác sĩ Selwyn nói, là các thứ đang mọc lên ở đó, hay những thứ ông gieo trồng có phần bừa bãi, lại có một hương vị mà chính ông thấy ngon đến lạ lùng. Chúng tôi đi giữa các luống măng tây có những nhánh lá xanh cao ngang vai, những hàng cây atiso to lớn, và ra tới một cụm cây táo trĩu quả nào đỏ nào vàng, những quả táo thật sự ngon hơn bất kỳ loại táo nào tôi đã từng ăn. Bác sĩ Selwyn đặt hơn chục quả táo như trong cổ tích ấy lên một chiếc lá đại hoàng rồi vừa trao hết cho Clara vừa nói rằng giống táo này được đặt tên rất hợp là “Mỹ nhân xứ Bath”.

Hai ngày sau lần đầu gặp gỡ bác sĩ Selwyn, chúng tôi dọn đến Prior’s Gate ở. Buổi chiều trước đó, bà Selwyn đã đưa chúng tôi đi xem các phòng, trên tầng một bên chái nhà phía đông, đã trang bị sẵn đồ đạc theo một kiểu cách khác người nhưng vẫn dễ chịu và rộng rãi. Chúng tôi lập tức yêu thích cái viễn cảnh sẽ sống ở đây vài tháng, bởi vì tầm nhìn từ những cửa sổ trên cao bao quát cả khu vườn, công viên và tầng mây ùn ùn trên bầu trời đã bù đắp quá thừa cho không gian ảm đạm trong nhà. Ta chỉ cần nhìn ra ngoài thế là chiếc tủ ngăn kéo khổng lồ, xấu xí phát khiếp không còn tồn tại nữa, lớp sơn vàng như mù tạt trong bếp biến mất, và cái tủ lạnh màu xanh ngọc chạy bằng ga - và có lẽ cũng nguy hiểm - dường như tan thành hư không, chẳng khác gì có phép màu. Bà Elli Selwyn là con của một chủ nhà máy, gốc gác ở Biel bên Thụy Sĩ, và chúng tôi sớm nhận ra bà ấy có đầu óc kinh doanh xuất sắc. Bà cho phép chúng tôi sửa đổi chút ít căn hộ này cho phù hợp sở thích. Khi chúng tôi đã sơn màu trắng cho buồng tắm (vốn nằm trong một nhà phụ dựng trên những chiếc cột bằng gang đúc và cách duy nhất để đi vào là băng qua một cầu ván), bà ấy thậm chí còn đến để khen ngợi công việc tay chân này. Màu sơn mới xa lạ thôi thúc bà nêu ra lời nhận xét bí hiểm rằng cái buồng tắm ấy, vốn luôn khiến bà nhớ đến một nhà kính trồng cây kiểu xưa, bây giờ lại khiến bà nghĩ đến một chiếc chuồng bồ câu mới sơn, một nhận xét đã in vào tâm trí tôi đến tận ngày nay như một lời tuyên án hủy diệt về cách chúng tôi sống đời mình, mặc dù cho tới nay, tôi vẫn sống như thế chẳng hề thay đổi chút nào. Nhưng chuyện đó không thành vấn đề. Muốn vào căn hộ thì chúng tôi hoặc là đi theo ngả cầu thang sắt, bây giờ cũng được sơn trắng, từ dưới sân dẫn lên cầu ván buồng tắm, hoặc là (từ tầng trệt) đi qua một khung cửa hai cánh vào một hành lang rộng, đầu tường hai bên, ngay dưới trần nhà, gắn đầy một hệ thống chuông kéo phức tạp để gọi người giúp việc. Từ hành lang, ta có thể nhìn vào nhà bếp tối tăm, nơi bất cứ giờ nào trong ngày cũng có một nhân vật nữ nào đó không rõ tuổi tác luôn bận bịu ở bồn rửa chén. Elaine, họ gọi bà giúp việc bằng tên đó, có mái tóc cắt thật cao lộ cả gáy ra, giống như bệnh nhân nhà thương điên. Nét mặt và động tác của bà lộ rõ dấu hiệu của người mất trí, đôi môi lúc nào cũng ướt, và bà bao giờ cũng khoác chiếc tạp dề màu xám dài tận mắt cá chân. Elaine làm công việc gì trong bếp, ngày này sang ngày khác, vẫn mãi là điều bí mật đối với Clara và tôi; theo như chúng tôi biết thì không hề có bữa ăn nào được nấu nướng trong đó, chỉ trừ một lần duy nhất. Đi hết hành lang, cách mặt sàn đá ba tấc có một cánh cửa trổ trong tường. Qua cửa này, ta bước vào một lồng cầu thang âm u; và tầng nào cũng có nhiều hành lang khuất kín rẽ sang lối khác, chạy đằng sau các vách tường cứ như để cho đám người hầu, dẫu có