CHU CHO TẤN ĐẤT DƯƠNG-PHÀN, ÔN, TOÁN-MAO VÀ NGUYÊN

Lỗ Hi-công thứ XXV (634 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Tần-bá đóng binh tại Hà-thượng, sắp đưa thiên-tử về kinh ^⁶⁹. Hồ Yển thưa với Tấn-hầu : « Muốn cầu chư-hầu không gì bằng cần lo cho thiên-tử. Cần-vương sẽ được chư-hầu tin, cũng là đại-nghĩa. Nối được nghiệp của (tiên-đế) Văn-hầu, thủ-tín với Chư-hầu, việc ấy nên làm ! » Tấn-hầu sai Quách Yển bói. Thưa : « Quẻ tốt ! Chính là quẻ của Hoàng-đế thắng trận tại Bản-tuyền. » Tấn-hầu bảo : « Ta có kham nổi đâu ! » Thưa : « Lễ nhà Chu chưa đổi, vương ngày nay là đế ngày xưa đó. » Tấn hầu bảo : « Phệ xem ! » Gặp hào « khuê » và quẻ « đại hữu », nên thưa : « Cũng tốt ! Đây là « tước công được thiên-tử đãi ». Chúa-công sẽ thắng, được thiên-tử ban yến. Có gì tốt bằng ! »

Tấn-hầu từ-tạ quân Tần rồi tự mình đem binh xuống mạng dưới Huỳnh-hà. Tháng ba, ngày giáp-thìn, đóng binh tại Dương-phàn. Cánh hữu vây đất Ôn (chỗ Thái-thúc ở), cánh tả rước thiên-tử.

Mùa hạ, tháng tư, ngày tân-sửu, thiên-tử về kinh. Thái-thúc bị bắt tại Ôn, bị giết ở Thấp-thành. Ngày canh-ngọ, Tấn-hầu đến chầu thiên-tử. Đãi yến, ban bảo-vật. Tâu xin « đường toại ». Thiên-tử từ : « Lễ đó dành riêng cho thiên-tử. Chưa ai đủ đức thay nhà Chu mà có đến hai thiên-tử, chắc thúc-phụ cũng không chịu thế ! » Mới ban cho đất Dương-phàn, Ôn, Nguyên, Toản-Mao.

Từ đó, Tấn lần vào Nam-dương. Dân ở Dương-phàn không chịu phục. Tấn vây. Thương Cát (quan trấn ở Dương-phàn) nói lớn rằng : « Dùng đức để kết với người Trung-quốc, còn dùng hình là để dọa bọn man-di bốn phương. Chúng ta không thể phục Tấn được. Nơi đây, ai không là thân-thích với thiên-tử ? Tại sao cầm tù ? » Bỏ thành đem dân đi.

Mùa đông, Tấn-hầu vây đất Nguyên. Hạ lịnh giữ ba ngày lương-thực, nếu Nguyên không hàng, sẽ lui quân. Thám-tử ra báo : « Nguyên sắp đầu-hàng ! » Quan quân đều khuyên (Văn-công) chờ. Đáp : « Tín là bửu-vật của nước. Dân-nương cậy vào đó. Được đất Nguyên mà thất-tín thì dân sẽ cậy vào đâu ? Vậy, thiệt-thòi quá lớn ! ». Hạ lịnh lui quân một xá. Nguyên đầu-hàng. Bá quân (quan trấn đất Nguyên) được dời đi Ký-châu. Cho Triệu Thôi trấn đất Nguyên, còn Hồ Tần, đại phu đất Ôn.

