Gắn-bó

Sách đã xong mà lòng còn thắc mắc : không biết phần đông bạn trẻ có thưởng thức được lời « bác nghị » của Đông-Lai chăng ?

Nếu không thì bởi tại đâu ? Phải chăng vì thiếu thời-giờ nên không còn hứng thú xem văn nghị-luận nữa ?

Vì băn khoăn nên đem « thí-nghiệm » với nhiều bạn – toàn là những người biết yêu lý-luận cao-siêu như nước cờ xuất-sắc – mới biết hai nguyên do làm giảm bớt thú vị xem văn « bác-nghị » :

1) không biết tường tận đặc điểm của Đông-Chu.

2) không hiểu rành mạch tư tưởng của Đông-Lai.

Muốn giúp các bạn ấy, chúng tôi xin nhắc lại vài chi tiết :

THỜI ĐÔNG-CHU

Nhà thương sụp đổ trong tủi nhục, Người đại diện cuối cùng, Trụ-vương, mê tửu-sắc, tàn-sát dân lành, giết tôi trung như Tỉ Can, yêu lũ nịnh như Bi Trọng, Sùng Hầu, Ác Lai, phá công nho để lập « ao rượu rừng thịt » và Lộc-đài ^¹. Dân chúng khổ, giận, rồi oán.

Theo lòng dân, Võ-vương cửa binh tuy ít ^² nhưng được chư-hầu theo giúp rất đông, nên lật nhà Thương, sáng lập nhà Chu, đóng đô tại đất Kỳ, Phong ^³ (Kỳ-châu, Phong-cảo) cho đem chín đỉnh to của nhà Hạ về tại Hồ-nam rồi bói về vận-mạng của triều-đình mới. Theo quẻ thì « nhà Chu truyền ngôi được ba mươi đời, cộng được bảy trăm năm ». ^⁴

Các chư hầu tùng chinh đều được trọng-thưởng.

Thưởng bằng chức-tước là công, hầu, bá, tử, nam. Lại chọn trong các vua chư-hầu vài người có công to hay đức trọng để làm khanh sĩ, được mời đến triều-ca bàn về chánh-sự của nhà Chu. ^⁵

Thưởng bằng đất cát hay cho phép dùng họ của thiên-tử. Có lập chiến công, mỗi chư hầu đều được lãnh một phần đất, trọn quyền làm chủ : thâu thuế, bắt dân xâu, xây đắp thành trì, mộ lính để chống giặc.

Dây liên-lạc giữa nhà Chu với chư-hầu : mỗi năm phải đến chầu thiên-tử và nạp-cống. Phần nhiều chỉ là món thổ-sản của vùng mình chiếm, một vật tượng trưng cho sự tùng phục của chư hầu. Vật tuy mọn như cỏ « bao mao » mà nước Sở sau nầy cũng không nạp để tỏ sự độc lập hoàn toàn đối với nhà Chu. Về đất cát, tuy đã chia đều đủ nhưng sau nầy với kẻ hữu công, thiên-tử còn cắt để tặng thưởng riêng. ^⁶

Đến năm 770 trước tây lịch, muốn tránh nạn Khuyển-Nhung, Chu Bình-vương cho dời đô về phía đông, tại Lạc-ấp. Đây mới thật là thời Đông-Chu và từ đây nhà Chu bắt đầu suy sụp.

Lúc đó chư hầu gồm có :

Lỗ, Tề, Sở, Trịnh, Tần Tấn, Tống, Vệ bên phe lớn ; còn phái nhỏ thì có Trần, Tào, Hình, Túc, Thái-Cử, Ngu, Quắc, Hứa Đặng, v.v…

Trong đại gia đình ấy, người cha – thiên tử nhà Chu – đã già yếu, các con mới tranh nhau quyền cầm đầu tức làm bá chủ. Có trăm mưu ngàn kế nhưng chung quy chỉ một chương trình là tuần tự làm cho nước giàu, để có binh mạnh. Rồi đến triều kiến thiên-tử, một phận sự mà từ lâu các chư hầu đã xao lãng, ^⁷ mượn mạng lịnh nhà Chu để hội chư hầu ^⁸, hoặc đem quân trừng phạt kẻ có tội ^⁹ cố bắt nạt các nước lớn, hoặc tìm phương giúp những nước bị nạn để mua lòng chư hầu nhỏ. ^¹⁰

Phương pháp đoạt quyền bá chủ là bá đạo, thường dùng phú cường và hùng binh ép buộc người tôn kính mình, trái với vương đạo, thường nhờ đạo đức để cảm hóa lòng người.

Thời Đông-Chu có năm bá chủ : Tề Hoàn-công, Tần Văn-công, Tống Tương-công, Sở Trang-công và Tần Mục-công. Vì vậy, mới có tên là « đời ngũ-bá ».

Ngoài những chi tiết riêng biệt của thời đại, thì toàn là những chuyện gây ra khi con người gặp con người như tranh ngôi giành lợi, mê chơi hỏng việc, tức giận làm càn ăn thua vì tiếng nói, v.v…

LỮ ĐÔNG-LAI

Đã nói về thời đại, đây nhắc đến nhà phê bình Lữ Tổ-Khiêm.

Ông tự là Bá-Cung, người huyện Kim-hoa, tỉnh Chiết-giang (Hoa-trung) ; đỗ tiến sĩ vào niên hiệu Hưng-long (1163), tức là năm đầu của đời vua Tống Hiến-Tông (1163-1189).

