TRỊNH-BÁ THẮNG ĐOẠN

Lỗ Ẩn-công năm đầu (721 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Mùa hạ tháng năm, Trịnh-bá thắng Đoạn tại Yển.

TẢ-TRUYỆN. – Ngày trước, Trịnh Võ-công cưới vợ tại Thân, tên Võ-Khương tức là Khương-thị. Sanh ra Trang-công và Cung-thúc Đoạn. Vì Trang-công hoành-sang nên Khương-thị sợ hãi mới đặt tên là Ngô-Sanh. Rất ghét chỉ yêu Cung-thúc Đoạn muốn lập làm thế-tự. Nhiều lần xin với Võ-công không được.

Khi Trang-công kế-vị, Khương-thị xin cho Đoạn ấp Chế. Từ-chối : « Chế là đất hiểm. Xưa Quốc-thúc bị chết tại đó. Nếu muốn ấp khác, xin vâng. » Mới xin ấp Kinh-thành, vì vậy Đoạn được làm Kinh-thành Thái-thúc.

Thái Trọng (đại-phu của Trịnh) can rằng : « Đô-thành (của đất phong) lớn quá trăm trĩ có hại cho nước. Theo pháp-chế của tiên-vương kinh-thành (của đất phong) lớn nhất không được quá một phần ba kinh-đô ; đô-thành vừa không quá một phần năm, độ nhỏ không quá một phần chín. Nay, Kinh-thành không đúng theo pháp-chế của tiên-vương. Rồi chúa-công không kham nổi đâu ! ». Trang-công đáp : « Đó là ý muốn của mẹ ta. Làm sao từ-chối để tránh tai-hại được ? ». Thái Trọng thưa : « Với lịnh bà bao nhiêu cũng không vừa. Liệu sớm thì hơn. Để lâu ăn lan dần. Dài ra sẽ khó trừ. Cỏ dại còn khó trừ huống chi là em ! ». Trang-công bảo rằng : « Làm nhiều điều bất nghĩa là tự mua cái chết. Hãy chờ xem ! ».

Sau, Thái-thúc bắt-buộc quan cai-trị hai đất Bỉ (Tây-Bỉ và Bắc-Bỉ) theo phe để hai lòng với Trang công. Thuế-má chỉ đưa về có phân nửa. Công-tử Lữ (đại-phu nước Trịnh) thưa rằng : « Nước nhà không chịu nổi sự chia đôi. Chúa-công nên liệu định. Như cho Thái-thúc hai ấp đó, xin cho phép thần theo thờ Thái-thúc. Bằng không, trừ ngay đi. Để lâu, lòng dân sẽ sanh biến. » Trang-công đáp : « Không sao ! Rồi cũng sanh biến. »

Sau khi đánh thuế hai ấp Bỉ, Thái-thúc đến đất Lẫm-diên. Công-tử Lữ lại thưa : « Bây giờ nên trị ! Để lâu sẽ có hậu thuẫn rồi đắc nhơn tâm. » Trang-công đáp : « Bất-nghĩa không hậu. »

Tu-bổ xong thành-lũy, Thái-thúc họp dân chúng trau giồi khí giới sửa soạn quân sĩ xa giáp. Khương-thị xúi Thái-thúc mưu phản để đoạt ngôi. Khi biết ngày giờ định thi hành, Trang-công bảo : « Được ! » Rồi sai công-tử Lữ đem 200 chiến xa đánh vào ấp Kinh. Dân chúng ấp Kinh phản Thái thúc Đoạn, Đoạn chạy qua xứ Yển. Trang-công vây xứ Yển tháng năm, ngày tân sửu, Đoạn chạy ra xứ Cung.

Xuân-Thu chép : « Trịnh-bá thắng Đoạn tại Yển. » Đoạn không hiếu đễ, cho nên Xuân-Thu không dùng chữ « em của Trịnh-bá ». Vì coi như hai chư hầu tranh đua nhau nên viết « thắng » (chớ không nói « phạt »). Lại chép « Trịnh-bá » (theo lẽ là Trịnh-Trang-Công) là có ý chê không biết dạy em. Xuân-Thu không chép « chạy » (xuất bôn) là biết ý Trang-công muốn giết Đoạn. Tuy biết phản mà để vậy cho có loạn, đó là cố giết. Không chép những chữ ấy, Xuân-Thu cho biết Trang-công cố tâm, Đoạn không thể nào thoát khỏi.

LỜI BÀN. – Người câu phụ phàng con cá, cá nào phụ được kẻ đi câu ; thợ săn phụ phàng con thú, thú nào phụ được thợ đi săn ; Trang-công phụ phàng Cung-thúc Đoạn, Đoạn nào phụ được Trang-công ? Uốn lưỡi câu và tra mồi để gạt cá là do kẻ đi câu ; đào hầm, cặm bẫy để lừa thú là do thợ đi săn. Vậy mà không trách kẻ đi câu, trở lại chê cá ăn mồi ; không trách thợ săn, trở lại cười thú mắc bẫy, trong thiên hạ có lẽ nào như vậy hay chăng ?

