THÂN VÔ-ÚY NHỤC KẺ GIONG XE VUA TỐNG

Lỗ Văn Công năm thứ X (616 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Vua Sở và Thái-hầu hội tại Quyết-lạc.

TẢ-TRUYỆN. – Trần hầu, Trịnh-bá đến tiếp vua Sở tại Tức. Qua mùa đông, Thái-hầu tới, đóng quân ở Quyết lạc. Sắp-sửa cùng đánh Tống.

Hoa ngự sự (quan tư-khấu) nước Tống nói : « Sở muốn đánh vì ta yếu. Sao không tự biết yếu để tùng-phục trước. Chờ chi người đến dụ ? Không chống nổi Sở mà gượng đánh thì dân kia có tội gì ? » (Vua Tống) mới đến hội cùng Sở. Được ủy-lạo, chịu phục-tùng. Rồi mở cuộc săn tại Mạnh-chư : Tống-công làm hữu-vu (cánh mặt). Trịnh-bá tả-vu, Kỳ-tư Công-Phục hữu tư-mã, Tử-Châu là Thân-chu Vô-Úy làm tả tư-mã.

Có lịch sáng sớm giong xe và đem theo mồi lửa. Tống-công trái. Thân Vô-Úy ra lịnh đánh kẻ giong xe để làm gương cho chư-hầu. Có người bảo Tử-Châu : « Tống-công là quốc quân, không nên mạ-nhục ». Đáp : « Cứ theo phép công mà hành-động, sợ gì kẻ cường-quyền. Kinh Thi có câu : « Cứng không nhả, mềm không nhai » và câu : « Đừng để cho kẻ khéo nịnh được trọn tự-do thì người quên giới-hạn sẽ trở nên thận-trọng ». Câu ấy dạy chớ nên lui bước trước mặt kẻ cao quyền cường-ngạnh. Vậy tôi đâu dám tiếc sống để cho loạn phép công ? »

Lỗ Tuyên-công thứ XVI (594 trước tây-lịch)

XUÂN THU. – Mùa thu, tháng chín, Sở vây Tống.

TẢ-TRUYỆN. – Vua Sở sai Thân-chu (Vô-Úy) đến đáp lễ cùng Tề mà đừng mượn đường khi qua Tống. Sai công-tử Phùng qua sính-lễ bên Tấn và cũng đừng mượn đường khi qua Trịnh. Vì cuộc săn tại Mạnh-chư, Thân Vô-Úy có hiềm-khích với vua Tống, nên thưa : « Vua Trịnh sáng, vua Tống điếc. Kẻ đi sứ qua Tấn chẳng sao, còn thần chắc chết ». Vua đáp : « Tống hại ngươi, ta đánh Tống ». Đem con là Thân Tê trình vua rồi đi sứ.

Qua Tống, bị bắt. Hoa Nguyên bảo : « Qua trước ta không xin phép tức coi nước ta như bờ-cõi của Sở. Thị nước ta như thế là cho nước ta không có nữa. Giết sứ-giả (của Sở) chắc bị Sở đánh. Bị đánh cũng là mất nước. Mất trước, mất sau cũng thế ». Cho nên, ra lịnh giết (Thân-chu).

Vua Sở hay, giũ áo đứng lên, đi chơn vào cung-thất. Vào đến cung, giày đem tới, ra cửa cung, gươm dưng tới, đến chợ Bồ-tiêu, xa-giá dẫy tới.

Mùa thu, tháng chín, Sở vây kinh-thành Tống.

LỜI BÀN. – Điều không nên kiêu-hãnh để cầu là danh, vì trong thiên-hạ có lắm sự bề ngoài tương-tợ như có mà bên trong thật-sự lại không. Nếu kiêu-hãnh mà dùng những việc tương-tợ như có thì chẳng lường-gạt được ai, vì đến ngày kia, người ta sẽ tùy theo hình giả đó mà đòi-hỏi sự thật, đến khi sự thật đã thổ-lộ thì danh nọ phải tan-tành. Bởi thế chớ kiêu-hãnh mà cầu danh, vì lúc đầu khi nhận lấy danh-vọng thì lúc đầu đã nhận lấy trách-nhiệm rồi.