không ngừng vội vã qua lại bưng bê xô than, giỏ củi, đồ lau nhà, khăn giường với khay trà, thì cũng không hề cắt ngang đường đi của gia chủ bề trên. Tôi hay cố hình dung xem điều gì đang diễn ra trong đầu những con người sống cả đời mà luôn biết rằng đằng sau vách tường của những căn phòng họ ở liên tục có bóng gia nhân thoăn thoắt vụt qua. Tôi tưởng tượng chắc họ cũng phải sợ hãi những kẻ lẩn khuất như ma ấy, những kẻ vì đồng lương thảm hại mà hàng ngày phải chịu làm những công việc chán ngắt. Lối đi chính dẫn đến căn hộ chúng tôi là qua ngả cầu thang phía sau này đây, và tận cùng dưới đáy cầu thang tình cờ lại là cánh cửa lúc nào cũng khóa kín của phòng bà Elaine. Điều ấy khiến chúng tôi có phần khó chịu. Chỉ có một lần duy nhất tôi có cơ hội liếc nhìn vào trong, và thấy căn phòng nhỏ của bà chứa toàn búp bê, không biết bao nhiêu mà kể, con nào cũng mặc áo quần kỹ lưỡng, hầu hết búp bê đều đội một cái gì đó trên đầu, đứng hay ngồi quanh hay nằm trên chiếc giường là chỗ ngủ của chính Elaine - nếu quả thực là bà có ngủ chứ không phải thức cả đêm hát ngâm nga khe khẽ trong lúc chơi với đám búp bê. Vào những ngày Chúa nhật và ngày lễ, đôi khi chúng tôi thấy Elaine ra khỏi nhà trong bộ đồng phục của tổ chức Đạo quân Cứu thế. Bà thường được một bé gái đón rồi bé đi cạnh bên, bàn tay tin cậy đặt trong bàn tay bà. Phải mất một thời gian chúng tôi mới dần quen với Elaine. Điều khiến chúng tôi đặc biệt bất an chính là thói quen thất thường của bà, lúc ở trong bếp, cứ hay bật cười hi hí một cách kỳ lạ, rõ là chẳng có lý do nào, tiếng cười vọng lên tận tầng một. Chưa hết, không kể chúng tôi, Elaine là người cư ngụ duy nhất trong cơ ngơi đồ sộ này luôn hiện diện trong nhà. Bà Selwyn thường hay vắng nhà mỗi chuyến vài tuần lễ, hoặc đi lo công việc, trông coi vô số căn hộ bà cho thuê trong thị xã và những làng kế bên. Còn bác sĩ Selwyn thì thích ở ngoài trời, nếu thời tiết cho phép, và nhất là cứ thích ở trong chỗ ẩn cư xây bằng đá silic xa khuất trong một góc vườn, căn nhà nhỏ mà bác sĩ gọi là trò phá tiền ngu ngốc của ông và đã trang bị các đồ đạc thiết yếu. Nhưng một sáng nọ, sau khi chúng tôi dọn đến ở được chừng một tuần, tôi thấy bác sĩ đứng ở khung cửa sổ rộng mở trong một phòng của ông ở chái phía tây ngôi nhà này. Ông đeo mục kỉnh, khoác chiếc áo ngủ vải kẻ ô vuông và quấn ở cổ chiếc khăn quàng trắng.

Ông đang cầm khẩu súng có hai nòng dài lạ thường chĩa lên trời xanh. Sau một lúc mà với tôi dài như thiên thu, cuối cùng ông bóp cò, tiếng nổ chát chúa vỡ tan tành rơi rụng trên các khu vườn. Sau đó bác sĩ Selwyn giải thích rằng ông đã biết được khẩu súng này có còn bắn được hay chăng sau hàng chục năm bỏ không trong phòng thay đồ của ông, khẩu súng vốn dành để săn thú lớn mà ông đã mua từ lúc còn trai tráng bao nhiêu năm trước. Suốt thời gian đó, theo như ông còn nhớ, khẩu súng chỉ được lau dầu và kiểm tra có đôi ba lần thôi. Ông cho tôi biết ông đã mua khẩu súng lúc sang Ấn Độ nhận công việc đầu tiên là làm bác sĩ ngoại khoa. Lúc ấy, việc sắm một khẩu súng như thế được coi là điều bắt buộc đối với một người thuộc tầng lớp như ông. Tuy vậy, ông đã dùng nó đi săn chỉ mỗi một lần, và lần đó thậm chí ông còn không bắn thử một phát đầu tiên như lẽ ra phải làm. Cho nên bây giờ ông đâm ra thắc mắc không rõ cái món này còn bắn được không, và rồi đã biết chắc là chỉ riêng lực giật lùi của khẩu súng cũng đủ làm chết người.