LỜI BÀN. – Luận-bàn về sự mạnh yếu giữa Chu và Tần, ai cũng cho là tại hình-thế. Thuyết ấy do Lâu Kỉnh nêu lên trước. Bàn rằng : « Khi Chu-công dựng nghiệp thì đóng đô tại ấp Lạc vì nghĩ : hữu-đức thì dễ hưng, vô-đức lại dễ-bại, cho nên chẳng đóng đô ở một nơi hiểm-trở, là muốn cho những con cháu kiêu-xa không có thể làm hại được dân lành. Bởi thế, khi nhà Chu suy-yếu chẳng còn chư-hầu nào đến triều cống vì không thể bắt buộc được ; đó không phải tại vô-đức mà chính tại hình-thế yếu. Còn nhà Tần đóng đô một nơi (Quang-trung) có núi sông hiểm-trở bao-vây, cho nên bốn cõi vững-vàng mới được gọi là kho của trời ». Bàn về Chu và Tần, ai cũng tôn-trọng lời của Lâu Kỉnh, nhưng ta lại cho rằng : nêu ra ý-kiến đó, Lâu Kỉnh chỉ thấy nhà Chu của Bình-vương mà chẳng thấy nhà Chu của Văn Võ, Thành và Khương-vương. Nơi mà Lâu Kỉnh gọi là hình-thế của nhà Tần chính là nhà Chu của Văn, Võ, Thành, Khương đó ! Trong khi Văn, Võ, Thành, Khương còn ở tại đất Kỳ và đất Phong, ở tại kinh-đô cũ của nhà Chu, chính « nơi có núi sông hiểm-trở bao-vây, bốn cõi vững-vàng » chính là hình-thế của nhà Chu trong thời buổi đó, sao gọi là hình thế của nhà Tần được ? Đến lúc Bình-vương dời đô ^⁷⁰ về miền đông, khinh bỏ đất Kỳ đất Phong mới đem cho Tần Tương-công, từ đó Tần trở nên thạnh-vượng, như thế đâu phải tự-nhiên mạnh, chính nhờ hình-thế của nhà Chu. Được hình-thế của nhà Chu mà cư-xử vô-đạo cũng còn đủ sức đàn-áp chư-hầu gồm thâu thiên hạ huống chi Văn, Võ, Thành, Khương lấy thạnh đức làm gốc, nếu dùng hình-thế ấy giúp vào thì còn ai đương cự nổi ? Có thể nói rằng : trong thiên-hạ được hình-thế mà thạnh-vượng thì không ai bằng nhà Chu. Như vậy, khi Lâu Kỉnh cho tại hình-thế mà nhà Chu suy-yếu là một sự sai lầm. Đến khi bàn tới đức-độ của nhà Chu, Lâu Kỉnh lại còn sai-lầm một lần nữa.

Hình-thế và đức-độ, đâu có phải là hai thứ khác nhau. Hình-thế tỉ như thân-thể thì đức-độ là tinh thần của người. Con người chẳng bao giờ ỷ-y tinh-thần đầy-đủ lại đem thân-thể để vào một cõi dễ chết, thì cũng chẳng khi nào ỷ-y đức-độ thạnh-vượng lại đem nước để vào một nơi dễ mất. Vương-giả sở-dĩ hưng-thạnh được là dùng đức đãi thiên-hạ trước. Đức của Văn, Võ, Thành và Khương-vương trong thiên-hạ chẳng ai bằng, còn hình-thế Kỳ-châu và Phong-cảo trong thiên-hạ chẳng nơi nào sánh kịp. Nếu đức-hạnh mà hình thế suy, thì sao gọi được là đạo của vương-giả, coi đó thì lời bàn của Lâu Kỉnh thật là hủ-lậu ! Nhưng nào phải chỉ có một mình Lâu Kỉnh, con cháu của nhà Chu đều nghĩ như thế cả.

