QUÝ VĂN-TỬ ĐUỔI CỬ BỘC

Lỗ Văn-công thứ XVIII (608 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Người nước Cử giết vua tên là Chu Kỷ.

TẢ-TRUYỆN. – Kỷ-công (tức là Chu-Kỷ) có hai con : thế-tử Bộc và Quý-Đà. Vì thương Đà nên truất Bộc. Lại làm nhiều việc càn dỡ. Cả nước đều oán. Thừa cơ-hội, Bộc cùng người nước Cử thí Kỷ-công. Rồi trộm bảo-ngọc trốn qua Lỗ dưng lên cho vua (Lỗ Tuyên-công). Vua phong cho một ấp và hạ lịnh rằng : « Nội hôm nay, phải giao ấp ngay ! » Quý Văn-tử (Tức là Quý-Tôn Hàng-Phủ đương cầm chánh-quyền) đã không tuân theo còn bảo quan tư-khấu trục-xuất Bộc ra khỏi nước với huấn-lịnh : « Nội hôm nay, phải đuổi ra ngay ! »

Vua hỏi cờ. Quý Văn-tử bảo quan thái-sử tên Khắc tâu bày : « Quan đại-phu trào trước là Tang Văn-Trọng dạy Hàng-Phủ biết lễ thờ vua. Hàng-Phủ vâng theo, không dám sai-lạc. Dạy rằng : « Thấy kẻ có lễ cùng vua thì kính-thờ như con hiếu thờ-phụng cha mẹ ; gặp kẻ vô-lễ với vua thì trừ giết như chim ưng đuổi giết se-sẻ vậy ! » Tiên-quân của nước Lỗ ta (Chu-công) khi quy-định lễ của nhà Chu có dạy : « Phép-tắc xét người là xem đức. Đức dùng để đoán hành-động ; hành-động dùng để đo công ; công thành dùng để nuôi dân. » Rồi định thệ-mạ như vầy : « Kẻ nào phá-hủy phép ấy là tặc. Che-chở cho tặc là tàng. Trộm của người là đạo, trộm khí-dụng là gian, oa-trữ và chia của là đại-hung-đức. Đối với bọn ấy phải có hình-phạt trừng-trị không thể thứ-tha. », nên trong quyển ghi chín hình-luật (của Chu-công) không bỏ sót. Nay, nhờ Hàng-Phủ biết tra-xét việc của tên Bộc nước Cử là phi-pháp. Vả chăng : hiếu, đễ, trung, tín là đức tốt ; còn đạo, tặc, tàng, gian là nết xấu. Xét Cử Bộc, về hiếu với trung là kẻ thí chúa và giết cha, về tín là kẻ trộm vàng ngọc, vậy tức là « đạo » và « tặc » nữa ! Còn bảo-vật kia là gian-khí. Nếu vì mê lợi, hay ham của mà chiếm giữ tức là oa-trữ, theo phép của Chu-công đó là hung-đức. Như vậy, lấy gì làm pháp-độ cho dân ? Dân không được gương tốt để soi sẽ không có được một điều lành, rồi hành động toàn ở trong hung-đức cả ! Vì lẽ đó, cần phải trục-xuất ngay tên Bộc của nước Cử.

Thuở xưa, họ Cao-dương có tám người tài tên là : Thương-Thư, Đồi-Khi, Đào-Diễn, Đại-Lâm, Mang-Hàng, Đình-Kiên, Trọng-Dung và Thúc-Đạt. Tám người đó đều đúng-đắn, hiền-lương, sức học rộng-rãi, kiến-thức sâu-xa, trí sáng-suốt, lòng thành-thực lại ăn ở có đức-độ cho nên thiên-hạ gọi là « Bát-khải ». Họ Cao-tân cũng có tám người tên là : Bá-Phấn, Trọng-Kham, Thúc-Hiến, Quý-Trọng, Bá-Hổ, Trọng-Hùng, Thúc-Báo, Quý-Ly. Tám người ấy đã trung-thành chăm-chỉ, cung-kỉnh, hiền-lành lại hòa-nhã nên thiên-hạ gọi là « Bát-nguyên ». Họ của mười sáu người ấy đời đời nối được đức-nghiệp, con cháu không để mất tiếng. Khi vua Nghiêu đã lên ngôi nhưng chưa dùng hiền-tài, bề-tôi là ông Thuấn cử « Bát-khải » lo về thủy-thổ và trăm việc quan. Chức nào cũng đúng theo thứ-tự, việc nào cũng xong đúng theo ngày tháng, làm cho thủy-thổ được bang, dân chúng được yên, đạo trời khởi thạnh. Tiếp cử « Bát nguyên » giảng-dạy năm mối giáo khắp bốn phương : dạy cha dùng nghĩa, dạy mẹ thân yêu, dạy anh phải hữu, dạy em nên kỉnh, dạy con phải hiếu. Nên trong được yên, ngoài lại hòa.