Còn ngoài ra, như tôi đã nói, bác sĩ Selwyn hiếm khi có mặt trong ngôi nhà lớn này. Ông sống trong căn nhà ẩn cư của mình, dồn hết tâm trí, như có lúc ông đã nói với tôi, cho những suy tư càng ngày càng khó nắm bắt nhưng lại dần dần thêm rõ ràng và chính xác. Suốt thời gian chúng tôi ở trong nhà này, ông chỉ có khách đến thăm duy nhất một lần. Hôm ấy là vào mùa xuân, tôi còn nhớ, khoảng cuối tháng Tư, và tình cờ lúc đó bà Elli lại đi về Thụy Sĩ.

Một sáng nọ, bác sĩ Selwyn đi lên cho chúng tôi hay ông đã mời một người bạn thân thiết đã nhiều năm đến nhà ăn tối và ông sẽ rất hoan hỉ nếu chúng tôi có thể cùng dự với hai ông già cho vui, nếu thuận tiện. Chúng tôi đi xuống nhà trước tám giờ một chút. Chống lại không khí giá lạnh đặc biệt của buổi tối, lửa đang cháy bừng trong lò sưởi rộng lớn của phòng khách, nơi được trang bị nhiều chiếc sofa bốn người ngồi và ghế bành cồng kềnh. Treo trên tường cao là những chiếc gương soi có các đốm mờ, đang phản chiếu thêm nhiều lần ánh lửa lập lòe và những hình bóng chuyển động. Bác sĩ Selwyn đeo cà-vạt và mặc vét vải tuýt, chỗ hai khuỷu tay áo có đính hai miếng da. Bạn ông, Edwin Elliott - người mà ông giới thiệu với chúng tôi là một nhà thực vật học và côn trùng học danh tiếng - có vóc dáng gầy ốm hơn bác sĩ Selwyn nhiều, và trong khi bác sĩ quen khom lưng xuống thì ông bạn này lại hay rướn thẳng lên. Ông ta cũng mặc áo vét vải tuýt. Cổ áo sơ-mi của ông ta quá rộng so với cần cổ khẳng khiu, nhăn nheo, nhô ra khỏi áo như chiếc đàn accordeon kéo căng, giống cổ một loài chim hay một con rùa; cái đầu lại nhỏ, phảng phất vẻ gì đó giống động vật tiền sử, một kiểu phản tiến hóa; tuy vậy đôi mắt lại rực sáng một cuộc sống hoàn toàn tuyệt vời. Ban đầu, mọi người trò chuyện về công việc của tôi và dự định của hai chúng tôi cho năm tới hay đại khái thế, và về cảm tưởng của chúng tôi, vốn từ xứ non cao đến, đối với nước Anh và đặc biệt là vùng bình nguyên của hạt Norfolk này. Trời sụp tối. Bác sĩ Selwyn đứng dậy, có phần khách sáo, đi trước dẫn đường vào phòng ăn kế bên. Trên chiếc bàn gỗ sồi mà ba chục người có thể ngồi thoải mái đã đặt hai chân nến bằng bạc. Chỗ ngồi đã bày sẵn cho bác sĩ Selwyn và ông Edwin là ở đầu bàn và cuối bàn, còn chỗ của Clara với tôi là ở cạnh dài đối diện các cửa sổ. Lúc này trong nhà gần như đã tối mò, và bên ngoài vườn tược cũng dày đặc dần lớp lớp bóng đêm xanh thẫm. Nhưng chân trời phía tây vẫn còn ánh sáng, cùng những núi mây chất chồng như tuyết khiến tôi nhớ đến những tầng núi cao nhất trên dãy Alps, trong lúc màn đêm dần buông. Bà Elaine đẩy vào một xe thức ăn có gắn sẵn bếp hâm, một kiểu thiết kế có đăng ký sáng chế từ những năm 1930. Bà vẫn khoác chiếc tạp dề màu xám dài tới chân và cứ làm công việc của bà trong lầm lũi và chỉ một đôi lần bà phá vỡ sự im lặng bằng mấy tiếng lẩm bẩm một mình. Bà thắp nến rồi lê chân đi ra, không nói một lời, giống như lúc đi vào. Chúng tôi tự phục vụ thức ăn, chuyển đĩa cho nhau trên chiếc bàn dài. Món đầu tiên gồm có vài miếng măng tây xanh bên trên phủ những lá rau chân vịt non rưới nước sốt thịt. Món chính là bông cải xanh nấu bơ và khoai tây tươi luộc với bạc hà. Bác sĩ Selwyn cho chúng tôi biết ông đã trồng loại khoai này chỗ đất cát trong một nhà kính cũ, ở đó đến giữa tháng Tư là khoai đã lớn bằng