TIÊN TRẨN TỬ-TIẾT

Lỗ Hi-công thứ XXXIII (626 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Mùa hạ tháng tư, ngày tân sửu, quân Tấn cùng Khương Nhung đánh bại binh Tần tại Hào.

TẢ-TRUYỆN. – Binh Tần diệt xong nước Hoạt. Trở về. Tiên Trẩn (nguyên soái của Tấn) bàn rằng : « Vua Tần không nghe lời Kiển-thúc. Vì tham lợi mà làm khổ dân. Cơ-hội ấy trời cho, ta chớ nên để mất. Đừng tha giặc, vì sẽ mang tai-họa. Còn trái lòng trời sẽ gặp sự chẳng lành. Phải đánh Tần ! ». Loan Chi can : « Chưa đền ơn Tần mà đánh Tần, đối với tiên-quân mới mất (Tấn Văn-công) sao phải ? » Tiên Trẩn đáp : « Tần không nghĩ đến việc tang của ta, đem quân đánh một nước cùng họ với ta, như thế vô-lễ thì còn ơn nghĩa gì ? Ngạn-ngữ có câu : « Một ngày tha nghịch, di-họa vài đời ». Định kế nầy là lo cho con cháu, vậy đối với tiên-quân mới mất, sao gọi là không phải ? ». Tiên Trẩn bèn ra lịnh dùng cả quân Khương-Nhung. Thế-tử (tên Hoan, tức là Tấn Tương-công) mặc y-phục tang đen ra cầm quân. Mùa hạ, tháng tư, ngày tân sửu, thắng binh Tần tại Hào, bắt được Bách-lý-tử Mạnh-Minh, Tây Khuất-Thuật và Bạch Ất-Binh (Kiển-binh) dẫn về kinh-thành. Rồi mặc y-phục đen, lo chôn-cất cho Tấn Văn-công.

Phu-nhơn Hoài-Doanh (vợ của Tần Văn-công, con của Tần Mục-công) muốn xin cho ba tướng, mới nói (cùng Tấn Tương-công) : « Thật là chúng nô kết-oán giữa hai vua ! Quả-quân của ta (Tần Mục-công) nếu bắt được chúng ăn thịt cũng chưa hả dạ. Nhà vua cần chi hạ mình trị tội chúng. Nên xử cho chúng về chịu hình-phạt của Tần để thỏa-chí của quả-quân ta. Như vậy, có được chăng ? ». Chịu.

Tiên Trẩn vào chầu, hỏi « Tù Tần đâu ? » Đáp : « Phu-nhơn xin, ta đã tha rồi ! » Giận nói : « Bọn võ-phu nầy tận-lực mới bắt được chúng tại chiến-trường. Nay, vì lời đàn-bà mà tha về nước, phá-hại kết-quả của ba quân, tăng sức cho kẻ thù. Như vậy, bại-vong sẽ tới, cần gì phải chờ ! » Tiên Trẩn không đoái-hoài nhổ vào mặt vua.

Vua sai Dương Xử-Phủ đuổi theo. Đến sông (Huỳnh-hà) thấy ba tướng đã xuống thuyền. Mở ngựa đương cỡi, giả cách phụng-mạng Tương-công tặng cho Mạnh-Minh. (Đứng dưới thuyền) Mạnh-Minh cúi đầu thưa : « Nhà vua ra ơn không dùng máu kẻ đã bị trói nầy mà bôi mặt trống, còn cho về chịu tội với Tần. Dầu quả-quân của chúng tôi có bắt tội mà xử-tử thì thân nầy dẫu nát, ơn kia chẳng mục. Nhược bằng, quả-quân có noi theo ơn-huệ của nhà vua, miễn tội cho chúng tôi, thì ba năm nữa xin sang tạ ơn nhà vua ».

Tần-bá (Mục-công) mặc đồ trắng ra rước ba tướng ở ngoài đồng, đến giữa ba quân khóc to rằng : « Vì cô nầy không nghe lời Kiển-thúc mới để nhục cho ba gã, đó là tội của cô nầy ! Không thay-thế Mạnh-Minh, lỗi ấy ở cô ! Vả chăng, không nên vì một lỗi đã qua mà che-lấp đại-đức của người ! »

XUÂN-THU. – Tấn thắng Địch tại Cơ.

TẢ-TRUYỆN. – Quân Địch xâm nước Tấn, tiến vào tới đất Cơ. Tháng tám, ngày mậu-tí, Tấn-hầu thắng quân Địch tại Cơ. Khước Khuyết bắt được Bạch Địch tử.