Xưa, vì có con bất-tài, vua Hồng-thị dìm kẻ tài, đè người nghĩa, oa-trữ đạo-tặc, ưa-thích hung-đức ; lũ con phá hư nòi-giống, làm xấu con người, lại cứng đầu, gian-xảo, thiếu thân-ái, chúng kết bè với nhau : thiên-hạ gọi là « đần-độn ». Họ Thiếu-cao cũng có con bất-tài, phá điều nghĩa, bỏ tánh trung, chuyên trau-giồi lời ác để gièm-siểm, dối-trá, toan lo điều xấu, vu-cáo kẻ có đức : thiên-hạ gọi là « tột ngu ». Họ Xuyên-húc cũng có con bất-tài, không thể dạy, chẳng biết nói lời lành, lúc lo dạy thì tỏ tánh ngu-xuẩn, khi bỏ liều lại làm quấy, luôn-luôn khinh và hại nền đạo-đức, làm loạn thiên-lý : thiên-hạ gọi là « đáng tránh ». Con cháu của ba họ đời đời giữ trọn hung-đức lại chuộc thêm tiếng ác. Khi vua Nghiêu lên ngôi cũng chưa kịp đuổi chúng. Họ Tấn-vân có con bất-tài, tham ăn uống, mê châu báu, cướp chức-tước, ưa xa-xí, chẳng lúc nào hả dạ ; đặt thuế-má vơ-vét của dân, không bao giờ chán ; không ngó-ngàng kẻ cô-quả, chẳng xót-thương kẻ nghèo-đói : thiên-hạ ví cùng ba họ trên và gọi là « tham-mê ». Mới làm tôi vua Nghiêu, ông Thuấn đã rước hiền-giả của bốn phương, đuổi bốn hung-tộc, cho ra ngoài bốn cõi, chống ngăn quỷ Mị, quỷ Ly.

Cho nên khi vua Nghiêu thăng-hà, thiên-hạ đồng-tâm ủng-hộ ông Thuấn lên ngôi thiên-tử vì đã cử mười sáu lương-tướng, bài-trừ được bốn kẻ hung-bạo.

Vì vậy, nơi trong Ngu-thơ, kể công vua Thuấn có câu : « Kính bày năm điển, dân-chúng đều theo », chẳng dám trái lời. Rồi thêm rằng : « Lo trị trăm quan, trăm quan nên việc ». Kế tiếp : « Rước hiền bốn phương, bốn phương hòa-mục, » chẳng còn ác hung.

Vua Thuấn thành được hai mươi công (cử mười sáu hiền, bỏ bốn dữ) mới thành thiên-tử. Nay tuy Hàng-Phủ chưa thâu nạp một hiền tài, nhưng đã trừ bỏ một hung-đồ. Đối với công-trạng của Thuấn-đế, trong hai mươi, đã được một rồi. Như vậy, sau nầy may ra khỏi tội !

LỜI BÀN. – Nước Lỗ đã suy, chánh-quyền về tay Quý-thị. Sử-gia đương thời chỉ thấy họ Quý cướp quyền mà không thấy được đầu mối của sự cướp quyền đó. Đọc Tả-truyện đến đoạn Quý Văn-Tử đổi tên Bộc nước Cử mới biết đó là đầu mối. Quyền, nếu do nhà vua nắm giữ, thì bề-tôi, chỉ có tay không, làm thế nào mà cướp được ? Chắc phải có chỗ hở – một dịp nào – bề-tôi mới thừa lấy đó ; chắc phải có danh gì, bề-tôi mới mượn lấy đó ; chắc phải có thuật gì, bề-tôi mới dùng lấy đó để cướp lấy chánh-quyền.

Lỗ Tuyên-công vừa cướp ngôi của anh ^⁹⁵, bá-quan trong trào chưa hẳn phục-tùng, dân-gian trong nước chưa trọn tin theo, quyền-hành chưa chắc thuộc về tay ai, ngàn năm mới có dịp như thế, cho nên Quý Văn-Tử thừa việc tên Bộc nước Cử, mượn danh, giấu thuật để thâu chánh-quyền của nước vào cả trong tay của mình mà thiên-hạ chẳng hay chẳng biết, thật Quý Văn-Tử là một người sâu-sắc và điêu-xảo quá !

