ĐẤU KHẮC-HOÀNG KHÔNG QUÊN MẠNG VUA

Lỗ Tuyên-công thứ IV (604 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Xưa, quan tư-mã nước Sở tên Tử-Lương sanh con là Đấu Việt-Tiêu. Tử-Văn khuyên : « Nên giết đi ! Dáng đi như hùng-hổ, tiếng nói như sài-lang, sẽ diệt họ Nhược-ngao ta. Ngạn-ngữ có câu : « Sài-lang dã-tâm ». Chính nó là giống sài-lang. Nuôi làm gì ? » (Tử-Lương) không ưng. Tử-Văn uất-tức. Lúc hấp-hối, nhóm cả họ lại dặn rằng : « Khi Đấu Việt-Tiêu dự vào chánh-sự, chúng bây nên lánh xa. Kẻo mắc tai-vạ » Rồi khóc than : « Ma quỷ cũng cần ăn. Thế thì quỷ họ Nhược-ngao ta sẽ chịu đói ! »

Tử-Văn mất, Đấu Ban (con Tử-Văn) làm lịnh-doãn, Đấu Việt-Tiêu làm tư-mã, Vỉ Giả làm công-chánh. Đấu Ban bị gièm rồi bị giết. Việt-Tiêu lên làm lịnh-doãn, còn Vỉ Giả làm tư-mã. Sau bị Việt-Tiêu ám-hại, đem họ Nhược-ngao đến bắt Bá-Doanh (Vỉ Giả) tại Liêu-dương rồi giết đi. Đoạn đóng quân tại Chưng-dã chận đường về của vua Sở (đi đánh mọi Lục-hồn). Sở Trang-vương chịu đưa ba công-tử (con của Văn, Thành, Mục-vương) đến làm con tin. (Việt-Tiêu) không chịu, rồi đóng quân tại Chương-lạp. Mùa thu, tháng bảy, ngày mậu-tuất, vua Sở đánh với họ Nhược-ngao tại Cao-hứa. Đấu Việt-Tiêu bắn vua Sở trúng vào gọng xe xuyên đến chơn giá trống. Phát thứ nhì lủng tàn cắm trên xe. Quân-sĩ sợ hãi đều lùi lại. Vua Sở truyền với ba quân : « Tiên-quân ta là Sở Văn-vương xưa thắng nước Tức có lấy được ba cây tên. Bá-Phần (tên của Đấu Việt-Tiêu) chỉ trộm được có hai. Đã bắn hết rồi. » Cho đánh trống. Tiến quân. Toàn thắng. Tiêu-diệt họ Nhược-ngao.

Xưa, Nhược-ngao cưới vợ tại nước Viên, sanh ra Đấu Bá-Tỉ. Khi Nhược-ngao chết, Bá-Tỉ theo về quê mẹ rồi tư-thông với con gái của vua nước viên (Viên-tử), sanh ra Tử-Văn. Viên phu-nhơn sai đem bỏ tại đầm Văn-mộng. Cọp ra cho bú. Viên-tử đi săn, trông thấy, sợ, trở về. Viên phu-nhơn thuật rõ chuyện. Sai người đến ẵm. Tiếng nước Sở gọi cho bú là « cấu », gọi cọp là « ô-đồ » nên đặt đứa bé là « Đấu Cấu-ô-đồ ». Vua nước Viên gả con cho Bá-Tỉ. Đứa con chính là Tử-Văn, lịnh-doãn của nước Sở.

Cháu của Tử-Văn là Đấu Khắc-Hoàng (con của Đấu Ban) làm quan châm-doãn, đương sang sứ nước Tề, khi về đến Tống, nghe tin Sở có biến (do Đấu Việt-Tiêu gây ra). Có người can : « Chớ nên về ! » Đáp : « Bề-tôi bỏ mạng-lịnh của vua thì còn ai dung-nạp ! Vua là trời, làm sao trốn khỏi ? » Rồi về phục lịnh. Xong rồi tự mặc quần áo tù đến chịu tội với quan tư-khấu.

Nhớ công của Tử-Văn trị nước Sở, vua (Sở Trang-vương) bảo rằng : « Để cho Tử-Văn tuyệt-tự thì lấy gì mà khuyến-đức ». Phục chức (cho Đấu Khắc-Hoàng) đổi tên là Đấu Sanh.

