CHU CÔNG DUYỆT VÀ VƯƠNG-TÔN TÔ KIỆN NHAU TẠI TẤN

Lỗ Văn-công năm thứ XIV (612 trước tây-lịch)

TẢ TRUYỆN. – Mùa thu, thiên-tử nhà Chu (Khoảnh-vương) băng. Chu-công Duyệt và Vương tôn Tô tranh-giành chánh quyền. Vì đó không cáo tang (với Lỗ). Phàm khi thiên-tử hoặc Vua chư-hầu mất mà không cáo-phó (với Lỗ), Xuân thu không chép. Chuyện họa hay phước không báo-cáo cũng không biên. Để răn điều bất-cẩn...

Chu-công sắp kiện Vương-tôn Tô tại triều Tấn. Thiên-tử (Chu Khuông-vương) nghịch với Vương-tôn Tô nên sai Doãn-thị và Diêm Khải đến giúp Chu-công cho được kiện tại Tấn.

Triệu Tuyên-tử giải-hòa. Trong nhà của thiên-tử mới được yên-ổn lại.

LỜI-BÀN. – Ngày xưa, vì Văn-vương nhà Chu xử một vụ kiện giữa hai nước Ngu và Nhoái cho nên nhà Thương mới bắt đầu suy bại. Xử kiện ấy, không phải do ý muốn của Văn-vương, cũng không có lời giao-hẹn trước, tự-nhiên hai nước kia đồng lòng đến cậy nhờ. Nhà bàn sử, nương theo sự « chọn và bỏ » của hai nước mà đoán trước, giữa Thương và Chu, bên nào sẽ hưng-vượng, bên nào sẽ bại vong. Như khi vua Thuấn tránh Đơn-Châu ^⁹⁰, khi vua Vũ tránh Thương-Quân ^⁹¹, rồi cũng vì suy-xét cách kiện-tụng của dân-chúng mà quyết-định. Nước Ngu nước Nhoái vì tranh-giành đất mới kiện nhau mà không đến nơi gần là Triều-ca (của Trụ-vương) lại đến nơi xa là Phong-cảo (của Văn-vương), thì dẫu vua Trụ ^⁹² có quật-cường nơi « ao rượu và rừng thịt » thì cũng chỉ là ngồi tạm đó thôi.

Ta thường dùng việc dân trao quyền ấy để xét đến cớ thành hay bại của hậu-thế. Quyền có thì thạnh, quyền mất thì suy, chẳng lúc nào quyền đã mất mà nước lại không mất theo bao giờ !

Khi nhà Chu bắt đầu suy-lụn, vua thì lười biếng, tôi thì yếu-hèn, không nắm chủ-quyền của Hoa-hạ lại xuống đứng ngang hàng với chư-hầu. Qua đến đời Chu Khuông-vương lại còn tồi-tệ hơn nữa ! Chu-công Duyệt là một đại-thần, Vương-tôn Tô là một khanh sĩ, hai quan đó tranh-giành nhau, không kiện với thiên-tử lại đến kiện với vua nước Tấn. Phàm khi làm chúa thiên-hạ là để xem-xét việc toàn-quốc, để ban-bố mạng-lịnh – dẫu lành hay dữ – ra tận gốc bể chơn trời, bắt buộc mỗi người phải giữ tròn chức-phận, mà nay không xử được một vụ kiện xảy ra tại sân chầu, nơi thềm điện của mình thì hỏi nước đặt ra vua dùng để mà làm gì ?

Vì hai nước nhỏ, Ngu với Nhoái ở xa đến nhờ nhà Chu xử kiện mà những người bàn sử còn lấy làm lo ngại cho nhà Thương. Ví khiến Phi Liêm và Ác Lai ^⁹³ vì tranh-giành nhau phải đến nhờ Văn-vương phân-xử thì dẫu vô-đạo thế nào chắc Trụ-vương không bao giờ chịu như thế. Nay, Chu Khuông-vương gặp phải chuyện như thế, đã không lấy làm quái-dị, lại còn sai người nhà qua nước Tấn giúp cho kẻ thân được kiện, chỉ nơm-nớp lo-sợ phe mình không đắc-thắng thôi ! Trông qua cũng đội mũ cổn-cao vọi-vọi, xét về hiệu cũng xưng là thiên-tử, mà không nhón gót, mà ngóng cổ ngó qua Tấn, để chờ xem trong vụ kiện ai hơn, ai kém, ai được, ai thua, thật làm sao mà suy-đồi đến thế !