cỡ cái tô. Bữa ăn kết thúc bằng món rau đại hoàng hầm với kem có rắc đường cát vàng. Như vậy là hầu hết mọi thứ đều từ cái vườn rau quả bỏ hoang kia. Trước khi chúng tôi xong bữa, Edwin lái câu chuyện sang Thụy Sĩ, có lẽ ông ta nghĩ rằng cả bác sĩ Selwyn lẫn tôi đều có thể nói gì đó về đề tài này. Và đúng là bác sĩ Selwyn có chuyện để nói, sau một chút ngần ngừ, ông bắt đầu kể cho chúng tôi nghe về thời gian ông đã sống ở Berne ngay trước Đệ nhất Thế chiến. Vào mùa hè năm 1913 (ông bắt đầu), ông đã lấy xong bằng y khoa ở Cambridge, và lập tức đi sang Berne với ý định theo học tiếp ở đây. Nào ngờ mọi chuyện lại hóa ra khác hẳn, và ông dành phần lớn thời gian trong vùng núi Oberland ở Berne, ngày càng thích leo núi. Nhiều tuần liền ông ở lại Meiringen, và đặc biệt là Oberaar, nơi ông gặp một hướng dẫn viên tên là Johannes Naegeli, lúc đó đã sáu mươi lăm tuổi, người mà ông gặp lần đầu là yêu mến ngay. Ông đi khắp nơi cùng Naegeli - leo lên các ngọn núi Zinggenstock, Scheuchzerhorn và Rosenhorn, rồi Lauteraarhorn, Schreckhorn và Ewigschneehorn - và chưa bao giờ trong đời ông, cả trước đó lẫn sau này, ông cảm thấy tuyệt vời như thời gian ấy, khi cùng đi với người ấy. Rồi chiến tranh bùng nổ, tôi quay lại Anh và phải nhập ngũ, bác sĩ Selwyn nói, bây giờ nhớ lại tôi thấy chuyện nhập ngũ không khó khăn bằng việc phải giã từ Johannes Naegeli. Ngay cả chuyện phải xa cách Elli, tôi đã gặp bà ấy vào dịp Giáng sinh ở Berne rồi cưới nhau khi hết chiến tranh, cũng không khiến tôi thấy đau đớn cho bằng chuyện phải xa cách ông Naegeli. Tôi vẫn còn hình dung rõ cảnh ông già đứng ở ga Meiringen, vẫy chào tiễn biệt. Nhưng có lẽ tôi chỉ tưởng tượng ra điều đó thôi, bác sĩ Selwyn hạ giọng nói tiếp, nói một mình, bởi vì Elli dường như qua bao năm tháng đã trở thành người xa lạ đối với tôi, trong khi Naegeli lại có vẻ càng gần gũi thêm bất cứ lúc nào ông ấy hiện ra trong tâm trí tôi, bất kể thực tế là sau lần từ biệt ở Meiringen tôi chưa từng gặp lại. Không lâu sau khi tôi bị động viên, Naegeli đã mất tích trên đường từ căn nhà gỗ ở Oberaar đi lên núi Oberaargletscher. Người ta cho là ông ấy đã rơi xuống một khe nứt trong băng hà Aare. Tôi biết được tin này qua một trong những bức thư đầu tiên nhận được khi mặc áo lính, sống trong trại binh, và cái tin ấy đã khiến tôi sa sút tinh thần tới mức suýt bị sa thải khỏi quân ngũ. Tôi lúc đó cứ như bị chôn vùi dưới băng tuyết. Nhưng đó là chuyện xưa rồi, bác sĩ Selwyn nói sau một hồi lâu im tiếng. Chúng ta hẳn phải cho các quý khách này xem những bức ảnh mình chụp lần ghé đến Crete sau cùng mới được, ông quay sang nói với Edwin. Chúng tôi trở lại phòng khách. Những khúc củi đang cháy rực trong bóng tối. Bác sĩ Selwyn giật một dây kéo chuông ở bên phải lò sưởi, và gần như ngay lập tức, cứ như đã đứng sẵn trong hành lang chờ tín hiệu này, bà Elaine đẩy vào một xe đẩy bên trên đặt chiếc máy chiếu slide. Chiếc đồng hồ lớn bằng đồng vàng trên bệ lò sưởi và những bức tượng nhỏ bằng gốm sứ Meissen - một anh, một chị chăn cừu và một người Ả Rập áo quần sặc sỡ đang trợn mắt - được dời qua một bên, và chiếc màn chiếu bọc khung gỗ mà Elaine đã mang vào được dựng lên phía trước tấm gương soi. Tiếng trầm trầm của máy chiếu bắt đầu rù rì, và những bụi bặm trong phòng này, bình thường không nhìn