PHẠM SƠN XIN THÔN-TÍNH CHƯ-HẦU MIỀN BẮC

Lỗ Văn-công thứ IX (617 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Quân Sở xâm Trịnh, công-tử Toại (con của Lỗ Trang-công) hội với người nước Tấn, Tống, Vệ, Hứa để cứu Trịnh.

TẢ-TRUYỆN. – Phạm Sơn (đại-phu nước Sở) tâu cùng vua Sở : « Vua Tấn hãy còn trẻ không được lòng chư-hầu. Ta có thể thôn-tính miền bắc được ! ». Vua Sở hội-binh tại Lương-uyên để đánh Trịnh. Bắt được công-tử Kiên, công-tử Mang và Lạc Nhĩ (ba tướng của Trịnh). Trịnh hòa cùng Sở.

Công-tử Toại (Lỗ) hội với Triệu Thuẫn (Tấn) Hoa Ngẫu (Tống), Khổng Đạt (Vệ) và quan đại-phu nước Hứa để sang cứu Trịnh. Đến trễ nên không gặp binh Sở. Xuân-Thu không ghi tên. Chỉ gọi « người nước » là vì sự bê-trễ. Như vậy để khiển-trách sự chậm-chạp.

LỜI-BÀN. – Tấn Linh-công mới lên ngôi ^⁸¹, sự thất-đức chưa đồn ra đến ngoài. Trong triều thì có họ Loan, Khước, Từ, Hàn ^⁸² hằng ngày hầu-hạ mà chưa nghe có lời can-gián nào, ngoài cõi thì có Tống, Vệ, Trần, Trịnh thỉnh-thoảng triều-yết, cũng chẳng nghe một câu thán oán nào, như vậy tại sao Phạm Sơn đương ở tận Phương-thành ^⁸³ bờ Hán-thủy lại biết được là Tấn Linh-công bạo-ngược không còn đáng kể và nước Sở « có thể thôn-tính về miền bắc được » ?

Ta đã hiểu rõ lẽ ấy ! Vì xét bằng hình-thế thì người ở gần tỏ-tường hơn kẻ xa, còn xét bằng tình-lý thì người xa lại sáng-suốt hơn kẻ ở gần. Như đem chánh-sách của nhà quan mà hỏi mấy tên lính hầu ngựa thì Giáp nói vầy, Ất lại nói khác, chẳng biết đâu mà định-đoạt. Vậy mà ở chốn núi khe cùng-cốc, bọn làm ruộng, kẻ đốn củi lại bàn-luận về hạnh-kiểm của vị quan cai-trị bổn-xứ một cách rành-rẽ minh-bạch như đếm một với đếm hai. Tại sao bọn ấy lại biết được tam bình-phong của quan thứ-sử ^⁸⁴ hay đôi giày của huyện-lịnh ^⁸⁵ mà phán-đoán rõ-ràng như vậy ? Là vì chẳng có điều thương điều ghét, chẳng có những ý tư-riêng bay vào mắt, lọt vào tai cho nên sự khen-chê của người rẫy-bái mới được công-bình. Vì lẽ đó, kẻ ở gần bị ý-riêng che mắt lấp tai nên không sáng-suốt bằng người ở xa vậy.

Tấn Linh-công làm vua vô-đạo lúc đầu chưa lộ, nhưng ngày ngày đã chất-chứa, sau mới kết thành ác. Khi mới lên ngôi, chưa trông thấy mầm chồi, chưa có dấu-tích gì báo-hiệu, tất cả người đời chưa rõ, chỉ một mình Phạm Sơn lại biết, nào có phải Phạm Sơn tài-trí hơn người, mà bởi chẳng có gì che mắt lấp tai đó thôi ! Những kẻ thân-cận đã chịu ơn mưa-móc của Tấn Linh-công nên bị sự mến-thương che-lấp mà không hay biết, các quan khanh đại-phu ở dưới chánh quyền của Tấn Linh-công nên bị sự tôn-quý che-lấp mà không hay biết ; các nước chư-hầu vì binh-lực của Tấn nên chịu đồng-minh đã bị sự kiêng-nể che-lấp mà không hay biết. Chỉ có một mình Phạm Sơn ở tại triều của Sở, ăn lộc của Sở, không hưởng ân huệ, không kiêng chánh-quyền, không sợ binh-uy của vua Tấn nên chẳng bị gì che-lấp cả cho nên mới biết trước gần mười năm những điều mà Triệu Thuẫn và Sĩ Hội can-gián sau nầy ^⁸⁶. Bởi thế chớ nên tưởng : người ở gần khó che mắt còn kẻ ở xa dễ lừa-dối đâu !

Ta thường cảm-xúc khi đọc đến câu của Phạm Sơn : « Tấn-quân bất toại chư-hầu » (vua Tấn không được lòng chư-hầu). Là vì nước Tấn từ Văn-công cho đến Linh-công đã ba đời làm bá-chủ chư-hầu ở Hoa-hạ, nay Linh-công mới lên ngôi, các chư-hầu phụ thuộc theo Tấn chưa dám đổi-thay minh-ước của đời vua trước, cho nên ngọc lụa, bảo-vật cũng giống như đời Văn-công và Tương-công, thóc-lúa, súc-vật cũng giống như đời Văn-công và Tương-công, lời-lẽ, giấy-tờ của minh-ước cũng giống như đời Văn-công và Tương-công, chỉ có lòng là không còn ở cùng chư-hầu nữa. Cho nên của tuy hậu mà người ngoài đã thấy bạc-bẽo, lễ tuy trọng mà người ngoài đã thấy đơn-sơ, uy-nghi tuy tráng-lệ mà người ngoài đã thấy tiều-tụy, hiệu-lịnh tuy nghiêm-chỉnh mà người ngoài đã thấy lờn-khinh !

Than ôi ! Phạm Sơn thật cũng giỏi xem nước của người vậy !