Ông thi đậu luôn khoa « bác học hoàng từ » làm quan đến chức « trực-bí-các trước-tác-lang Quốc-sử-viện biên-tu », cùng với các bực đại nho đương thời sánh tiếng. Đời ấy gọi ông cùng Chu Hi với Trương Thức là « tam hiền » của miền Đông-nam.

Ông học đã rộng lại sâu vì cố ý tra tầm cho tận gốc, nên về kinh-điển như Thi, Thư, Xuân-Thu, ông đã nghiên cứu đến tận nghĩa lý xưa. Trí ông lại nhớ rành các sử từ đời Tống trở lên. Vì đó, văn tứ của ông có căn bản hẳn hòi mà vẫn không mất phần thâm thúy. Còn lý-lẽ dùng để biện-bác lại cứng-rắn mà sắc-sảo, từ trước chưa có ai được như thế bao giờ.

Tuy vậy, ông không tránh khỏi sự chỉ-trích, bị Châu Hi chê sở-học của ông « lộn xộn », nên trong bộ sử về nhà Tống mới liệt ông vào « Nhu-lâm-truyện ».

Vì tác-phẩm của ông lấy tên là « Đông-Lai-tập » cho nên đời sau mới gọi ông là « Đông-Lai tiên-sanh ». ^¹¹

Tục truyền rằng : đây là những bài của ông soạn ra để giảng-dạy một số môn-đồ vì nghe tiếng nên đến xin thọ-giáo rất đông. Sau nầy, nhận thấy giá-trị, học-trò mới lo sưu-tầm để in thành sách. Sở-dĩ phải mượn lối phê-bình lịch-sử là vì Đông-Lai thấy có thể dùng phương-tiện ấy để bày-tỏ nhiều tư-tưởng rải-rác khắp các ngành như tâm-lý, chánh-trị và triết-học… Nếu đem giảng từng khoa thì quá khô-khan lại khó hiểu mà không bổ-ích. Nay đem áp-dụng vào thực-tế, để trong khuôn lịch-sử thì các môn-đồ sẽ thấy rõ sự hữu-dụng của tư-tưởng, ắt dễ hiểu lại lâu quên.

Tư-tưởng của Đông-Lai thâm-thúy mà phong-phú, lại quá mới-mẻ đối với thời-đại. Nếu nhận-xét của chúng tôi không lầm thì phải chờ đến ba, bốn trăm năm sau mới gặp lại những ý-niệm mới ấy trong tác-phẩm của Vương Dương-Minh. Cuộc gặp-gỡ của hai bộ óc – nếu có – nghĩ cũng lạ-lùng thật. Một người giàu tư-tưởng đem vung rải trong các thiên cảo-luận từ năm 1170 đến 1180 … Rồi một thời-gian đăng-đẳng trên ba thế-kỷ trôi qua, cho đến năm 1507 ở tại Quí-châu, một tỉnh xa xôi đầy lam-chướng mà dân-cư toàn là mọi rợ, có một người đương bị đày, không một tờ sách nơi tay, chỉ ôn lại những điều đã học mà tìm ra một thuyết mới. Trong đó, chúng ta gặp lại nhiều ý-kiến đã thấy nơi bài « Ngu-công yêu-cầu ngọc-kiếm » hay « Lương bị mất nước », ^¹² v.v…

Có phải vì tư-tưởng quá cấp-tiến mà Đông-Lai bị Châu Hi trách là « lộn xộn » chăng ?

Mượn mẩu chuyện của thời Đông-Châu để chứng-minh quan-niệm riêng về chánh-trị, về luân-lý và triết-học, Đông-Lai khéo phổ-biến tư-tưởng thành ra những châm-ngôn hữu-dụng cho con người khi cần xét mình hay xử-thế.

Tài của Đông-Lai giá-trị của quyển « Bác-nghị » ở tại đó : câu chuyện của một thời đổi ra lời dạy cho muôn thuở.

Chúng ta có thể sắp các lời bàn đó vào ba bốn khóm để trông rõ luận-đề như : lòng tham (cướp quyền, tranh của, giựt nước), những điều nên theo, việc cần tránh trong chánh-trị, khóm bài có tánh-cách luân-lý và tâm lý, v.v…

Nhưng ngoài đặc tánh, các bài còn chứa nhiều tư tưởng khác nên cũng khó sắp chung nhau, vả lại lý lẽ dùng để biện bác thường đưa nghị-luận ra ngoài khuôn khổ nhứt định.

Như « Trịnh-bá thắng Đoạn » thì nên cho vào khóm nói về lòng tham, nhưng cũng là bản cáo-trạng vạch rõ tâm địa của kẻ gian hùng mà kết-luận lại theo luân-lý : « dối người tức là hại mình... ».

Cũng trong khóm đó, bài « Ngu-công yêu-cầu ngọc-kiếm » là một luận đề về triết-học : tham-lam và hà tiện tuy hai mà vẫn một, đồng do tánh yêu tiền của mà sanh ra. Không thể nói tốt, hay xấu được vì không có thiên tánh nào tốt cũng chẳng có xấu. Xấu hay tốt đều tùy cách áp dụng.

Trong loạt bài ấy, lời bàn về « Vũ Phủ thí Ẩn-công » khuyên nên thận trọng khi làm nghĩa, bài « Dĩnh Khảo-Thúc tranh xe » bàn về chữ Hiếu không bờ-bến, bài « cháu Đặng-hầu xui giết vua Sở » xét đến nguyên nhân của sự mất nước, bài « Chu cho Tấn đất… » luận về mối tương quan giữa đức-độ và đất đai, chuyện « Lỗ Trang-công không phạt Tề » vạch rõ sự quan trọng khi chọn lựa đồng-minh, còn bài « Quý Văn-Tử đuổi Cử Bộc » chỉ đầu mối của việc cướp quyền lấn vị.

