HOA NGẪU TỪ YẾN

Lỗ Văn-công thứ XV (611 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Tháng ba, quan tư-mã Hoa-tôn nước Tống đến ký minh-ước với ta (Lỗ).

TẢ-TRUYỆN. – Tháng ba. Tống Hoa Ngẫu đến ký minh-ước. Các quan tùy-tùng đều theo. Xuân-Thu chép « quan tư-mã Hoa-tôn » để tỏ sự quý-trọng.

Vua mời dự yến. Hoa Ngẫu từ-tạ rằng : « Tiên-nhơn của hạ-thần là Đốc mang tội rất nặng với Tống Tương-công, tên họ còn ghi trong sử-sách của chư-hầu. Nay, hạ-thần là kẻ thừa-tự, đâu dám nhục đến đại-vương. Xin cho phép hạ-thần vâng mạng của đại-vương tại nhà ngang của lữ-quán cũng được ».

Người nước Lỗ cho là sáng suốt.

LỜI-BÀN. – Người quân-tử, khi lập-ngôn, phải đãi thiên-hạ một cách thật tôn-sùng, phải đặt vào thiên-hạ một kỳ-vọng thật trọng-hậu, trí phải nhớ tới trước một đời, tâm phải lo cho sau một đời, nào phải là tự-khiêm, nhưng mà phải thế !

Tánh lành do trời phú cho, đức thường do dân gìn-giữ, bởi vậy khi có đủ tai mắt, đủ miệng mũi đã được gọi là con người, thì đã có đủ tinh-thần của tạo-hóa. Khi đã đủ cả tinh thần của tạo-hóa ban cho thì phải đủ sự áp-dụng trong ngang-dọc, trong tối sáng chớ đâu lại dám dùng lòng hẹp-hòi, lượng nông-cạn của ta để bỏ-bê người ở trong địa-vị mục-nát không thể nào thi-thố điều chi được ?

Tả Khâu-Minh được đời truyền-tụng là một bực sử-quan của nước Lỗ, thì Lỗ là nước của cha mẹ Tả Khâu-Minh, vậy mà khi chép chuyện Hoa Ngẫu đến sính nước Lỗ, vô-cớ lại nêu ra cái ác của ông cha người ta vì một lời từ yến ! Rồi còn biên tiếp theo : « Người nước Lỗ đều cho là sáng-suốt ». Trong ý của Tả-thị, một câu nói đã được người nước Lỗ ca-tụng thì ắt là lời có giá-trị mà không biết rằng bực quân-tử chẳng khi nào trọng một lời như vậy. Lời ấy của Hoa Ngẫu dẫu cho gặp những kẻ ít hiểu lễ-nghĩa cũng còn khinh-bỉ thay ! Trong lúc ấy có lẽ cũng có đôi bọn bậy-bạ hùa nhau để ca-tụng câu đó, chớ không lẽ trong mảnh đất Khúc-phu và ngọn núi Quy-mông, chạy dài trên bảy trăm dặm lại chẳng có một người nào biết đó là lời trái hay sao ? Vậy mà Tả Khâu-Minh biên chung : « Người nước Lỗ cho là sáng-suốt », thì thật là quá-đáng !

Nói bao trùm : « Lỗ-nhơn dĩ vi mẫn » thì chẳng khác gì nhìn-nhận trong nước Lỗ không có một người quân-tử ! Như vậy, khi gọi là « người nước Lỗ », trong lòng có nghĩ là ai chăng ? Phải là bè-bạn chăng ? hay là thông-gia của mình chăng ? có phải là thầy học của mình chăng ? Mở miệng nói một câu đưa người vào cõi thấp-thỏi và hèn-hạ, gán cho mình một khí-tượng ngạo-nghễ và khinh-lờn, phao cho người những tiếng bất-đễ và bất-tốn, thì chắc Tả Khâu-Minh không làm sao giải-thích được nào !

Ngày xưa, Đức Phu-tử cũng thường dùng danh-từ « nước Lỗ » như trong câu : « Nếu nước Lỗ chẳng có quân-tử thì thiên-hạ sẽ theo gương nào ? » thì cũng một lời nói mà Phu tử đãi người nước Lỗ là quân-tử, còn Tả-thị đãi người nước lỗ là tiểu-nhơn. Lòng của người không đồng nhau là thế đó !

Hoặc có kẻ bảo : « Tả Khâu-Minh chỉ nói đến bọn tầm-thường, chớ đối với bực quân-tử bác-nhã, thông-đạt thì khi nào Tả-thị lại dám gọi là « người nước Lỗ ». Xin đáp : « Các bực quân-tử bác-nhã và thông-đạt kia, dẫu tài đức có hơn người thường cả trăm cả ngàn bực thì cũng đi trên đất của Lỗ, uống nước suối của Lỗ, ăn lúa của Lỗ, như vậy không đáng gọi là « người của nước Lỗ » hay sao ? Làm quân-tử mà phản bội làng nước, mà quên cả danh-giáo, không tự cho mình là người trong nước tức là loại bỏ cha anh, thẹn cùng đồng-bào, như vậy lòng của quân-tử có yên được hay chăng ? Đến đây, càng thấy sự sai-lầm quá lớn của Tả Khâu-Minh ! »