Tấn Văn-công bình xong loạn của Vương Tử-Đái xin thiên-tử được an táng bằng lễ « toại-đạo » ^⁷¹. Chu Tương-vương không cho nên đáp rằng : « Lễ dành riêng cho thiên-tử. Chưa ai đủ đức để thay nhà Chu mà có tới hai thiên-tử, điều ấy chắc thúc-phụ cũng không chịu thế ! » Rồi mới gia-phong cho đất Dương-phàn, Ôn, Nguyên và Toản-mao. Trong ý của Tương-vương, sở dĩ thành được nhà Chu là vì đức-độ chớ không phải vì hình-thế. Về phép-tắc và lễ văn thì con cháu phải gìn-giữ đời-đời không nên trích cho kẻ khác, còn về đất-đai nhỏ-mọn kia thì tiếc làm chi để chạm đến sự giận của một nước mạnh. Như vậy là không biết : an-táng theo « lễ toại » vẫn là lễ dành riêng cho thiên-tử mà diện-tích của đế-đô phải được ngàn dặm cũng là lễ dành riêng cho thiên-tử. Chu Tương-vương vì tiếc lễ-văn không cho Tấn-hầu, tự nghĩ đã giữ trọn lễ-phép của thiên-tử tức là chẳng biết cắt đất mà thâu hẹp nước nhà và bờ-cõi của đế-đô cũng là phạm đến lễ-phép của thiên-tử rồi. Tiếc một bên, khinh một bên, sao gọi được là gìn trọn lễ-phép của thiên tử ? Hình-thế là thân-thể, đức-độ là tinh-thần của người ; vai hay lưng bị thương, chơn hay tay bị chặt, mà bảo còn giữ vẹn tinh-thần, điều ấy ta không tin được !

Than ôi ! Từ buổi Bình-vương đem đất Kỳ và Phong cho Tần, thì nhà Chu đã mất gần phân nửa nước. Đất-đai không toàn-vẹn, nếu khăng-khắng giữ-gìn những phần còn lại, sợ e chưa dễ được thay, lại còn cắt bớt phong cho người khác, sau nầy không thể trách con cháu không biết tiếc, hôm nay cắt đất Hổ-lao cho Trịnh, bữa mai cắt đất Tửu-toàn thưởng cho Quắc ^⁷². Đất của Văn, Võ-vương, năm tiêu, tháng mòn, đến đời Chu Tương-vương hầu như đã mất hết. Vậy mà còn cắt vài ấp đem cho Tấn, thì có khác chi bỏ lương-thực giữa Trần và Thái ^⁷³, có khác chi Nguyên Hiến và Tăng Sâm lại quăng vàng ^⁷⁴.

Nhà Chu mòn-mỏi đến buổi ấy ai trông thấy cũng phải thương-hại giùm, vậy mà Tấn Văn-công còn nhẫn-tâm lấy của nhà Chu để mở rộng bờ-cõi của mình thì có khác nào cướp lương-thực giữa đường Trần và Thái và giựt vàng của Nguyên Hiến và Tăng Sâm đâu ? Thật là vô cùng bất-nhơn ! Than ôi ! Tấn Văn-công không phải là con cháu nhà Chu hay sao ? Vậy mà ngồi yên xem Trung-quốc bị nguy-ngập, đã không bổ-cứu, lại còn cướp-giựt, đã nhẫn-tâm làm được việc ấy thì đến việc gì lại chẳng dám làm ? Các người bàn sử còn ngợi-khen Tấn Văn-công biết thủ-tín trong khi đánh lấy đất Nguyên ! Vậy xin hỏi : « Chiếm đất Nguyên là trái hay phải ? Tại sao bỏ quên việc của gốc mà cứ lo bàn chuyện của ngọn ? »

Song, khi Trọng-thúc Vu-Hề ^⁷⁵ lập công to, nước Vệ thưởng cho « khúc-huyền » và « phiền anh », thì Đức Phu-tử lại than : « Tiếc thay ! sao không thưởng cho một ấp ! phải lẽ hơn ! ». « Lễ toại » so với « phiền-anh » còn quan trọng hơn nhiều, vậy thì Chu Tương-vương trọng lễ toại mà khinh bỏ đất-đai tức là theo đúng lời dạy của Phu-tử. Nếu lời của Đức Phu-tử phải thì việc làm của Chu Tương-vương phải, nếu việc làm của Chu Tương-vương quấy thì lời nói của Đức Phu-tử cũng quấy : trong hai đường phải theo một !

Xin đáp : « Hai việc ấy không giống nhau. Trọng-thúc Vu-Hề là bề tôi của nước Vệ, được phong-thưởng bao nhiêu, đất đó cũng còn thuộc về nước Vệ. Còn Tấn Văn-công là chư-hầu ở ngoài bờ-cõi. Buổi sớm được địa-đồ, buổi chiều đã đến chiếm giữ đất và thâu thuế-má. Hai cảnh-ngộ ấy chẳng giống nhau chút nào cả ! »