Cũng trong loại đó còn bài « Tấn-hầu đi chầu thiên-tử đề phạt Vệ » chỉ sự dễ biết lỗi người mà khó thấy lỗi mình, bài « Chu, Trịnh giao ác » chứng rõ : không tự-trọng là mua tủi-nhục. Còn « Trịnh cầu hòa, Trần hầu không chịu » xét đến tai họa gây ra bởi sự dể khinh.

Chuyện « Chu-công Duyệt và Vương-tôn Tơ kiện nhau tại Tấn » cho thấy rõ khi được dân tin là được quyền-hành ; bài « Phạm Sơn xin thôn-tính chư hầu miền bắc » thì : ở gần mà bị cảm tình che mắt, không sáng-suốt bằng người xa trong khi xét-đoán. Phức tạp hơn là bài Đảng Ý-Chư, vì nơi đây chúng ta trông thoáng qua thấy nỗi lòng Đông-Lai, một thần-tử của Tống-trào. Đoạn đầu ca tụng phẩm cách của Đảng Ý-Chư trong buổi loạn-lạc thì khen ngợi tấm lòng trung-trực có thể vì cùng « trụ đá đứng vững trong cơn dông-tố, tiếng gà chấm dứt đêm mù-tối ». Đoạn dưới bình luận về hành động của Ý-Chư thì chê sao chịu trói mình trong cảnh ngộ cho đến đỗi cứu vua không xong mà chết cũng không ích.

Lần đầu tiên, chúng ta thấy Lữ Đông-Lai mất trầm tĩnh vì đã bỏ địa vị khách-quan của nhà bàn sử. Phải chăng vì đương trông thấy nguy vong của nước dưới trào nhà Tống, rồi đọc sử đến chỗ loạn ly của nước Tống, đến cái chết thống khổ của Đảng Ý-Chư nên Đông-Lai không tránh khỏi cơn xao xuyến ?

Nhóm thứ hai bàn về chánh trị… Nhưng có bài luận nào của Đông-Lai không nói đến chánh trị ? Như các bài vừa kể trên đều đứng được vào nhóm nầy. Trong đó, trước hết, Lữ Đông-Lai khuyên nên tránh : sự « yên vui » (Quản-Trọng xin cứu nước Hình), xa-hoa vô lý (Vệ Ý-công hiếu-hạc), hư-danh (Tề-hầu cứu Hình phong Vệ), mục-đích quá hèn thấp (Quỳ-khâu đại-hội), có danh không thực (Thân Vô-Úy nhục kẻ dong xe vua Tống). Đây là một ý-niệm chánh của Đông-Lai về xử-thế, có thể tóm-tắt như sau : mỗi người đều có một địa-vị do tài-ba hay đức-độ tạo ra, còn bên ngoài một hoàn-cảnh do người đời hay số-mạng gây nên. Trước hết một sự dĩ-nhiên : khi gặp tình-cảnh không thuận-tiện, mà tìm phương trốn-tránh, thì chắc-chắn là mua lấy họa. Trái lại, khi thời-cuộc quá thuận-tiện, quá chiều theo ý muốn, tỉ như ta không tài, không đức mà cảnh-ngộ lại khéo bày trò cho thiên-hạ có thể lầm tưởng tài với đức của ta song-toàn thì khi đó, ta phải hết sức thận-trọng, vì hoặc người đời muốn hại ta, hoặc số-mạng quyết hại ta. Ý-tưởng đó, Lữ Đông-Lai đã mượn nhiều chuyện để chứng-minh. Chúng tôi xin nhường cho bạn đọc cái hứng-thú tìm thấy hoặc nguyên-ý hoặc một nhành con, một phần ý ở trong nhiều nghị-luận. Với các bài sau, Đông-Lai chỉ những cần-yếu đối với chánh-trị : trong nghi-lễ (Nam-Cung Trường-Vạn thi Tống Mẫn-công), được lòng dân (Tào Uế luận chiến), noi theo lề-lối thường, tránh sự lập-dị (Tống Mục-công lập Thương-công), thận-trọng lúc phê-bình (Hoa Ngẫu từ yến), cẩn-thận khi chọn bộ-hạ (Hoa Nguyên làm thịt dê thết-đãi ba quân), xét mình bằng việc người (Tấn Hoài-công giết Hồ Đột), dự-luận (bài minh của Lễ-Chi).

Nhóm thứ ba nói về tâm-lý, Đông-Lai phân-tách tình yêu của nàng Hoài-Danh (Thế-tử Ngữ trốn về nước), ăn-năn (Tiên Trẩn tử-tiết), tham-vọng và căm hờn (Thành Đắc-Thần, Khước Khắc), sự nông-cạn của tấc lòng (Dương Xử-Phủ).

Nhiều lời bàn tuy chung một đầu-đề, nhưng vì lập-luận quá khác nhau nên không thể sắp chung vào một loại.