Tánh của Trang-công : ngoài đố kị, trong nham hiểm, coi thường ruột thịt như kẻ khấu thù, như quân nghịch tặc chực hãm vào đường chết ; vì vậy mới che giấu máy lòng khiến cho người khinh lờn, vì vậy mới dung dưỡng sự ham muốn khiến cho người buông lung, vì vậy mới nuôi nấng điều quấy khiến cho thành hình ác. Để cho mua sắm nhiều binh khí và xa giáp tức là mồi câu của Trang-công ; để cho chiếm thành cao quá trăm trĩ và đất của hai ấp Bỉ tức là hầm bẫy của Trang-công. Còn như Đoạn ngu mê và không hiểu biết thì chẳng qua là cá là thú, có lý nào gặp mồi lại không đớp, có lý nào thấy bẫy lại không sa vào hay sao ? Đưa Đoạn vào đường nghịch rồi trở lại tiêu diệt sự nghịch, dưỡng nuôi sự phản để chinh phạt sự phản, thật Trang-công dụng tâm nham hiểm quá ! Trang-công nghĩ rằng : « Gấp rút trị tội thì ác kia chưa tượng hình, thiên hạ không cảm phục, hoà hưỡn mà trị, tội ác sẽ rõ bày, không còn ai dị nghị. » Ban sơ không han hỏi đến là muốn cho Đoạn phạm tội to đặng dễ giết chớ nào ngờ tội của Đoạn mỗi ngày mỗi to thì ác của Trang-công mỗi ngày mỗi lớn, tội của Đoạn càng nặng thì ác của Trang-công lại càng sâu. Người ta chỉ thấy Trang-công muốn giết một mình Cung-thúc Đoạn mà thôi, còn ta lại cho rằng : sau khi phong Đoạn về ấp Kinh, trước ngày thắng Đoạn ở xứ Yển, thì Trang-công sắp tâm chứa mưu không giây phút nào quên được Cung-thúc Đoạn. Nảy ra một ác ý là giết một đứa em thì nảy trăm ác ý là giết trăm đứa em như thế thì ác của Trang-công phải to hơn tội của Đoạn rất nhiều chăng ?

Thường xem đi xét lại chuyện nầy mới biết trong thiên hạ không có gì hiểm độc bằng máy lòng của Trang-công. Bọn Thái Trọng, không thấy máy của Trang-công trở lại can rằng : « cho đô thành quá pháp độ », mà không biết chính Trang-công muốn cho « quá pháp độ » ; rồi lại khuyên : « để lâu càng đắc nhơn tâm », vậy là không biết chính Trang-công muốn cho Đoạn « đắc nhơn tâm ». Như thế, các bực khanh sĩ, đại phu trong triều đều mắc kế của Trang-công tất cả ; cho đến thi nhơn nước Trịnh, không thấy máy của Trang-công nên trách : « không biết can mẹ để hại tới em », thì cũng không hiểu chính Trang-công ưng mang tiếng « không biết can mẹ » ; rồi lại chê : « để chuyện bất nhẫn nhỏ thành đại loạn », thì cũng không biết chính Trang-công không ưng có « bất nhẫn nhỏ ». Vậy thì trọn nước Trịnh đều mắc vào kế của Trang-công cả.

Mà, « máy lòng » của Trang-công cũng chưa chịu ngừng. Đến năm Lỗ Ẩn-công thứ 11, khi phong cho Hứa Thúc ^¹⁵, Trang-công bảo rằng : « Quả nhơn có em mà không hoà thuận được để cho đi kiếm ăn tứ-phương thì có thế nào quả nhơn giữ xứ Hứa nầy lâu dài được đâu ! ». Nói thế, Trang-công muốn dối cả thiên-hạ.

Năm Lỗ Trang-công thứ 16, ^¹⁶ Công phủ Định-Thúc (cháu của Cung-thúc Đoạn) bỏ Trịnh trốn qua Vệ. Ba năm sau, Trịnh-bá cho trở về và nói rằng : « Không nên để cho Cung-thúc Đoạn thiếu người nối dõi ở nước Trịnh. » Vậy thì, Cung-thúc Đoạn vẫn còn có con cháu ở Trịnh ! Để cho Đoạn khỏi tuyệt-tự chính là Trang-công muốn gạt luôn hậu-thế. Dối cùng bá-quan tại triều, đối với trăm họ trong nước, dối cùng thiên-hạ đời đó, dối cả thiên-hạ đời sau, than ôi ! coi thế mới rõ bụng Trang-công nham-hiểm là dường nào !

Nhưng muốn dối người trước hết phải dối với lòng mình. Trang-công thích dối người thật nhiều mà không biết tự dối lòng mình không ít. Bị dối chỉ bị hại đến thân, dối người là tự hại đến lòng mình. Mà có gì đau thương bằng sự chết của lòng, thân chết chỉ là điều phụ-thuộc. Bị người dối, thân bị hại mà lòng vẫn thản-nhiên ; dối người thân đắc-chí mà lòng mình phải tan-tành. Vậy thì bị dối, mất chẳng là bao ; dối người, bị mất quá nặng nề ; giống như kẻ đi câu tự nuốt cả lưỡi câu lẫn với mồi, như người thợ săn tự chui mình vào bẫy với hầm. Trong thiên-hạ, nếu không phải người đần-độn thì sao lại thế ?

Vì vậy : trước, ta cho Trang-công là người chí-hiểm trong thiên-hạ ; sau, ta lại cho Trang-công là kẻ chí-ngu trong thiên-hạ.