thấy, giờ lấp lánh và nhảy múa trong luồng sáng đèn chiếu như một cách dạo đầu cho chính những bức ảnh chụp trên phim slide. Chuyến đi của họ tới Crete lần đó được tổ chức vào mùa xuân. Cảnh vật của hòn đảo này dường như bao trùm trong một màu xanh lục nhạt khi được chiếu trước mắt chúng tôi. Có một hai lần trên màn chiếu hiện ra hình ảnh ông Edwin cầm ống nhòm và một hộp đựng mẫu thực vật, hoặc hình ảnh bác sĩ Selwyn mặc quần soóc dài ngang đầu gối, vai đeo túi và tay cầm vợt bắt bướm. Một trong những hình chụp ấy giống, đến từng chi tiết, một hình chụp nhà văn Nabokov trong dãy núi phía trên làng Gstaad mà tôi đã cắt ra từ một tạp chí của Thụy Sĩ vài hôm trước.

Kể cũng lạ, cả Edwin lẫn bác sĩ Selwyn đều có vẻ trẻ trung thấy rõ trong những hình ảnh họ chiếu cho chúng tôi xem, dù lúc họ đi chuyến này, đúng mười năm trước, cả hai ông đều đã gần tuổi bảy mươi. Tôi cảm thấy rằng, với cả hai ông, cuộc trở về với chính mình ngày xưa này là một dịp dành cho chút xúc động nào đó. Nhưng có lẽ chỉ có mình tôi có cảm nghĩ đó bởi vì cả Edwin lẫn bác sĩ Selwyn đều không muốn hay không thể nói điều gì liên quan đến các bức hình này, mặc dù họ có giải thích về những hình ảnh khác cho thấy các loại cây cỏ mùa xuân trên hòn đảo ấy, và tập quán của nhiều động vật bò sát và có cánh. Những lúc hình ảnh họ xuất hiện trên màn chiếu, nhè nhẹ run run, thì cả gian phòng hầu như im phăng phắc.

Trong hình ảnh cuối cùng, chúng tôi thấy dải bình nguyên Lasithi trải rộng trước mắt, được chụp từ đỉnh cao của một đường đèo phía bắc. Hình này hẳn phải được chụp vào khoảng giữa trưa, vì ánh nắng chiếu thẳng xuống tầm nhìn của chúng tôi. Về phía nam, ngọn Lasithi chót vót, cao hai nghìn mét, vươn lên bên trên bình nguyên, như một ảo ảnh đằng sau luồng sáng chói lọi. Những ruộng khoai và rau bên kia lòng thung lũng mênh mông, những vườn cây ăn trái và những cụm cây khác, và vùng đất không cày cấy, đều ngập tràn trong lớp lớp màu xanh lục, lốm đốm hàng trăm cánh quạt trắng của những chiếc máy bơm chạy bằng sức gió. Chúng tôi cũng ngồi xem hình ảnh này rất lâu trong im lặng, lâu tới mức mặt kính kẹp tấm phim slide nứt rạn vì sức nóng bóng đèn và một đường đen hiện lên như chẻ toạc tấm màn chiếu. Cảnh chụp bình nguyên Lasithi ấy, để lâu tới mức nứt cả kính, lúc đó khiến tôi có ấn tượng mạnh lắm, thế nhưng sau đó lại hầu như biến mất hoàn toàn khỏi tâm trí. Mãi đến vài năm sau, ấn tượng đó mới trở lại với tôi, trong một rạp chiếu phim ở London, trong lúc tôi theo dõi cuộc trò chuyện giữa Kaspar Hauser và ông thầy Daumer, trong vườn rau ở nhà Daumer^[1]. Trước sự vui mừng của thầy, Kaspar, lần đầu tiên đã phân biệt được mộng với thực, và bắt đầu thuật lại câu chuyện của mình bằng những lời: Tôi đang ở trong mơ, và trong mơ tôi nhìn thấy rặng núi Caucasus. Máy quay sau đó di chuyển từ phải sang trái, theo một vòng cung bao quát, cho thấy toàn cảnh một bình nguyên bao quanh là núi, một bình nguyên có nét Ấn Độ rõ rệt, với những tháp cao giống như mái chùa và những ngôi đền có mặt tiền tam giác kỳ lạ nằm giữa một miền rừng và cây bụi xanh um: những công trình điên rồ ấy, trong nguồn sáng chói lọi phập phồng, đã nhắc tôi nhớ lại những cánh quạt máy bơm chạy bằng sức gió ở Lasithi, thứ mà trong thực tế cho tới nay tôi vẫn chưa thấy tận mắt.