Như về thuật can-gián trong bài « Tang Hi-Bá can việc đi coi lưới cá », Lữ Đông-Lai chỉ-trích sự khuyết-điểm của lối can-gián thông-thường, trình một phương-lược dễ thành công. Mở đầu bài đó, ông sắp hạng ba cách can vua. Như một điệp-khúc, ba phương-pháp ấy được lặp lại với nhiều thí-dụ mà câu-chuyện Hi-Bá là một. Rồi khi kết-luận còn trở lại điệp-khúc ấy. Một nghị-luận chặt-chẽ như bài toán, trình-bày như bản đờn, các lý-lẽ lập lại như điệp-khúc, bài đó tuy ngắn, nhưng đáng quý như một áng văn kiệt-tác.

Bài thứ hai, « Dục Quyền cầm khí-giới can vua » nhắc lại những đức-tánh cần-thiết cho quan gián-nghị rồi vạch rõ ranh-giới của sự can, đến đâu phải ngừng lại.

Đến bài « Tang Ai-Bá can dùng đỉnh », Lữ Đông-Lai đã lìa khỏi thuật can để bàn đến người nạp lời gián. Vì nếu không thận-trọng, can người không xứng, có thể bị tội liên-can. Bỏ vai tuồng luân-lý, Đông-Lai khoác áo chưởng-lý gom-góp các lý-đoán, chứng-minh lời nói bằng thí-dụ rành-mạch, rồi kết-án nghiêm-trang, cho thấy tài hùng-biện tương-đương với Chaix d’Est d’Ange, Lachaud hay Henri Robert của tòa-án Pháp. Ba bài bổ-cứu lẫn nhau, bàn-xét trọn một vấn đề, có thể giúp chúng ta trong việc khuyên bạn, can anh, hoặc chỉ bảo cho người lầm đường một cách đắc lực.

Cùng nhau chúng ta lần bước theo dòng tư tưởng của Lữ Tổ-Khiêm.

Chỉ còn mấy bài chưa nói đến, như « Tức-hầu phạt Trịnh », vì chỉ nhắc lại một ý-kiến đã bàn rồi : trốn cảnh ngộ là tự gây họa. Mỗi tình cảnh mỗi có sự bắt buộc, như nghèo phải khổ, hèn phải nhọc, không thể tránh được. Ta nên cam chịu mà cũng đừng quan tâm đến. Đọc sơ qua cũng thấy là nhành con của ý-kiến đã phô bày trong khi luận về « Thân Vô-Úy nhục kẻ giong xe… ».

Có bài chưa xét đến vì tánh-cách đặc biệt nên cần phải bàn riêng như « Thọ Điêu tiết lậu quân-cơ ». Trước xin nhắc rõ câu chuyện để nhận thấy chân giá trị của lập-luận. Tề Hoàn-công lên ngôi trong hỗn độn : cha với anh đều bị giết. Muốn trấn-tĩnh nhân-tâm, muốn thực-hành chí lớn, cần có một nhà chánh-trị đại-tài giúp tay. Nghe theo mưu-sĩ Bảo Thúc-Nha, quên cả thù riêng, Hoàn-công cho đem Quản-Trọng, kẻ vừa bắn mình, về làm tướng quốc. Trong khi bàn-định chương-trình giành bá-chủ, vua Tề thăm-hỏi về chỗ yếu của mình. Quản Trọng bảo không sao, chỉ nên tránh sự « dùng tiểu-nhân mà cho xen vào chánh-sự » vì có thể hại đến nghiệp ba. Áp-dụng chương-trình kinh-tế, nước Tề trở nên giàu rồi có hùng binh. Bắt đầu thi hành chương-trình chánh-trị : triều-kiến thiên-tử, hội chư-hầu, giúp kẻ yếu, phạt kẻ cường-ngạnh. Trong đó có Sở, một nước mạnh. Không chắc thắng nơi trận tiền, Quản Trọng mới dụng mưu sâu. Mượn cớ phạt Sái, một nước nhỏ, rồi thừa dịp kéo binh bất-ngờ đột-nhập vào Sở. Kế đó thành hay bại đều do sự giữ kín cơ-mưu. Điều lạ thứ nhứt là tướng cầm binh trừng phạt Sái lại là Thọ-Điêu, kẻ tự thiến mình để được hầu-cận Hoàn-công. Đúng theo quan-niệm xưa, đó là một tiểu-nhân. Thọ-Điêu, ăn hối lộ, tiết-lậu chiến-lược. Điều lạ thứ nhì là Quản Trọng khi trông thấy Sở dự-bị thì biết cơ-mưu đã bại-lộ mà chẳng trừng-phạt thủ-phạm. Tại sao ? Câu hỏi đó đều ở đầu lưỡi của mỗi độc-giả mà chưa ai tìm được câu giải-đáp cho thỏa-mãn. Xuân-Thu Tả-Truyện, cho đến lịch-sử tiểu-thuyết « Đông-Châu liệt-quốc » cũng không nói tại sao Quản Trọng chẳng bắt tội Thọ-Điêu. Muốn tìm giải-pháp cho bài toán khó, Đông-Lai dùng một phương pháp tối tân, – theo ý chúng tôi – đó là cách đặt giả thuyết để làm việc (hypothès de travail).