Tiên Trẩn tự nhủ rằng : « Một kẻ thất-phu dám tỏ sự tức-giận trước mặt vua mà không bị tội. Có dám đâu không biết tự trị lấy tội mình ! » Rồi bỏ mão giáp, đi ngay vào trận-địa của quân Địch. Chết. Người Địch giao trả thủ-cấp. Diện-mạo như sống.

LỜI BÀN. – Điều khó phát-hiện nhứt là sự ăn-năn, điều khó cầm giữ nhứt cũng là sự ăn-năn. Phàm khi đã vào đường lỗi : kẻ tàn-nhẫn thì toại-chí, kẻ xảo-trá thì lo tô-điểm, kẻ ngu-ngốc thì cố che-lấp, kẻ hẹp-hòi lại cố-chấp, kẻ kiêu-hãnh thì lo giấu-giếm, kẻ biếng-nhác thì yên thân trong tội-lỗi, như vậy có ai ra ngoài được các điều lụy đó để cho sự ăn-năn phát-hiện được ?

Nhưng khi sự ăn-năn chưa phát-hiện thì sợ khó lố dạng, đến khi ăn-năn đã phát-hiện thì lại khó cầm giữ. Vì khi hối-hận đã phát-hiện thì những sự tự chán-ghét, tự hổ-ngươi, tự tức giận, tự bắt lỗi sẽ làm cho lòng bồn-chồn không được một ngày, một phút nào yên. Nếu chẳng có gì cầm giữ lại thì sự tự chán-ghét làm cho lòng thêm cẩu-thả, buông lung thì càng làm quấy, càng vào sâu trong tội-lỗi chẳng có gì cản-ngăn nổi. Còn kẻ lúc đầu biết tự hổ-ngươi sẽ thấy lòng càng áy-náy, thẹn-thùng rồi lâm vào tình-cảnh tự bỏ phế mình đi. Còn kẻ biết tự tức giận sẽ thấy lòng càng bứt-rứt bồi-hồi, rồi lâm vào cảnh tự rẻ-rúng mình. Đến kẻ biết tự bắt lỗi, sẽ thấy lòng càng bị âu-sầu kích-thích cho đến lâm vào cảnh tự tiêu-diệt mình đi.

Cho nên sự ăn-năn có thể sanh ra điều lành, cũng có thể sanh ra điều chẳng lành. Như đối với chiếc thuyền muôn hộc, nếu không gặp gió lớn thì khó day trở, mà khi gặp gió lớn, nếu không có chi giữ vững sẽ bị gió quay rồi có thể lật chìm luôn. Một chút ăn-năn có thể mãnh-liệt hơn luồng gió lớn thì cũng nên biết dùng chút chi để cầm giữ lại.

Xét về sự chết của Tiên Trẩn, chẳng lúc nào chẳng ngợi-khen sự biết ăn-năn, mà chẳng lúc nào chẳng thương-hại vì không biết phép cầm lòng. Vì không đoái-hoài, Tiên Trẩn nhổ vào mặt vua, mang điều thất-lễ, rồi trong lúc đánh Địch tại đất Cơ, ăn-năn lỗi trước, bỏ cả giáp-trụ, vào giữa trận địa để cho giặc giết. Chỉ một chút niềm hối-hận mà mãnh-liệt thế kia, phải chi biết được thuật cầm lòng thì chẳng qua trong một tháng sẽ khắc-phục được lòng rồi trở lại con đường lễ. Vì không biết thuật cầm lòng mới không dùng sức ở chỗ lễ-nghĩa mà đi dùng sức ở chỗ nóng-nảy. Đã làm nguyên-soái, cầm sanh-mạng của ba quân trong tay, chức trọng thế kia mà lại đi huỷ mình. Thân chết đã không thêm được tiếng-tăm gì cả lại còn chuộc tiếng cười của quân giặc, như thế có khác chi những kẻ tự-tử ở nơi ao hồ hay chăng ? Ý của Tiên Trẩn muốn cải-hóa lỗi xưa không dè tạo thêm lỗi mới. Lỗi ấy không do sự biết ăn-năn, lỗi ấy sanh ra tại không biết cầm lòng khi ăn-năn. Gió quá yếu không đủ sức day trở thuyền to, gặp cơn gió quá mạnh thì phải có tay sành cầm lái mới giữ vững chiếc thuyền. Hối-hận quá yếu không đủ sức dời lòng qua điều lành, còn gặp hối-hận mãnh-liệt thì phải tay sành trị lòng mới giữ vững. Nếu biết cầm lòng hối-hận, Tiên Trẩn sẽ ở trong cảnh thơ-thới, khoan-thai, cùng tạo ra được mối vui chơn-chánh, cần gì phải tự giết mình. Tiếc thay ! cũng vì không biết thuật cầm hồi-tâm.