Trong buổi đi săn tại Mạnh-chư, Thân Vô-Úy cậy oai-quyền của Sở để nhục-mạ Tống-công, chuyện ấy cũng thường. Nhưng, nước của Tống-công tuy yếu mà chức-tước lại là vua, nước của Vô-Úy tuy mạnh mà chức-tước chỉ là tôi. Nói về thực-tế : để Sở trên Tống, để mạnh trên yếu, điều ấy ai cũng cho là rất dễ. Bàn về tung-tích : dùng dưới phạm trên, dùng yếu đánh mạnh, điều ấy ai cũng cho là rất khó. Ngồi yên trong địa-vị rất dễ mà hưởng được danh-dự rất khó, theo nhơn-tình thường ai cũng ưng được vậy cả, cho nên Thân Vô-Úy lợi-dụng một việc bề ngoài tương-tợ như có để trộm lấy danh. Thường phải liệng vàng, phải phát lúa mới mua được tiếng ngợi-khen là hào phóng, phải xông-pha trận-mạc, phải xung-đột trùng-vây mới chuộc được tiếng là dũng-mãnh. Nay Thân Vô-Úy chỉ dùng một nước Sở to lớn đến sáu ngàn dặm để nhục vua của một nước bạn, thì trước chẳng có quyền-thế nào đáng nể, sau cũng chẳng có ưu-hoạn gì đáng lo, chỉ thung-dung nói nói, cười cười mà chuộc được tiếng khen chẳng biết sợ người quyền-thế, thì trong thiên-hạ, về kiêu-hãnh, hỏi có gì hơn được việc đó ? Tưởng chừng khi Vô-Úy nghiêm sắc mặt, dùng lời đanh-thép để trách kẻ giong xe của vua Tống, chắc trong lòng tự nghĩ có thể kiêu-hãnh mà chiếm lấy danh và có thể dùng danh ấy để nói dối đời vì chính chúa-công của ta cũng khen ta dám nói thẳng thì còn ai biết rằng ta chỉ nhờ có chỗ để ỷ-thị mới được vậy thôi ? Bẻ cánh tay của Vệ-hầu ^⁸⁷, ai cũng cho Thiệp Đà là cương-trực mà chẳng ai biết Thiệp Đà mượn oai của nước Tấn ; thâu xe của thái-tử, ai cũng cho Giang Sung ^⁸⁸ là cương-trực mà chẳng ai biết Giang Sung mượn oai của nhà Hớn nhục kẻ giong xe của Tống-công, ai cũng cho Vô-Uý là cương-trực mà chẳng ai biết Vô-Uý mượn oai nước Sở. Thân Vô-Uý đã mượn oai của Sở để thâu danh-tiếng cho mình, không một chút công-lao mà được tiếng ngợi-khen như núi với gò, nếu như thế mà không bị hậu-hoạn thì thành ra thật-tình không bằng dối-trá, cương-trực không bằng tà-khúc, quân-tử không bằng tiểu-nhơn hay sao ?

Nhưng hành-động như thế tức là chẳng biết : trước người ta vì cương-trực mà ngợi-khen thì sau người ta sẽ vì cương-trực mà sai khiến. Ngày sau, vua Sở muốn sai sứ đi ngang qua Tống không cầu mượn đường thì chẳng dùng ai, chỉ sai Thân Vô-Uý là vì chắc với lòng khẳng-khái, chí cương-trực. Thân Vô-Uý sẽ hết mình vì trọng-trách để phô-trương thanh-danh của nước nhà. Chừng đó Vô-Uý mới biết hư-danh ngày trước đem cho mình thực-hoạ ngày nay, cho nên run-sợ mà phân-trần : « Vua Trịnh thì sáng, vua Tống thì điếc. Vậy kẻ đi qua Tấn chẳng sao, còn tôi chắc chết ». Nghe ra thảm-đạm vô-ngần ! Vậy thì những lời khí-khái cang-cường năm-xưa đã bay đi đâu ? Lúc trước thì là : « đâu có dám tiếc sự sống để loạn phép công ? », còn hôm nay thì : « còn tôi chắc chết ! ». Trước, sao hùng-tráng thế ! Còn nay, sao khiếp-nhược thế ? Lúc không có việc thì « không dám tiếc sự sống », còn khi có việc lại « chắc chết », cũng tại vì chơn-tình bổn-tánh đến đó đã bị bại-lộ ra cả. Coi vậy mới rõ chớ nên kiêu-hãnh mà cầu danh. Tự ngàn xưa, mỗi khi mượn vật ngoài để ỷ-thị thì lúc mất sự nương-dựa sẽ gặp nguy-nạn ngay. Thân Vô-Uý chỉ cậy vào nước Sở cho nên một khi đã lìa khỏi Phương-thành ^⁸⁹ thì người nước Tống còn sợ gì tên Vô-Uý của nước Sở nữa ? Bởi vậy mới vui lòng mà giết đi.

Ta trưng-bày gương nầy là cốt-ý răn những kẻ hay ỷ-thị vào ngoại-vật.