Nhà khoa-học gặp một hiện-tượng mà hình như có đến năm, bảy nguyên-nhân. Vậy đâu là chánh ? Không đủ điều-kiện để định-đoạt, nhà khoa-học phải đặt ra giả-thuyết để làm việc. Nhìn-nhận một nguyên-do nào đó là chánh, rồi cứ thí-nghiệm như thật sự là thế. Nếu kết-quả đúng thì giả-thuyết đúng, mà giả-thuyết đúng thì nguyên-do kia là chánh. Phương-pháp của Đông-Lai cũng thế. Không biết được duyên cớ nào đã bắt Quản Trọng tha tội Thọ-Điêu, Đông-Lai chiếu theo tâm-lý của hai nhân-vật chánh để tìm những lý-lẽ có thể giải thích « bài toán Di-Ngô ». Mỗi cớ sẽ thành giả-thuyết trong cuộc thí-nghiệm. Lời bàn về « Thọ-Điêu tiết-lậu quân-cơ » là bản phúc-trình khi thí-nghiệm với giả-thuyết « giao-kết giữa Tề Hoàn và Quản Trọng ». Dở tập hồ-sơ đó, bạn đọc, vị tòa tối cao, sẽ quyết-đoán xem Đông-Lai thành-công hay thất-bại ?

Kể qua phương-pháp tối-tân, còn có lời bàn về Khuất Hà. Nơi đây, Đông-Lai áp-dụng lối « tỉ-luận » hay là lập-luận theo tương-tợ (raisonnement par anologie) một cách thật tế-nhị. Thường các nhà lý-luận hay tránh lối nầy vì rất dễ sai-lạc. Phải cho đủ « tương-tợ trong » và « ngoài » mới có kết-quả mỹ-mãn. Nhờ gồm đủ điều-kiện nên lập-luận của Đông-Lai mới vững-chắc dường ấy.

Sơ-lược, thật sơ-lược, chúng ta đã trải qua những ý-kiến chánh của Đông-Lai bác-nghị. Mà trong mỗi bài, chỉ nói đến một gốc to, còn nhành lá sum-sê, chồi-tược rậm-rịt, thì chưa tả đến. Phải trọn một quyển sách dày mới gọi là khá đủ, chớ cũng không nói hết những đặc-biệt của tác-phẩm.

Chúng tôi thấy có hai cách gián-tiếp để chỉ giá-trị của sách : so sánh « bác-nghị » với lời bàn của người khác về một vấn-đề, hoặc so sánh với cảm-tưởng của bạn sau khi đọc xong bài luận của Đông-Lai.

Để cho các bạn tiện so-sánh, xin chép lại bài luận của hai nhà học-giả tên tuổi : cụ Ôn-Như Nguyễn Văn-Ngọc và Tử-An Trần Lệ-Nhân, về « Ngu-công yêu-cầu ngọc-kiếm » trong bộ Cổ-học Tinh-hoa :

« Tham là một nết rất xấu. Tham vừa, người ta còn có thể chiều hay nể, chớ tham quá lắm, như chỉ biết có mình, không biết còn ai nữa thì ai người chịu nổi.

« Vả lại tham hay sanh ra ngang-ngược, tham hay sanh ra u-mê cho nên Ngu-công đây muốn ngọc, được ngọc đã là may, lại còn muốn cả gươm, Ngu-thúc chịu sao được mà không tính cách để trị lại. Ôi ! gươm đã chẳng được, nước cũng không còn.

« Tham thì thâm ! Phật đã bảo thầm rằng : « chớ có tham. »

Còn cách so-sánh khác là đem nghị-luận của Đông-Lai đối-chiếu với lời phê-bình của bạn. Hoặc bạn chỉ đọc câu-chuyện với tất cả chi-tiết rồi tự đặt mình vào địa-vị của nhà bàn sử để phân-tách, khảo-xét và phê-luận. Sau đem sánh với bài nghị-luận của Đông-Lai. Hoặc thận-trọng ghi những cảm tưởng của bạn sau khi đọc xong bài bác-nghị. Đặc-tánh của những tác phẩm « cổ-điển » (classiques) – quyển Bác-nghị đứng trong hàng-ngũ đó – là bất-cứ ở nước nào, vào thời đại nào, độc-giả cũng tìm thấy tâm và trí mình trong đó. Và đối với hạng người nào, áng văn cổ-điển cũng có thể làm giàu cho trí-óc : khi đem tư-tưởng mới-lạ, khi đánh thức những ý-kiến đã chìm từ lâu trong cõi quên vô-tận. Những phút nhọc-nhằn để lần theo từng lý-luận của tác-giả đều được đền-bù xứng-đáng…

Để hầu độc-giả, chúng tôi có ghi-chép những cảm-tưởng riêng, sau mỗi bài bác-nghị. Nhưng có nhiều bạn, vì chờ-đợi sách quá lâu, nên nhiều phen đến thúc-giục, khuyên chúng tôi đừng ra khỏi địa-vị của người giới-thiệu Đông-Lai.

Nể lời bạn… nhưng cũng xin chép lại cảm-tưởng khi đọc bài « vua Sở hỏi đến chín đỉnh ». Để ghi một phút hào-hứng, để chứng-minh lời nói trên : « biết đọc Đông-Lai là làm giàu cho trí-óc »…

Đột-ngột, đứng sừng-sựng trước mặt chúng tôi một văn-nhân, mũ cao, áo rộng, râu ba chòm suôn-đuột, bộ-tịch cực-kỳ nghiêm-trang. Chẫm-rãi, người cúi đầu chào rồi chẫm-rãi, từng tiếng, khởi-sự nói lanh-lảnh : « Không ! chúng tôi không phải xa-lạ, chính thị là Vương-tôn-Mẫn, đại-phu của Châu-trào ! Chúng tôi mới đến quý-quốc lần đầu-tiên. Đến để phản-đối lời bác-nghị của Lữ Tổ-Khiêm sắp dịch ra tiếng Việt, đến để kháng-cự lời chỉ-trích cay độc của Đông-Lai về việc chúng tôi đã lui binh Sở. Nói trước để cho ngài khỏi ngộ-nhận, chúng tôi là người cùng thuyền đồng hội, nên rất yêu tài biện-bác của Đông-Lai. Nhưng càng kính Đông-Lai nhà luận-lý, càng ghét Đông-Lai vai chưởng-lý. Vì theo chúng tôi, đó là một sự lập-dị. Khi tất cả đều ca tụng việc dùng lời nói lui được quân Sở thì một mình Đông-Lai chỉ-trích, có phải là muốn mua-chuộc tiếng khác đời chăng ? »

