HOA NGUYÊN LÀM THỊT DÊ THẾT-ĐÃI BA QUÂN

Lỗ Tuyên-công năm thứ II (606 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Mùa xuân, tháng hai, ngày nhâm-tí, Hoa Nguyên nước Tống ra quân chống với Trịnh công-tử Quy-Sanh tại Đại-cức. Tống đại-bại, Hoa Nguyên bị bắt.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa xuân, Quy-Sanh (con của Trịnh Hoàng-công) vưng theo mạng-lịnh của vua Sở đem binh đánh Tống. Hoa Nguyên và Nhạc Lữ cầm quân ra chống-cự. Tháng hai, ngày nhâm-tí, đánh nhau tại Đại-cức. Quân Tống thua to, Hoa Nguyên bị bắt, Nhạc Lữ mất tích. Binh Trịnh lấy được 460 chiến-xa với chiến-mã bọc thiết-giáp, bắt được 250 tù-binh, và cắt tai trái của 100 quân tử-trận…

Gần xáp chiến, Hoa nguyên cho làm dê thết-đãi sĩ-tốt. Kẻ đánh xe tên là Dương Châm không được dự tiệc. Khi ra trận, Dương Châm bảo : « Tiệc dê hôm qua đặt dưới quyền ngài, công-việc hôm nay dặt dưới quyền tôi ! ». Rồi đánh xe đưa thẳng Hoa Nguyên vào giữa giặc nên mới bị thua to.

Người quân-tử bàn rằng : « Dương Châm không đáng làm người. Vì hờn riêng làm cho nước bị thua, dân bị hại. Trước luật-pháp, không tội nào nặng hơn. Câu của Kinh Thi : « Nhơn chi vô lượng » chỉ Dương Châm rất đúng : một kẻ hại dân để trả thù riêng ».

Người Tống dưng cho Trịnh 100 chiến-xa và 100 cỗ xe bốn ngựa để chuộc Hoa Nguyên. Được nửa chừng, Hoa Nguyên trốn thoát. Đứng trước thành, gọi cửa để vào thì gặp Thúc-Tường, (Dương Châm) mới bảo : « Vì ngựa của ngươi mới ra cớ sự ! » Thưa : « Đâu phải tại ngựa, chính tại người ! » Rồi trốn qua nước Lỗ.

LỜI BÀN. – Tình trong thiên-hạ, có việc tuy hậu mà trông như bạc, có việc tuy bạc mà xem như hậu, nên khi xét-đoán cần phải thận-trọng. Như trong bữa tiệc, cầm chén rượu hay dĩa thịt, trước mời khách-khứa trong làng, sau mới đến lượt em cháu trong nhà, thì nào có phải hậu với kẻ sơ mà bạc với người thân đâu ? Bởi kẻ sơ có thể phiền-trách còn người thân vẫn tha-thứ cho nhau. Bởi đãi khách chỉ có lễ mà chẳng có tình, vì vậy mới gọi « hậu mà bạc », còn đãi em cháu thì lễ không mà tình có, vì vậy mới cho là « bạc mà hậu ». Phàm khi nhơn-tình đã đi đến chỗ mà không còn gì chia-rẽ được nữa, thì lúc mời, có nhận cũng không vui, có từ cũng không giận, có cho cũng được mà lấy lại cũng chẳng sao ; và đến khi sự đối-đãi đã vượt khỏi kiểu-cách bề ngoài thì có đâu vì một vật mọn, một cớ nhỏ mà còn theo hay phản nhau nữa ?

Như Hoa Nguyên khi làm dê thết-đãi sĩ-tốt mà không mời Dương Châm dự tiệc thì thiên-hạ cho thế là bạc ; theo ta, Hoa Nguyên đãi Dương Châm như thế là hậu, là vì chắc đã nghĩ rằng : Dương Châm hầu xe ta đã mấy năm rồi, tay tả nắm roi, tay hữu cầm cương, sớm cùng đi, chiều cùng về, qua những đường bằng hay ngõ hẻm, gặp khi rét lạnh hay nóng bức, lúc lên lúc xuống, khi ruổi-giong đều cùng nhau chia-sớt cả. Biết nhau đã lâu, tin nhau đã kỹ ; hôm nay, buổi tiệc của ba quân, có lý đâu, kẻ tâm-phúc, người đồng-thể với ta mà lại kể một chén thịt làm điều khinh với trọng ? Vậy để đãi người xa kẻ sơ mới phải ! Tuy Hoa Nguyên không đãi Dương Châm bằng thịt-dê, nhưng ý của Hoa Nguyên đãi Dương Châm còn hậu hơn trăm con bò, còn quý hơn năm cỗ cao-lương ! Nào dè Dương Châm không biết hưởng nhã-ý, chỉ muốn hưởng món ăn, vì vậy mới hậm-hực, giận tức rồi nóng-nảy đánh xe vào giữa giặc để đưa Hoa Nguyên đến tử-địa ! Hoa Nguyên đãi Dương Châm với tấm lòng quân-tử, Dương Châm báo Hoa Nguyên với tánh-nết của tiểu-nhơn, chẳng những phụ Hoa Nguyên mà lại phụ cả điều hệ-trọng của nước nhà !

Có người bàn sử cho rằng : « Vì Hoa Nguyên ăn ở cùng kẻ dưới không ân-hậu nên Dương Châm mới tỏ dạ oán-hờn ! » Nhưng theo ta, Hoa Nguyên có dáng-điệu vui-vẻ và tánh-tình hiền-hậu rất dễ yêu ; như lúc vừa thoát nạn, trở về nước gặp lại Dương Châm còn tỏ lời ủy-lạo dường như sợ Dương Châm áy-náy. Coi vậy ta thấy sau khi Dương Châm có lỗi mà Hoa Nguyên còn cư-xử dường ấy thì có lẽ nào trước cuộc giao-phong, lại không ân-cần ăn ở với Dương Châm sao ? Vì vậy ta mới chắc Hoa Nguyên đãi Dương Châm thật hậu chớ không hề bạc.

Nhưng cũng không vì đó mà Hoa Nguyên tránh khỏi tội.

Hằng ngày cận-kề nhau mà không dò được tâm-địa của Dương Châm, vẫn lấy lòng quân-tử mà hậu-đãi, đó là một tội.

Với một kẻ đã lộ nét vui hay vẻ tức vì một chén cơm hay một tô canh mà ngày ngày còn đi chung xe, đó là hai tội.

Tình với ý chưa hoàn toàn tin nhau mà coi người như mình, quên điều gián-cách giữa mình với người, đó là ba tội.

Trí sáng-suốt không đủ nhận-định sự gian giảo, đức thành-tín không đủ sức để đem người theo mình, như vậy đến đâu mà chẳng mắc họa ? Tiếc thay ! Hoa Nguyên đã có tư-cách của người quân-tử mà chưa có đủ kiến-thức của người quân-tử !