Chúng tôi dọn khỏi Prior’s Gate vào giữa tháng Năm năm 1971. Một chiều bất chợt Clara đã nổi hứng mua đại một căn nhà. Lúc đầu, chúng tôi nhớ tiếc quang cảnh cũ, nhưng bù lại chúng tôi có thảm cỏ xanh và hai ngọn liễu xám nhọn hoắt như dao mổ ở các khung cửa sổ nhà mình, và ngay cả những ngày không hề có gió, những ngọn liễu này vẫn cơ hồ không hề đứng yên. Hai cây này cách nhà chúng tôi không tới mười lăm mét, và nhiều lúc chuyển động của tàn lá có vẻ gần kề tới mức, khi nhìn ra ta cảm thấy mình là một phần của nó. Khá đều đặn, bác sĩ Selwyn viếng thăm chúng tôi ở căn nhà hầu như trống trơ này, mang theo rau củ và dược thảo hái từ vườn nhà ông - những thứ đậu màu xanh và màu vàng, những củ khoai đã cẩn thận cọ sạch đất cát, atiso, củ nén, rau húng, mùi tây và thì là. Có một lần ông ghé thì Clara đã đi vào thị xã, bác sĩ Selwyn và tôi đã có cuộc trò chuyện rất lâu nảy sinh từ lời ông hỏi rằng có bao giờ tôi thấy nhớ quê hương. Tôi không nghĩ ra được câu trả lời nào thỏa đáng, nhưng bác sĩ Selwyn, sau một lúc im lặng suy nghĩ, đã thú nhận (không thể dùng từ nào khác được) là những năm gần đây ông càng lúc càng nặng trĩu nỗi nhớ quê hương. Khi tôi hỏi quê ông ở đâu mà nhớ, ông kể tôi nghe là lúc bảy tuổi ông đã cùng gia đình rời bỏ một ngôi làng gần Grodno ở Lithuania. Vào mùa thu năm 1899, cha mẹ, hai chị Gita và Raja của ông, và chú Shani Feldhendler, đã đi đến Grodno trên cỗ xe của Aaron Wald, người đánh xe ngựa. Suốt nhiều năm, những hình ảnh về cuộc di cư ấy đã biến mất khỏi ký ức ông, nhưng gần đây, ông nói, chúng lại tái hiện và buộc ông phải ý thức điều đó. Tôi vẫn thấy rõ ông thầy giáo dạy trẻ con ở cheder^[2] nơi tôi lúc đó đã theo học được hai năm đặt tay lên mái tóc rẽ ngôi của tôi; tôi vẫn thấy rõ những căn phòng trống rỗng trong nhà mình. Tôi thấy chính tôi đang ngồi cao nhất trên cỗ xe ngựa, thấy chiếc đai buộc yên cương sau đuôi ngựa, mặt đất vàng nâu, bầy ngỗng rướn thẳng cổ trong những vũng bùn sân trại và thấy phòng chờ ở nhà ga Grodno, nóng rực vì một bếp lò tách biệt có rào chắn, chung quanh có nhiều gia đình di cư đang nằm. Tôi thấy hàng dây điện tín hết nâng cao rồi hạ thấp băng qua cửa sổ toa tàu, mặt tiền của những ngôi nhà ở Riga, chiếc tàu thủy trong bến cảng và những góc tối tăm trên boong tàu nơi chúng tôi cố hết sức xoay xở cho dễ chịu trong cảnh tù túng ấy. Biển khơi, làn khói, màu xám xịt ngút ngàn, chuyển động nhấp nhô của con tàu, sợ hãi và hy vọng trong lòng, tất cả mọi điều ấy (bác sĩ Selwyn nói với tôi) bây giờ tôi có thể cảm nhận sống động trở lại, cứ như mới xảy ra hôm qua. Sau khoảng một tuần lễ, sớm hơn chúng tôi tưởng, chúng tôi đã đến đích của hành trình. Tàu chạy vào một cửa sông rộng lớn. Khắp nơi toàn là tàu chở hàng, lớn lẫn nhỏ. Bên kia hai bờ sông, đất đai trải dài bằng phẳng. Tất cả dân di cư đều tụ tập trên boong và chờ được nhìn thấy tượng Nữ thần Tự do hiện ra trong màn sương mù trôi dạt, vì người nào cũng đặt vé tàu đi Mỹ, mà chúng tôi gọi là đi Huê Kỳ. Khi xuống tàu chúng tôi