Vì Đông-Lai dư biết cảnh-ngộ éo-le của nhà Châu trong thời-buổi đó. Khi vua Sở thắng mọi Lục-Hồn đem binh đến đóng trên bờ Lạc-thủy, diễn-tập ba quân trên đất nhà Châu thì từ trên cửu-ngũ cho đến chốn thôn-quê, ai cũng cảm thấy luồng gió lạnh đầy tanh-hôi làm tê-tái thấu can-tràng, mà trông trước ngó sau thì chẳng có tấm bình-phong nào đủ che-đỡ ! Chư-hầu à ? Tề Hoàn, Tấn Văn đã khuất-bóng, còn lại thì hoặc yếu-đuối hoặc thờ-ơ ! Binh-sĩ à ? Kẻ thì quá già-nua chuyên lo về canh-gác, đứa thì quá trẻ-con chưa từng ra trận-mạc bao giờ. Khí-giới ư ? Thiếu trước hụt sau, món đã sắm lại không được giồi-mài sắc-bén. Võ-tướng ư ? Tay gan-dạ cũng có mà kinh-nghiệm lại không. Dòm qua tứ phía, đều cảm thấy thiếu một việc mà thiếu một cách cay-nghiệt : thiếu dự-bị.

Khi đấng Chí-tôn sai Mẫn nầy đến ủy-lạo quân Sở, trí chúng tôi đã thấy : « Chuyến đi là hệ-trọng nhưng chỉ là kế cầu may trước cơn quốc-biến », lòng chúng tôi đã nguyền : « Không để nhục quốc-thể », chí chúng tôi đã quyết : « Liều thân đền-đáp quân ân. »

Lúc giã-từ bệ-ngọc, một mình đi vào trọng-địa thì thấy đầy đường chúng dân bồng-bế tản-cư, các nhà quyền-quý, các thượng-quan trong trào chuyên-chở bạc-vàng rời Lạc-ấp. Như chúng tôi, tên cùng-đinh với người sang-cả đều trông thấy cận-kề nỗi tán thân, bại sản. Phút hãi-hùng đó, đã trải qua nào ai dám sống lại ! Dẫu nhọc-nhằn, dẫu khổ-cực đến đâu cũng cam chịu nỗi, miễn đừng gặp kinh-khủng đó lần thứ hai. Vậy mà Đông-Lai dám gán cho dân nhà Châu ý tưởng : « Sau nầy nếu có cuộc xâm-lăng bờ-cõi thì chỉ cần sai một biện-sĩ ra đó cũng đủ rồi ! ». Những ai đã sống qua cơn biến-cố ấy, đã cảm thấy sự cầu-may của biện-pháp « dùng lưỡi » ấy, chắc không dám nhận Đông-Lai là nhà tâm-lý đại-tài !

Hơn ai, chúng tôi cảm thấy sự bấp-bênh của sứ-mạng nên đã toan-tính cách dùng của ba tấc lưỡi để làm lợi-khí tranh-đấu, đem câu văn bóng-bẩy làm quân-lính hãm thành, coi lý-luận vững-chắc như đại-tướng chỉ-huy, lấp bộ tịch cứng-cỏi, nét thành-thật làm mưu chiến-thắng…

Trên bờ Lạc-thủy, dinh-trại của quân Sở đóng liên-tiếp dài trên mấy dặm, gơm giáo tuốt trần sáng như sao, rậm như rừng, binh Sở sắp hàng hai cực-kỳ hùng-dũng ; nhưng chí đã quyết kế đã định, chúng tôi lấy tư-cách của vị thiên sứ đến ban lời ủy-lạo, nên thung-dung, chậm-rãi bước vào tổng-hành-dinh của vua Sở… Khi nghe Trung-vương ướm lời hỏi thăm chín đỉnh, thì biết phút quyết-định đã đến. Dõng-dạc, chúng tôi đưa chuyện quỷ-ma ra trước làm tiên-phong dọn đường, rồi nhờ thần-thánh nối gót để mở lối, tôi dùng lịch-sử làm bằng, lấy đức-độ làm cớ, bày ra một hậu-tập cứng-cỏi là câu chuyện bói-khoa thi sáng-lập nhà Châu, rồi dùng thành trì kiên-cố của định-mạng để kết-luận, làm cho vua Sở Trung-vương phải lặng thinh.

Chúng tôi vẫn nhìn-nhận mưu-lược đó là mỏng-manh, coi sự thành-công là may-mắn chẳng lúc nào dám khuyên thí-nghiệm lần thứ nhì. Nhưng ở trong tình-cảnh éo-le của thời-buổi ấy, gặp tai-nạn ấy với sự thiếu các lối tranh-đấu khác, thử hỏi ngoài phương-lược đó còn có mưu-mô nào ? Đông-Lai là thông suốt cổ-kim hiểu rành binh-pháp, xin mách giùm một phương-pháp công-hiệu hơn ?