LỜI BÀN. – Lo cho nghĩa được chánh rõ mà không tính đến lợi riêng, lo cho đạo được sáng tỏ mà không màng đến kết-quả, ấy là tôn-chỉ của bọn nho chúng ta.

Từ buổi mà thuyết « tính lợi tham công » được thạnh-hành, thì dẫu việc làm của người xưa có hay, có giỏi, có cao-cả, có trác-tuyệt, có vượt ra ngoài thường-tình và thế-tục đi nữa, người đời cũng dùng lòng tham công lợi đó để mà đo-lường, đánh giá, như vậy sự tai-hại có phải là nhỏ đâu ?

Lúc nước Sở diệt họ Nhược-ngao thì có một mình quan châm-doãn Đấu Khắc-Hoàng còn sống sót là vì đương đi sứ bên nước Tề nên may-mắn mà thoát khỏi lưới họa. Nếu khi đó Khắc-Hoàng chạy qua thờ một chư-hầu khác để trốn khỏi chết thì còn kế-hoạch nào hơn ? Thế mà Khắc-Hoàng tự lấy mạng vua làm trọng, biết chỗ chết cứ một mực thẳng về. Nếu không phải là người hiểu sáng-suốt hai chữ « nghĩa » và « mạng », lại rõ-ràng xem hai đường « sanh » và « tử » như là một thì có khi nào hành-động như vậy được ? Thế mà bọn vì công mưu lợi dám cho rằng : « Con đường chết kia chính là con đường sống đó ! Chạm đến sự chết để phục mạng-lịnh của bề-trên thì tất-nhiên nhà vua phải nghĩ rằng người nầy dám khinh chết để trọng lịnh của ta, thì cũng nên tha đi. Tha để khuyến-khích kẻ khác về đạo thờ vua. Ấy là tìm sự chết để kết lòng vua, mà âm-mưu tìm lợi cho điều sống. » Than ôi ! Đó là lòng của bọn mưu lợi tham công hay là lòng của quan châm-doãn ? Có thể dùng câu « Bề-tôi bỏ mạng-lịnh của vua thì còn ai dung-nạp ? Vua là trời, làm sao trốn khỏi ? » để soi-xét lòng của quan châm-doãn thì sẽ thấy trong-sáng ngay-thẳng không trái với trời, không thẹn với mình, chẳng có một chút kiểu-sức chen vào, lòng có sao tiếng phát ra như vậy, không che-đậy, không ngăn-rào chi cả, Khắc-Hoàng chỉ biết có vua, chẳng biết có mình, chỉ biết đi con đường nghĩa, chẳng biết có con đường sống.

Nếu lúc về mà bị quan tư-khấu xử-tử, thì Khắc-Hoàng cũng coi chết ấy là việc dĩ-nhiên, chỉ biết nhắm mắt chịu hình-phạt không biết tỏ chút oán-giận nào ! Vì làm sao mà quan châm-doãn biết trước rồi vua Sở sẽ tha-thứ ? Vả lại chết hay không đối với thân của Khắc-Hoàng nào có thêm hay bớt chút gì ? Chớ chi dùng sự chết để khép được miệng của bọn tham công mê lợi thì quan châm-doãn cũng vui lòng mà chết để cho đạo của mình càng thêm sáng tỏ !

Nay, được Sở Trang-vương tha tội, lòng của quan châm-doãn trong veo như giọt nước, đáng lẽ không cần bàn-bạc, vậy mà phường trục lợi cầu công còn dùng lòng dạ của chúng để lường tâm trạng của quan châm doãn thì nghĩ cũng đáng thương hại thật !

Xét về lý-do của việc Sở-vương tha Khắc-Hoàng thì rõ nào phải tại vì khen sự biết về phục-mạng mà chính bởi nhớ công-lao của Tử-Văn khéo trị nước Sở. Như vậy, sở-dĩ được tha là vì quan châm-doãn là con cháu của Tử-Văn chớ nào phải tại Khắc-Hoàng biết trở về phục-lịnh ? Coi thế thì về mà chịu chết đâu phải mưu-mô toan-tính trước để cầu được sống ? Cho nên, ta trưng việc của Khắc-Hoàng để tranh-luận với bọn toan lợi tham công.