vẫn đinh ninh rằng bất cứ thứ gì dưới chân mình đều là đất của Tân Thế giới, của New York Thành phố Thiên đường. Nhưng thực ra, như về sau chúng tôi mới hoảng hốt biết được (tàu thủy đã nhổ neo đi mất từ lâu), chúng tôi đã lên bờ ở London. Hầu hết số dân di cư này, do bức bách, đều thích ứng theo hoàn cảnh, nhưng có một số người, bất kể mọi điều đã trái ngược rành rành, vẫn ôm ấp rất lâu niềm tin là họ đang ở Mỹ. Vậy là tôi lớn lên ở London, trong một căn hộ tầng hầm ở Whitechapel, phố Goulston. Bố tôi, là thợ mài thấu kính, dùng số tiền mang theo từ quê nhà để hùn hạp với một tiệm kính mắt của một bạn đồng hương Grodno tên là Tosia Feigelis. Tôi vào trường tiểu học ở Whitechapel và học tiếng Anh cứ như trong mơ, bởi vì tôi nuốt hết, chỉ vì yêu quý, từng từ ngữ trên môi cô giáo trẻ xinh đẹp của tôi, cô Lisa Owen. Trên đường từ trường về nhà tôi thường lặp lại mọi lời cô giáo đã nói hôm đó, vừa lặp đi lặp lại vừa nghĩ đến cô. Cũng chính cô giáo xinh đẹp ấy, bác sĩ Selwyn nói, đã nạp đơn cho tôi thi tuyển vào trường nam sinh tư thục Merchant Taylors. Cô ấy có vẻ như nghiễm nhiên tin chắc tôi sẽ giành được một trong những phần học bổng mà hàng năm trường này dành cho học sinh đến từ những gia đình không khá giả. Và hóa ra tôi lại đáp ứng được kỳ vọng của cô giáo về tôi; như chú Shani tôi thường nói, ánh đèn không bao giờ tắt trong nhà bếp căn hộ hai phòng của chúng tôi ở Whitechapel, nơi tôi thức đến khuya sau khi hai chị và bố mẹ tôi đã đi ngủ từ lâu. Tôi học và đọc bất cứ thứ gì vớ được, và vượt qua những trở ngại lớn nhất càng lúc càng dễ dàng. Đến năm học cuối, khi tôi đứng nhất trường trong kỳ thi năm ấy, tôi có cảm tưởng như mình đã đi được một chặng đường xa tít tắp. Lòng tự tin của tôi lên tới tột đỉnh và gần như để khẳng định thêm lần nữa, tôi đổi cái tên Hersch của mình thành Henry, và đổi luôn họ Seweryn thành Selwyn. Kể cũng lạ, sau đó tôi lại thấy sức học của mình hình như chững lại khi bắt đầu học ngành y (ở Cambridge, một lần nữa cũng nhờ có học bổng trợ giúp), mặc dù kết quả thi của tôi luôn ở trong nhóm giỏi nhất. Chuyện từ đó về sau như thế nào thì cậu đã biết rồi đó, bác sĩ Selwyn nói: năm tôi ở Thụy Sĩ, rồi chiến tranh, năm đầu tiên tôi phục vụ ở Ấn Độ, rồi thành hôn với Elli, với bà ấy tôi đã che giấu lai lịch thật của mình suốt một thời gian dài. Trong những năm 1920 và 1930, vợ chồng tôi đã sống huy hoàng vương giả; cậu đã thấy tận mắt những gì còn sót lại từ thời đó. Một phần lớn tài sản của Elli cũng đã tiêu xài cạn theo kiểu sống đó. Đúng là lúc đó tôi có phòng mạch trong thị xã, và là bác sĩ ngoại khoa ở bệnh viện, nhưng chỉ thu nhập của riêng tôi thôi thì không bao giờ có thể cho phép hai vợ chồng sống kiểu đó. Vào những tháng hè, chúng tôi thường đi ô-tô khắp châu Âu. Ngoài quần vợt ra, bác sĩ Selwyn nói, ô-tô là đam mê lớn của tôi dạo đó. Tất cả những chiếc xe ấy giờ vẫn còn trong ga-ra, và tới lúc này chúng cũng có thể đáng giá chút gì đó. Nhưng tôi lâu nay không hề đành lòng bán đi thứ gì, có lẽ ngoại