Trở về thành-đô, lòng thỏa-mãn vì sứ-mạng đã tròn, lòng khoan-khoái vì thấy chúng dân mừng-rỡ hồi-cư, lòng hoan-hỉ vì được Đấng Chí-tôn ban khen và trọng-thưởng, nào dè đâu nữa thế-kỷ sau, lòng chúng tôi phải căm-hờn vì câu chuyện đó ! Một người nổi tiếng thông-minh, bác-lãm đứng lên chỉ-trích việc lui quân Sở, hơn nữa, người đó – Lữ Đông-Lai – còn gán cho chúng tôi một tội tày đình : làm hèn-yếu nhà Châu, một tội mà chúng tôi không dám nhận.

Không lẽ bác-học uyên-thâm như Đông-Lai lại chẳng hiểu làm suy nhà Châu là kinh-tế hay sao ? Trước phân-phát, sau tặng-thưởng, đất của nhà Châu càng hẹp, huê-lợi càng hiếm hoi, thuế má càng kém-cỏi. Chư-hầu bao chung-quanh đều chiếm giành các nguồn-lợi chánh. Công-nho thiếu hụt lấy tiền đâu để mộ binh, sắm khí-giới, dành-dụm lương-thực, xây-đắp thành-trì mà đề-phòng một cuộc ngoại-xâm ? Vì vậy, đem binh trừng-phạt chư-hầu, thiên-tử mới bị thua luôn.

Khi oai-quyền không còn thì chánh-lịnh đâu còn giá-trị ? Càng ngày nhà Chu càng suy. Suy vì kinh-tế chớ nào phải « ham từ-hoa, mê biện-thuyết, ưa điệu-bộ ? »

Kinh-tế khủng-hoảng, tài-chánh khiếm-khuyết thì nước nghèo, binh yếu ; oai-quyền mất thì chúng dể-khinh ; chớ nào bởi trông-cậy vào lưỡi dài hay ở tài của biện-sĩ ?

Chẳng qua Đông-Lai có vài ý-kiến thông-thường lúc nào cũng đeo-đuổi theo như : « không nên khinh-thường họa-hoạn, chẳng nên trông-cậy nơi may-mắn ». Nhận thấy có thể dùng chuyện « vua Sở hỏi đến chín đỉnh » để chứng-minh ý-kiến trên. Đông-Lai cho dân nhà Chu « mượn » thêm vài câu : « lưỡi ta còn, có sợ chi giặc ! », hoặc : « sau nầy có cuộc xâm-lăng… chỉ cần sai một biện-sĩ »… để gò, ép, uốn, nắn thời-cuộc theo cho đúng ý mình đó thôi !

Muốn cho cuộc tranh-luận thật đầy-đủ, chúng tôi xin mở rộng vấn-đề và tạm nhận Đông-Lai hữu-lý, nghĩa là nhà Chu suy sụp tại lòng khinh-thường hoạn-nạn với lòng tin-cậy vào sự cầu may của thiên-tử và công-khanh. Nếu thật vậy cũng không thể bắt tội Vương-tôn Mãn nầy được ! Vì một lý rất giản-dị : « không quyền-hành là không trách-nhiệm ». Đông-Lai là người thông-thái tại sao không hiểu lẽ đó ?

Chúng tôi chỉ có một nhiệm-vụ là cầm chơn quân Sở : nếu sứ-mạng không tròn thì cam chịu lời khiển-trách của đấng Chí-tôn. Kế cầu may đã thành thì phận-sự đã trọn. Còn văn-hóa, còn cách chọn người giúp việc, đâu phải là trách-nhiệm của Mãn nầy. Như vậy, hỏi tội chúng tôi có phải Đông-Lai bắt-buộc tổng-trưởng Ngoại-giao chịu những lỗi-lầm của bộ Quốc-gia giáo-dục chăng ? Nếu không phải là người lập-dị, trong đời có ai binh-vực một điều bất-công như thế bao giờ ?

Tội-lỗi của Đông-Lai còn to-tát hơn nhiều ! Chẳng những bị tiếng hiếp-bức lịch-sử, uốn-nắn sự thật để chứng-minh tư-tưởng, chẳng những phải chịu tiếng xử-đoán bất-công, xét người bất-minh, họ Lữ còn phải chịu trách-nhiệm nặng-nề về sự điếm-nhục của Trung-Hoa. Quê-hương yêu-quý của chúng tôi bị bọn man-di giày-xéo, bôi lọ, nhà Tống bị ô-nhục, dân chúng Hoa-hạ bị tàn sát, bị đưa đến cảnh lầm-than rồi vào vòng nô-lệ, đối với bao nhiêu tai-nạn thảm-khốc ấy, đứng trước công-luận, Đông-Lai phải lãnh một phần trách-nhiệm nặng-nề !

