ĐÃNG Ỷ-CHƯ

Lỗ Văn-công thứ VIII (618 trước tây-lịch)

XUÂN THU. – Người Tống giết quan đại-tư-mã. Quan tư-thành trốn qua Lỗ.

TẢ-TRUYỆN. – Tống Tương-công phu-nhơn là chị của Chu Tương-vương (tức là tổ-mẫu của Tống Chiêu-công). Chiêu-công đãi phu-nhơn không đúng lễ. Phu-nhơn nhờ họ Đái giết bè-đảng của Tống Chiêu-công là Công-tôn Khổng-Thúc, Công-tôn Chung-Ly và quan đại-tư-mã là công-tử Ngang. Quan tư-mã đến lúc chết còn cầm cờ tiết, Xuân-Thu khen nên ghi cả chức-tước. Quan tư-thành là Đãng Ỷ-Chư trốn sang nước Lỗ. Lúc đi, gởi cờ tiết cho người giữ kho. Chiêu-công cho qua Lỗ triệu Đãng Ỷ-Chư về phục chức. Xuân-Thu chép cả tước của Đãng Ỷ-Chư để tỏ sự quý-trọng.

Lỗ Văn-công thứ XVI (610 trước tây-lịch)

XUÂN THU. – Mùa đông, tháng mười một, người Tống thí vua tên là Chử-Cữu.

TẢ-TRUYỆN. – Em của Tống Chiêu-công tên là Bão đãi dân có nhơn. Mất mùa, phát lúa nhà cho dân mượn. Già trên bảy mươi được bố-thí. Mỗi tiết, cho thóc-lúa và thực-phẩm. Ngày nào cũng viếng các công-khanh. Kẻ có tài được cấp lương. Trong họ, từ Hoàn công sắp xuống đều được giúp-đỡ. Công-tử Bão đẹp trai, Tương-công phu-nhơn muốn dan-díu. Không ưng. Phu-nhơn đem của riêng giúp công-tử Bão thi ơn với dân. Chiêu-công vô đạo, cả nước đều theo công-tử và phu-nhơn.

Lúc đó, Hoa Nguyên làm quan hữu-sư Công-tôn Hữu tả-sư. Hoa Ngẫu tư-mã, Lân Quán tư-đồ, Đãng Ỷ-Chư tư-thành, công-tử Triều tư-khấu. Xưa quan tư-thành họ Đãng chết, con là Công-tôn Thọ từ-chức và cử con mình là Đãng Ỷ-Chư thay. Thường bảo Ỷ-Chư rằng : « Vua vô-đạo, làm quan cận, tai-vạ khó tránh. Từ-chức thì không ai giúp đỡ họ-hàng. Con là phân nửa của ta, rán chậm chết một chút. Tuy mất con nhưng khỏi mất họ ».

Tương-công phu-nhơn xui người mời Chiêu-công đi săn ở Mạnh-chư để ám-sát. Biết mưu độc, Chiêu-công chuyên-vận các bảo-ngọc theo. Đãng Ỷ-Chư khuyên : « Sao không trốn sang nước khác ? » Đáp : « Trên tổ-mẫu, dưới bá-quan đến người trong nước còn không ai dung, thì nước nào lại nạp ? Có dung-nạp thì chỉ làm tôi sau khi đã làm vua. Thác là hơn. » Rồi chia các bảo-ngọc cho kẻ theo hầu và dạy nên trốn đi. Phu nhơn sai người đến quan tư-thành bỏ vua. Ỷ-Chư đáp : « Bề-tôi bỏ vua trong lúc hoạn-nạn thì đối với vua kế-vị phải ra sao ? »

Mùa đông, tháng mười một, ngày giáp-dần, khi Tống Chiêu-công sắp đi săn tại Mạnh-chư, phu-nhơn sai quan coi việc săn đánh giết. Đãng Ỷ-Chư chết theo. Vì vua vô-đạo, nên Xuân-Thu biên cả tên là Chử-Cữu. Công-tử Bão nối ngôi tức là Tống Văn-công, cho em là công-tử Tu làm quan tư-thành. Hoa Ngẫu đã chết, cho Đãng Hủy (em của Đãng Ỷ-Chư) làm quan tư-mã.

LỜI BÀN. – Đãi người phải cho khoan, luận người phải cho nhặt. Luận người là mượn sở-đoản của người để trị sở-đoản của mình, là mượn lầm-lỗi của người để sửa lỗi-lầm của mình, vì bàn là chủ-ý nơi mình chớ không chủ-ý nơi người. Định giá người cao hay thấp là để suy kiến-thức của mình thấp hay cao ; phê-bình người làm việc theo công hay tư là để nghiệm lòng mình coi tư hay công. Chớ nếu phát ra lời luận quá lược-sơ, không hết ý tức là còn giấu nơi lòng mình nhiều điều lờ-mờ không được minh-chánh.

Đức Phu-tử của ta thường chê thầy Tứ ^⁷⁸ hay « do người », mà chính ngài dùng ngọn bút để khen chê thiên-hạ trong kinh Xuân-Thu. Như vậy có phải Đức-Phu-tử quên câu nói trước chăng ? Đâu phải thế ! Vì cách đãi người và cách luận người, mỗi bên đều có thể riêng.

