27 [10] Mahomet cũng mắc bệnh đó, và mỗi khi tỉnh cơn, thường bảo các đồ đệ rằng mình đã được gặp Thượng Đế, đã sung sướng mê li và được Thượng Đế dạy bảo cho điều này điều nọ. Tâm trạng đó có thực, chứ không phải hoàn toàn do Mahomet bịa đặt để mê hoặc quần chúng. 28 [11] Có sách nói là tháng Chạp.

29 [12] Để có tiền, Dostoïevsky định “bán non” một tác phẩm đang viết, tức Tội lỗi và hình phạt, nhưng nhà xuất bản buộc ông chẳng những phải bán cuốn đó mà còn phải bán tác quyền các tác phẩm đã xuất bản trước đó và một cuốn tiểu thuyết chưa viết nữa với giá 3.000 rúp; do vậy mà sau viết xong và giao Tội lỗi và hình phạt cho nhà xuất bản rồi, ông phải viết và giao thêm cuốn Con bạc. (Goldfish).

30 [13] Ông Henri Troyat trong cuốn Dostoïevsky bảo phải dịch là Les démons mới đúng; nhưng nhan đề Les possédés đã quen dùng ở Pháp. 31 [14] Candide là một truyện có tính cách trào phùng, triết lý của văn hào Pháp Voltaire, tả một anh chàng ngây thơ cho cái gì ở đời cũng hoàn hảo cả.

32 [15] Truyện Chàng ngốc xảy ra trong 12 giờ, truyện Tội lỗi và hình phạt xảy ra trong một tuần và tôi nhớ hình như truyện Con bạc cũng xảy ra trong vài đêm.

Nguyễn Hiến Lê

Gương Chiến Đấu

JACK LONDON

Một người quyết chí thắng nghịch cảnh,

Ba tháng học hết chương trình trung học

và viết 51 cuốn sách trong 18 năm

Ảnh