Tên Bộc nước Cử đã thí vua, giết cha, ăn trộm bảo-vật, vậy mà Tuyên-công muốn thâu nạp lại còn muốn phong chức-tước. Thấy thế, các đại-thần nên tranh nhau đến can-gián mới là phải. Quý Văn-Tử lại mượn danh từ một tên hung-ác, đổi mạng lịnh của vua, sai quan tư-khấu trục-xuất tên Bộc ra khỏi nước, cốt-ý để thử lòng của Tuyên-công. Chắc Quý-tử nghĩ rằng : « Nếu vua giận, ta sẽ thành một trung-thần trọn dạ yêu vua ; nếu vua theo, chánh-quyền của nước Lỗ từ đây sẽ lọt vào tay ta. Lui, khỏi mất danh ; tới, không mất quyền ; vua có theo hay không, đối với ta, danh và quyền chỉ có thêm chớ không có bớt ». Mưu-mô của Quý Văn-tử là thế.

Tự ngàn xưa, kẻ cướp quyền vua đều ham thành công mà sợ thất bại. Vì thành sẽ hưởng một phước lớn mà bại phải chịu một họa to, chưa từng thấy ai có được một kỳ kế vẹn toàn như Văn-tử, vì rủi không thành cũng không mất tiếng ngợi khen là trung trực. Thật là mưu mô cao sâu hơn cả lớp người thuở trước.

Cho nên Tuyên-công phải mắc lừa, lầm nghe rồi chẳng đáp được lời ám chỉ của thái sử Khắc : « Tiếp rước một tên thí vua tức là để lộ tội giết anh của chúa công đó. Vì chúa công, phải trục xuất tên Bộc. » Như vậy, trong buổi chầu đó, trên dưới đều bị mắc mưu : vua thì khen lời ngay thẳng, kẻ khác thì cho là tận trung, chẳng ai biết vận mạng nước Lỗ đã dời vào cõi mù mờ hắc ám rồi ! Cách cả trăm, ngàn năm sau, người xem sử cũng còn ngợi khen Văn-tử về việc đuổi tên Bộc nước Cử, chẳng ai biện bạch rõ ràng là Quý-tử đã nhơn theo đó mà cướp chánh quyền của nước Lỗ rồi !

Than ôi ! Gia-cát Lượng chết còn đuổi được Trọng-Đạt sống ^⁹⁶, Diêu-Sùng chết còn toán được lòng Trương Duyệt sống ^⁹⁷, thì ai bảo Quý Văn-tử chết khi xảo kế để lại còn gạt được hậu thế đến cả trăm cả ngàn năm về sau ?

Lời tâu của thái sử Khắc tuy kể tội tên Bộc, tuy chỉ tên Bộc mà nói, nhưng thâm ý là chỉ trích Tuyên-công, vì đã mang cái ác soán nghịch, tức Tuyên công là tên Bộc của nước Lỗ. Nghe lời của thái sử chắc trán của Tuyên-công phải rơi từng loạt mồ hôi !

Bên trong, thái sử đánh ngầm trúng ngay điểm bí mật của Tuyên-công để hiếp vua, bên ngoài thì ca tụng công đức của Quý Văn-tử để dối vua ; bên hiếp, bên dối, thật là cột trói, ràng buộc, kềm chế cũng một tay, quả là một phường với Quý thị !

Nhưng vì lời của thái-sử vừa đẹp-đẽ vừa huyễn-hoặc, mà bọn học-giả thường thích ngửi mùi hoa lại quên xem trái, vì vậy ta thấy cần phải trích vài lời quấy của Khắc ra đây.

Mở đầu nói rằng : « Tiên đại-phu là Tang Văn-Trọng dạy Hàng-Phủ lễ thờ vua. Hàng-Phủ vẫn nghe theo, chẳng bao giờ dám sai-chạy. Khi gặp kẻ vô-lễ với vua thì phải tru-diệt như chim ưng đuổi giết giống se-sẻ vậy. » Than ôi ! Hàng-Phủ còn nhớ lời dạy của Tang Văn-Trọng hay sao ? Như chuyện Tương-Trọng giết thế-tử, thì trong các điều vô-lễ với vua, còn có gì hơn ? Vậy mà, Hàng-Phủ vẫn im hơi dường như chẳng nghe chẳng thấy thì khi đó đã để những lời dạy của Tang Văn-Trọng nơi đâu ? Tại sao lại không làm chim ưng với Tương-Trọng lại đi làm chim ưng với tên Bộc của nước Cử, cũng đáng thương-hại thật !

Lời gian-xảo của thái-sử Khắc còn nhiều, đây chỉ nêu lên một câu để cảnh-cáo các nhà học-giả cho khỏi lầm đó thôi.