Trong cuộc biến-loạn do Tống Tương-công phu-nhơn gây ra, lúc đầu Đãng Ỷ-Chư lo chạy trốn, lúc sau cam chịu chết. Thật là « nước lớn ngập trời mà không di-dịch nổi cột trụ đá ; mưa gió đen trời mà gà vẫn gáy không thôi » ^⁷⁹ chính là để ngăn-ngừa bọn loạn-thần tặc-tử.

Trong thời buổi ấy, kẻ vào cung của phu-nhơn lọng tàn kế-tiếp không ngừng ; người đến cửa chịu ơn công-tử Bão, chen-chúc nhau không ngớt. Những tên hầu ôm bảo-ngọc của Chiêu-công phân-phát mà chạy tứ-tung thì cũng chẳng rõ là bao nhiêu. Vậy mà chưa nghe kể tội bọn ấy chỉ nghe bắt lỗi Đãng Ỷ-Chư mà thôi. Tại sao lại thân với lũ nghịch-thần mà thù với nhà vua, tại sao đãi bọn tiểu-nhơn hậu dường ấy còn đãi người quân tử lại bạc dường ấy ? Thù nhà vua thân bọn nghịch hậu đãi tiểu nhân, bạc đãi quân tử, những điều ấy dẫu là kẻ quê mùa ở nơi sấn-dã, nếu biết tự-trọng, cũng còn không làm thì tại sao hạng người tự cho là học-giả lại làm mà không biết thẹn ?

Nhưng khi lập-luận, trước khen Ỷ-Chư bao nhiêu, sau phải chê Ỷ-Chư bấy nhiêu ; đổi khen ra chê như vậy cũng là sự bất-đắc-dĩ đó thôi ! Cũng chỉ muốn mượn lỗi đã qua của Đãng Ỷ-Chư để mà răn mình trong điều lỗi sẽ đến. ^⁸⁰

Lúc đầu, Đãng Ỷ-Chư bỏ đi là vì nghĩa phải bỏ mà đi, lúc sau, trong buổi đi săn theo vua mà chết thì vì nghĩa cũng nên chết. Nhưng Đãng Ỷ-Chư là họ-hàng thân-thích với vua, làm quan lại đến chức tư-thành, vậy mà ngồi xem Chiêu-công hành-động vô-đạo, ngồi xem Tương-công phu-nhơn chất-chứa thù-hằn, ngồi xem công-tử Bão âm-mưu soán-nghịch ! Biến-cố đã rõ-rệt chỉ chờ có dịp sẽ phát-hiện, vậy mà trên không nghe Đãng Ỷ-Chư can-gián vua, giữa không nghe Đãng Ỷ-Chư điều-đình gỡ rối cho vua, cuối không nghe Đãng Ỷ-Chư dùng vũ-dũng để cứu-nạn cho vua. Chờ đến khi có loạn mới bỏ mà đi, đi sao mà muộn thế ? Chờ khi vua bị thì mới chết theo, chết sao mà vô-ích thế ?

Có thể nào tưởng rằng : khi máy loạn gần thành hình, khi mưu giết vua gần tượng hình, khi cả nước, trong ngoài đều biết mà có một mình Ỷ-Chư nổi danh là hiền-giả lại không hay biết chăng ? Tại sao cứ loanh-quanh, nhu-nhược, không chịu tư quan để làm trang ẩn-dật ? Có phải vì nhớ đến lời cha : « Từ-chức thì không ai giúp-đỡ cho họ-hàng » mà chịu nhẫn-nhịn, bơ-thờ làm quan để nhờ bổng-lộc ngày nầy qua ngày nọ ? Nếu vậy chắc trong lòng cũng nghĩ rằng : « Chưa có loạn thì cũng nhịn-nhục ở vậy để chở-che cho người trong thân, nếu có biến-cố sẽ hủy-mình để thủ-tiêu những điều tủi-nhục. Dùng tử-tiết về sau để chuộc tội-lỗi trước, tin rằng người quân-tử của hậu-thế sẽ thương-hại giùm cảnh-ngộ của mình đã dụng-tâm quá khổ-nhục ! ». Nhưng Đãng Ỷ-Chư há chẳng biết bực quân-tử không nên đặt mình một ngày nào vào chỗ đáng tủi-hổ hay sao ? Ngày hôm nay làm lành còn lo ngày mai chẳng làm được lành thay, thì có lý đâu lại đem thân vào cảnh tủi-nhục rồi tính trước sẽ tử-tiết sau nầy để chuộc lỗi hôm nay ? Tiết-nghĩa của ngày sau chưa lố-dạng mà lầm-quấy của ngày nay đã đâm chồi, thì trong khi đó, có lòng dạ đó, hỏi là quân-tử hay tiểu-nhơn ?

Vì vậy, ta lấy làm lo-ngại cho Đãng Ỷ-Chư, cũng không phải chỉ lo-ngại cho một mình Ỷ-Chư mà thôi ! Lại còn lo-ngại cho ta nữa !