Coi vậy mới rõ : sự nguy-ngập, nhà Chu còn gấp mấy nhà Thương, về sự chẳng biết tủi nhục, Khuông-vương lại mấy lần hơn vua Trụ ! Tại sao ở những năm chót, nhà Chu mục-nát hơn nhà Thương trong lúc cuối-cùng, mà lại còn tồn-tại được ? Còn lòng kính-vì thiên-tử của Tấn-hầu chẳng bằng dạ Văn-vương thì đáng lẽ phải bị chiếm mà tại sao nhà Chu lại giữ vững được ? Đó là những vấn-đề ta thường hay suy-xét đến.

Trong những năm cuối-cùng của Trụ-vương, tuy đất ba phần đã mất hết hai, nhưng nghiêm-lịnh còn truyền khắp trong bờ cõi, cho đến sự bạo-ngược cũng còn đem ra thi-thố với thiên-hạ được mà chỉ vì dân-chúng không kham chịu nổi sự tàn-ác đó mới đứng lên làm mất được nhà Thương. Còn đến những năm cuối-cùng của nhà Chu thì suy-vi cho đến đỗi một vụ kiện nhỏ trong nhà cũng không tự-chuyên được, thì tuy có muốn xa-xí cũng không ai vưng theo lịnh để mà bốc-lột, dẫu có muốn tàn-bạo cũng chẳng ai vưng theo lời để mà sai-khiến. Đối với dân-chúng, ở gần, sự đứng lên hay ngã xuống của nhà Chu chẳng còn bì một việc vui hay buồn ; đối với chư hầu, ở xa, sự cường-thạnh hay suy-bại của nhà Chu không còn là một điều đáng quan-tâm đến nữa. Nước Tấn tuy ngoài mặt giả-vờ tôn-kính chớ thật-sự chỉ coi nhà Chu như nước Cử hay Châu, thì còn có điều chi hiềm-nghi đâu mà phải chiếm-cứ gấp ? Như vậy, chẳng phải là nhà Chu không bị chiếm, nhà Chu không đáng bị chiếm, cũng chẳng phải nước Tấn không chiếm nhà Chu, nước Tấn không cần chiếm.

Đại-để, làm hại người được, mới làm lợi cho người được, giết chết người được mới cứu sống người được. Như Trụ-vương tuy là hạ-ngu nhưng chưa để mất cả quyền-binh, nếu khiến đừng giết Tỉ can chỉ giết Sùng-hầu, đừng yêu Sùng-hầu chỉ yêu Tỉ-can, rồi buổi mơi mở kho tiền Lộc-đài, buổi chiều mở vựa lúa Cự-kiều chẩn bần cho dân thì chưa chắc đâu ngôi báu không vững-bền, mà tên tuổi không được liệt vào hàng sáu, bảy hiền-vương của nhà Thương ? Chớ có đâu như Khuông-vương nhà Chu chỉ ôm hư-danh là ngồi trên sáu bực chư-hầu, mà lễ-nhạc, mà hành-chánh không còn có ở trong tay, thì dẫu có muốn phấn-chấn cũng chẳng còn có cách nào ! Cho nên, nhà Thương tuy gần sụp-đổ mà trông còn có cơ khôi phục được ; còn nhà Chu, tuy chưa bị mất mà trông như đã tiêu diệt rồi. Tay chơn bên tả bại, tay chơn bên hữu liệt, chỉ nằm co, thoi-thóp thở thì có sống trăm đời, đến ngàn tuổi cũng chẳng có thú vui chi. Cho nên ta chẳng hề tin câu : « Nhà chu sống quá kỳ-hạn của định số ». ^⁹⁴