trừ, vào một lúc nào đó, bán linh hồn tôi. Người ta cứ hay nói rằng tôi chẳng hề có một chút ý thức gì về tiền bạc. Tôi thậm chí không hề nhìn xa trông rộng, ông nói, mà lo liệu cho tuổi già bằng cách đóng tiền chế độ hưu trí. Đó là lý do tôi bây giờ thực tế là một kẻ nghèo túng. Trong khi đó, Elli lại tận dụng tốt phần tài sản còn lại, không phải là không đáng kể, của bà ấy, và rõ ràng bà ấy bây giờ rất là giàu. Tôi vẫn không biết chắc điều gì đã khiến vợ chồng tôi xa cách nhau, tiền bạc hay là việc tôi tiết lộ bí mật về gốc gác của mình, hay chỉ đơn thuần là tình yêu đã cạn. Những năm Đệ nhị Thế chiến, và nhiều thập niên sau đó, là một khoảng thời gian mù mịt, tồi tệ đối với tôi, tôi không thể nói được gì về thời gian đó cho dù tôi có muốn nói đi nữa. Năm 1960, khi phải từ bỏ phòng mạch và bệnh nhân của mình là tôi cắt đứt luôn những mối liên hệ cuối cùng giữa tôi với cái mà người ta gọi là thế giới thực tế. Kể từ đó, hầu như tôi chỉ còn bầu bạn với cây cỏ và súc vật. Không biết làm sao mà tôi lại có vẻ rất hợp với chúng, bác sĩ Selwyn nói với một nụ cười khó hiểu, rồi, vừa đứng lên ông vừa làm một cử chỉ hết sức khác thường đối với ông. Ông chìa tay cho tôi bắt giã từ.

Sau lần đó, những cuộc ghé thăm của bác sĩ Selwyn ngày càng ít và thưa thớt. Lần cuối cùng chúng tôi gặp ông là ngày ông mang cho Clara một bó hoa hồng trắng với mấy búi kim ngân, ngay trước khi chúng tôi lên đường đi nghỉ hè ở Pháp. Vài tuần sau, cuối mùa hè năm ấy, ông tự kết liễu đời mình bằng một viên đạn bắn từ khẩu súng săn to nặng của ông. Ông đã ngồi ở cạnh giường (chúng tôi nghe kể khi từ Pháp về) với khẩu súng kẹp giữa hai chân, đặt họng súng vào quai hàm, và rồi, lần đầu tiên kể từ lúc ông mua khẩu súng ấy trước khi đi sang Ấn Độ, ông đã bắn một phát với ý đồ sát hại. Khi chúng tôi nhận được tin này, tôi dễ dàng vượt qua cảm giác sửng sốt ban đầu. Nhưng có một số sự việc, như tôi ngày càng ý thức rõ hơn, chúng luôn quay lại bất ngờ, thường là sau một thời gian rất dài biệt tăm. Vào cuối tháng Bảy năm 1986, tôi lúc đó đang ở Thụy Sĩ vài ngày. Buổi sáng ngày 23 tôi đón tàu lửa từ Zurich đi Lausanne. Lúc đoàn tàu chậm lại để vượt qua cầu Aare, gần tới Berne, tôi chăm chăm nhìn bên kia thành phố ấy về hướng những ngọn núi ở Oberland. Ngay lúc đó, như tôi nhớ lại, hay có lẽ chỉ là tưởng tượng, ký ức về bác sĩ Selwyn trở về với tôi lần đầu tiên sau một thời gian dài. Bốn mươi lăm phút sau, không muốn bỏ lỡ việc ngắm cảnh quanh hồ Geneva, cảnh vật ấy khi trải rộng ra luôn khiến tôi sững sờ, lúc đó tôi mới lấy tờ nhật báo Lausanne tôi đã mua ở Zurich để qua một bên thì ánh mắt tôi bắt gặp một mẩu tin cho biết hài cốt của hướng dẫn viên leo núi Johannes Naegeli ở Berne, mất tích từ mùa hè năm 1914, đã được băng hà Oberaar trả lại, sau bảy mươi hai năm. Và thế là họ luôn quay lại với chúng tôi, những người chết. Nhiều khi họ từ đáy hố băng trở về hơn bảy chục năm sau và người ta tìm thấy họ bên rìa lớp băng tích, vài khúc xương bóng loáng và một đôi giày đinh.