BÀI MINH CỦA LỄ CHÍ

Lỗ Hi-công thứ XXIV (635 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Vệ muốn đánh Hình. Lễ Chí tâu (cùng vua Vệ) : « Không bắt được tể-tướng của Hình (là Quốc tử) thì không chiếm được nước. Xin cho anh em tôi qua đó làm quan. » Rồi đi. Được làm quan (tại Hình).

Lỗ Hi-công thứ XXV (634 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Mùa xuân, tháng giêng, ngày bính-ngọ. Vệ-hầu tên Hủy diệt Hình.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa xuân. Vệ đánh Hình. Anh em Lễ Chí theo Quốc-tử đi tuần trên vòng thành. Thình-lình bắt Quốc-tử lôi ra khỏi thành. Giết đi.

Tháng giêng, ngày bính-ngọ. Vệ-hầu tên Hủy diệt nước Hình. Vì hai vua đồng một họ nên Xuân-Thu ghi cả tên để tỏ-sự khinh-miệt.

Lễ Chí cho khắc bài minh rằng : « Tự tay ta bắt, chính tay ta giết, chẳng ai dám ngăn. »

LỜI BÀN. – Trong vạn vật không có món gì bền-chắc hơn vàng đá. Một lời của ngàn năm trước được truyền–tụng đến ngàn năm sau là nhờ vàng hay đá mới khỏi mai một đi. Nhưng vàng có lúc cũng tiêu, đá có lúc cũng mòn thì sự ký-thác của ta chưa chắc nhờ-cậy được mãi. Vậy nên ký-ủy vào vật gì mà không tiêu mòn, không tàn-tạ, coi xưa với nay như sáng với chiều ?

Xin đáp : đó là nghị-luận của người quân-tử.

Trong thiên-hạ, hiện nay không còn thấy mâm của vua Thang mà vẫn còn đọc được bài minh « Nhựt-tân » vì nhờ ủy-thác vào quyển Đại-học. Trong thiên-hạ, hiện nay không còn thấy cái lường của nhà Chu mà vẫn còn đọc được bài minh « Văn-tứ » vì nhờ ký-ủy nơi sách Chu-quan. Vậy thời giao-phó bài minh nơi mâm của vua Thang không bằng giao-phó cho quyển Đại-học còn bền-bỉ hơn ; vậy thì ủy-thác bài minh nơi lường của nhà Chu không bằng ủy-thác nơi quyển Chu-lễ còn bền-bỉ hơn. Nghị luận của người quân-tử đâu có phải chỉ đáng ví với vàng và đá mà thôi đâu ! Điều lành ký-thác vào đó sẽ tránh được sự hủy-hoại, điều dữ ký-thác vào đó sẽ không mục-nát như vạn vật. Cho nên điều ác của Lễ Chí, nhờ nghị-luận của quân-tử, khỏi mai-một đi !

Lễ Chí của nước Vệ, làm việc cầu may đã hại người cướp nước, chẳng biết hổ thẹn còn khắc công vào bài minh để khoe-khoang cùng hậu thế, thì ai cũng tưởng sẽ nhờ vàng đá mà ác kia còn lưu hôi-thúi lại muôn đời. Không ai dè, tuy nhờ khắc trên đá mà ác của Lễ Chí được ghi lại nhưng không phải nhờ vàng đá mà được truyền lại hậu thế đâu ! Đời nay muốn xem bài minh ấy, có tìm nơi đỉnh, chuông, lường, chậu hay muỗng canh xưa, cũng chẳng gặp nào, các vật ấy đã hóa ra tro bụi mà bay giữa hư-trung, không còn để lại mảy-may tơ-tóc nào cả. Mà, vật chẳng còn thì bài minh cũng không còn, mà bài minh chẳng còn thì việc ác kia cũng không còn ! Như vậy, lưu-truyền hôi-thúi của Lễ Chí đâu phải nhờ nơi vàng đá mà do bởi lời nghị-luận của người quân-tử. Nếu khiến Tả Khâu-Minh không ghi việc đó, mà bài minh kia lại mất đi thì điều ác kia cũng mất theo rồi đến ngày nay, người đời đâu còn chửi-mắng được Lễ Chí ?

Bị nhục giữa chợ, cách đêm có thể quên đi, bị nhục với người quân-tử, muôn đời không rửa sạch. Chỉ dùng ngọn bút mà « chém », chỉ dùng lý-luận mà « đánh », người quân-tử dầu ở trong nhà lá, cửa rách cũng làm cho đứa gian-tà vỡ mật, tên đại-bợm tán-dởm thì cũng do quyền ấy.

Gặp Bá Nhạc là sự rủi ro cho ngựa dở, gặp Tượng Thạch là sự rủi cho gỗ tạp (xấu), gặp Tả Khâu-Minh là sự rủi cho Lễ Chí.

Cả nước Vệ cười chê không nhục bằng một chữ trong Tả-Truyện. Nếu kẻ khác bị chắc toát mồ-hôi trán, vậy mà Lễ Chí có khi nào cho là sỉ-nhục đâu ? Tưởng chừng như lúc viết và khắc bài minh, ao-ước có người quân-tử đứng cận để ghi chép lại ! Lấy nhục làm vinh, ấy là phường không biết tủi-hổ thì cũng chẳng đáng trách nào !

Nhưng, quái-gở thay ! từ đời Chiến-quốc đến Tần, Hán cho đến nay, kẻ cầm quân thường dối-trá, thường phản-phúc, phần nhiều giống như bọn Lễ Chí. Rồi chẳng những tự khoe công-trạng của mình, mà đến bọn viết sử cũng phụ-họa theo để ca-tụng và ghi-chép cho hậu-thế biết. Thật là phong-tục mỗi ngày mỗi bạc.

Trong đời Xuân-Thu chỉ có mỗi Lễ Chí vì được coi là quái-gở nên ghi-chép vào sử-sách để làm một trò cười, nào dè đâu sau nầy có hàng trăm hàng ngàn Lễ Chí khác mà nào ngờ đâu đời sau cầm viết ghi chép lại giống như Lễ Chí vậy. Thật là phong-tục càng ngày càng tệ.