TẤN-HẦU ĐI CHẦU THIÊN-TỬ ĐỂ PHẠT VỆ

Lỗ Văn-công năm đầu (625 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Tấn phạt Vệ.

TẢ-TRUYỆN. – Trong mấy năm cuối-cùng của Tấn Văn-công, chư-hầu đều đến triều-kiến. Chỉ thiếu Vệ Thành-công. Lại sai Khổng Đạt (Vệ) đem binh đánh Trịnh, vào Miên-si đến đất Khuông. Khi Tấn Tương-công (nối nghiệp Văn-công) đã làm lễ « tường » (mãn năm) xong rồi mới báo-cáo cùng chư-hầu để phạt Vệ. Quân đến Nam-dương, Tiên Thả-Cư (con Tiên Trẩn, thưa : « Bắt-chước việc trái là điều hoạ (Vệ không triều Tấn, Tấn không triều thiên-tử). Xin chúa-công đến chầu thiên-tử để hạ-thần đem quân đi đánh cũng được. » Tấn-hầu đến triều-kiến thiên-tử tại đất Ôn Tiên Thả-Cư và Tư Thần đem quân đánh Vệ.

Tháng năm, ngày tân-dậu chính là ngày sóc, quân Tấn vây Thích (kinh-đô Vệ).Tháng sáu, ngày mậu-tuất, chiếm thành. Bắt được Tôn Chiêu-tử (đại phu của Vệ).

LỜI BÀN. – Vì người mà làm lỗi quân-tử không cho là lỗi ; vì người mà làm phải, quân-tử không cho là phải. Vì người mà có lỗi như cái kiếng bị mặt xấu của người đàn-bà lây chớ không phải tại kiếng xấu ; vì người mà làm lành như chiếc cây nhờ núi Thái-họa nưng lên chớ không phải tại cây cao. Làm lành phải tự mình chớ không nên vì người.

Tấn Tương-công vừa nối ngôi lại đến đất Ôn chầu thiên-tử, thiên-hạ đều ngợi-khen là biết tôn thờ nhà Chu. Nhưng xét đến lý-do, mới biết vì muốn phạt Vệ không chầu mình nên phải đi chầu thiên-tử trước rồi mới trách Vệ sau. Việc tôn-vương, một điều lành, nào đâu phải do bổn-tâm của Tương-công, và theo đó, lá cờ của Tấn chưa chắc muốn thẳng đường đi đến nhà Chu ! Như vậy, vì người làm được điều lành thì đâu đáng gọi là lành.

Bề-tôi đối với vua như con đối với cha. Nếu vì muốn trách người, kẻ làm con mới biết kính thờ cha thì rất hiếm có người cha được con thờ-kính. Nếu vì muốn trách người, kẻ làm tôi mới biết chầu vua thì rất hiếm có bực vua được bề-tôi đến chầu. Phương-chi, kính-thờ cha là tự nơi mình chớ có dính-dấp gì đến thiên-hạ, đi chầu vua thì cũng tự nơi mình chớ có dính-dấp chi đến thiên-hạ. Nếu thật Tấn Tương-công biết tôn-thờ nhà Chu thì mùa xuân dự lễ triều, mùa thu đi lễ cận, ghi-chép vào sử-sách, như con đối với cha trong lễ thần-hôn, có gì mà tự khoe-khoang được ? Phương-chi vừa đến sân chầu của thiên-tử lần đầu-tiên mà tự-kiêu là đủ, rồi nổi trống khua chuông, xuất binh trách-phạt kẻ khác vô-lễ với mình, như vậy tránh sao khỏi sự khinh-miệt của Khổng Đạt ?

Nếu thấy một kẻ vừa lạy cha, rồi chạy ra nắm một người đi đường mà trách : « Ta thường lạy cha ta, sao nhà ngươi không lạy ta ? » thì có ai ở trong đời lại không cười là điên-cuồng ? Mà việc của Tấn Tương-công trách nước Vệ nào có khác gì ?

Tuy vậy : « không có trong lòng, sau mới trách người » là đạo của Đại-học, thì Tương-công trước chầu thiên-tử, sau mới trách Vệ như thế đã theo tôn-chỉ của Đại-học, có đáng chê hay chăng ?

Xin đáp : đâu phải thế ! Phàm xem sách chớ nên dò theo từng chữ một mà nên theo cho đúng tư-tưởng. Trong câu của Đại-học, chánh-ý là « không có trong lòng » chớ không chú-trọng đến « sau mới trách người ». Kẻ muốn học cho hiểu cần lo sửa cho « không có trong lòng » trước khi « trách người », còn kẻ không muốn học cho hiểu cần câu « không có trong lòng » dùng làm tài-liệu để « trách người ». Cho nên Đại-học mới dạy trước « vô chư kỷ » rồi sau mới nói đến « phi chư nhơn » ; chủ-ý của câu là trị lỗi của mình, chớ không chủ-ý đến trị lỗi của người, rõ-ràng là như thế.

Sợ kẻ xem sách chỉ chú-trọng « văn » mà không trọn hiểu sẽ có hại đến « từ », nên cần giải-thích cho minh-bạch để cảnh-cáo với bọn sĩ nhà ta.