« Luận người là mượn sở-đoản của người để trị sở-đoản của mình, mượn lầm lỗi của người để trị lỗi-lầm của mình, vì bàn là chủ-ý nơi mình chớ không chủ-ý nơi người » cho nên khi Đông-Lai luận về « sự dùng lời để lui quân Sở » cốt là muốn đoàn hậu-tấn khỏi bị rơi vào lỗi-lầm đó. Môn-đồ trung-thành rất đông, độc-giả yêu tài không ít, cho nên tư-tưởng của Đông-Lai có một ảnh-hưởng lâu-dài, cả trăm năm sau vẫn còn nguyên-vẹn. Khi bọn man-di miền bắc cử hùng-binh xâm-lấn Trung-Hoa, nhờ tướng tài quân mạnh nên thế như chẻ tre, nhà Tống không phương gì ngăn-cản nổi. Đành phải thúc-thủ cắt đất chia cùng giặc Kim, lại còn phải cam chịu nhiều điều ô-nhục, v.v. Trước cảnh tang-thương nhục-nhã đó, đành rằng võ-tướng bị thua nên phải xếp giáp, còn những tay biện-sĩ hữu-tài của nhà Tống tại sao cũng cam chịu lặng thinh ? Có phải do ảnh-hưởng khốc-hại của Đông-Lai chăng ? Có phải sợ một Đông-Lai thứ hai buộc họ vào tội « làm hèn-yếu nhà Tống » chăng ? Nào có phải thiếu lý-lẽ để cho lũ giặc kiêng sợ ? Chỉ cho chúng thấy : làm nhục hai vua sẽ gây một phản-kháng lớn-lao, mà chiếm đất chẳng chiếm được lòng thì không thể nào an-hưởng chiến-công đã thu-nhập được. Lý-lẽ có thừa, tài biện-bác cũng dư, nhưng vì sợ tiếng xui nhà Tống « khinh-thường mối họa, nương-cậy vào may-mắn » nên chẳng có người nào đứng lên phản-đối. Cũng bởi không có nguồn dư-luận chống giặc, nên bọn nó mới hành-hung, chiếm cả đất Hoa-Hạ. Chung-quy cũng tại bài luận của Đông-Lai !

Có phải đúng với câu Kinh Thi : « Ai sanh mối loạn mà đến ngày nay hãy còn tai-hại ? » của Đông-Lai đã dùng để buộc tội Tử-Văn hay không ? ^¹³

Gió lạnh thổi qua, hình Vương-tôn Mãn đã biến mất. Chúng tôi vừa tỉnh mới hay là giấc chiêm-bao ở cạnh bản thảo Đông-Lai bác-nghị. Trí đã tỉnh mà tai dường như còn nghe dư-âm của tiếng cười ngạo-nghễ, với chuỗi lời rổn-rảng. Thật là ngọn suối chảy khôn cùng. Thật là không biết lui một bước, không biết nhượng một lời ! Đông-Lai chỉ-trích một câu, Vương-tôn Mãn trả lời bằng một bài dài thậm-thượt. Lý-luận đáp lý luận, Vương-tôn Mãn chưa hài lòng, còn lôi cả lịch-sử nhà Tống để gán cho Đông-Lai tội làm yếu sức kháng-chiến. Coi thế mới hiểu vì đâu vua Sở, với binh hùng, tướng mạnh, lại phải chịu cuốn cờ xếp giáp để lìa khỏi bờ Lạc-thủy.

Sau khi nhắc lại vài chi-tiết của thời Đông-Châu, tóm-tắt các ý-niệm của Đông-Lai, bàn đến đôi cách lập-luận, trình ít lối so-sánh để đo giá-trị của mấy bài bác-nghị, chúng tôi mới nói đến sự phong-phú « do sách thưởng tặng cho các độc-giả trung-thành ». Nhơn dịp ấy, chúng tôi giới-thiệu loại văn « mô-phỏng » (pastiche) ^¹⁴ ít hay dùng trong xứ ta. Lối văn đó rất thạnh-hành ở Âu-Mỹ vì vui-vẻ, chỉ cho độc-giả thấy cách dụng-ý và hành-văn của tác-giả. Khi « bắt tật » được, người « mô-phỏng » phải khéo « cóp » cho giống văn của tác-giả, để cho độc-giả có thể ngộ-nhận, nhưng muốn đúng phép, phải làm sao cho độc-giả đừng lầm. Thú-vị và tài-nghệ đều ở tại đó : vừa đồ theo cho giống vừa để lộ vài chỗ hơi vụng cho độc-giả cảm thấy đây là một lối chơi văn chớ không phải cách đạo văn.

Sở-dĩ chúng tôi « gắn-bó », nói đi rồi lặp lại, không sợ thừa lời, vì thấy sự hữu-ích vô-ngần của Đông-Lai bác-nghị. Hữu-ích vì tư-tưởng mới-mẻ, vì nhận-xét rất tinh-tường về chánh-trị, luân-lý hay tâm-lý. Hữu-ích nhứt là cách nghị-luận chặt-chẽ và sáng-sủa. Nhứt là đối với chúng ta, một dân-tộc quá giàu tình-cảm, thường quả-quyết theo lòng, ít khi giải-quyết bằng trí.

Vì đó, chúng tôi nuôi ảo-vọng giúp các bạn trẻ hiểu Đông-Lai để yêu nghị-luận, thích văn : « Bác-nghị » để rèn-tập cho mình một lợi-khí sắc-bén trong cuộc tranh sống. Vì biết suy-xét một vấn-đề đặng tìm luận-chứng, biết sắp-đặt lý-lẽ để trình-bày cho phân-minh, là yếu-tố đầu-tiên của sự thành-công. Biết dìu-dắt cuộc thảo-luận, biết nhấn mạnh chỗ thiết-yếu, nơi quan-trọng để ép người đối-thoại phải nhìn-nhận quan-điểm của mình, tức đã gần đến chỗ đắc-thắng.

Vì thấy có thể dùng những bài bác-nghị của Đông-Lai để làm khuôn-mẫu cho các bạn học Lý-luận, chúng tôi mới cam tội lắm lời… Các bạn cũng niệm-tình mà tha-thứ cho.