DƯƠNG XỬ-PHỦ

Lỗ Văn-công thứ V (621 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Dương Xử-Phủ ở nước Tấn đi sứ sang Vệ. Về đến đất Ninh, Ninh Dinh theo ngay. Đến đất Ôn, Ninh Dinh bỏ về. Vợ hỏi. Đáp : « Xử-phủ tánh-khí quá cao-cường. Trong Thương-Thơ (Kinh Thơ của nhà Thương) có câu : « Trầm-tĩnh trị cương-cường, cao-minh trị nhu-nhược », Xử-Phủ chỉ có một bề, không mất sao được ? Trời kia chỉ cương-đức (khí-dương) có một buổi huống chi là người ! Vả chăng, chỉ trổ bông mà không đơm trái là góp oán đó thôi ! Đã quá cương-cường mà còn góp oán thì không thể giữ mình nổi. Sợ không lợi mà còn bị hoạ lây, nên ta bỏ mà về ».

LỜI BÀN. – Đã « chí-lễ » thì không có hiệu nghiệm liền để trực-tiếp làm đẹp lòng người nhưng có công sâu để cảm-hoá lòng người. Đã « chí-nhạc » thì không có thanh-âm gần để trực-tiếp làm vui lòng người nhưng có dư-vận để cảm-hoá lòng người. Phàm theo lẽ của thiên-hạ, điều gì chưa thưởng-thức được thì không thể lìa bỏ một khi đã nếm. Như xưa kia, Đức Phu-tử dạy học nơi khoảng sông Thù, sông Tứ, Tử-Cống mới đến yết-kiến muốn dùng trí để nhạo-báng Ngài ; còn Tử-Lộ mới đến ra mắt muốn lấy dũng để lăng bức Ngài, thì đến bực thánh cũng còn không thể trong một ngày cảm-hoá được lòng người thay ! Còn Dương Xử-Phủ là người thế nào mà Ninh Dinh mới gặp giữa đường phải lật-đật mang giày, gánh đồ tất-tưởi chạy theo dường như sợ không kịp coi thế thì cảm-hoá lòng người hình như mau hơn Đức Phu-tử ! Nhưng Đức Phu-tử tuy không cảm hoá được Do và Tứ ^⁷⁶ trong lúc mới gặp mà trọn đời vẫn được Tử-Cống và Tử-Lộ phụng-sự, còn Dương Xử-Phủ tuy làm cho Ninh Dinh theo ngay trong buổi sớm mà không lưu Ninh Dinh ở lại được vài ngày ; như vậy bên hơn bên kém cũng rõ-rệt lắm rồi.

Theo lời của Ninh Dinh thì Dương Xử-Phủ dễ khiến cho người ưa mà cũng dễ khiến cho người chán, thì cũng bởi tại lý-do nào ?

Là vì cương-cường của Xử-Phủ lộ ra bề ngoài, bên trong chẳng lưu được dư-âm nào cả ; đầy trong tiếng nói, rõ-rệt nơi diện-mạo và giọng cười, phát-hiện trong lúc đi, khi đứng. Khí-tượng của bình-sanh tủa ra cả, nên bề ngoài xem quá nghiêm-khắc mà bên trong chẳng chất chứa gì, bề ngoài ngó thì sum-sê mà bên trong lại chẳng có căn bản. Vì vậy, lúc đầu vừa trông thấy thì đẹp mắt dễ coi, dường như có đức khiến cho người ta dễ thích-ưa, nhưng khi cận-kề thì đã thấy cùn, có muốn bái cũng chẳng còn chi nữa, cho nên dễ khiến cho người mau chán. Mới nở ra thì đẹp như hoa mùa xuân nhưng đã qua thu mà không đơm trái ; mới xem qua thì đẹp mắt mà ngửi thì không có chút thiệt vị nào ! Đối với kẻ muốn tìm sự thật của lòng, không thích sự thật nơi mặt thì không thể cùng ở được, cho nên Ninh Dinh mới ưa đó rồi chán đó, mới theo đó rồi bỏ đó, không sợ phiền-hà chi cả. ^⁷⁷