THÀNH ĐẮC-THẦN VÀ KHƯỚC KHẮC

Lỗ Hi-công thứ XXIII (636 trước tây-lịch)

XUÂN THU. – Mùa thu, Sở đánh Trần.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa thu, Thành Đắc-Thần của Sở đem quân phạt Trần, vì Trần hai lòng theo phe Tống. Chiếm đất Tiều, Nhi, đắp thành Đốn rồi trở về.

Cho là công to, Tử-văn muốn nhường chức linh-doãn lại. Thúc-bá hỏi : « Còn việc nước, ngài nghĩ sao ? » Đáp : « Làm thế là để yên cho nước. Phàm khi có công lớn mà không thưởng chức trọng, thì có được bao nhiêu người chịu ở yên ? »

Lỗ Tuyên-công thứ XVII (591 trước tây-lịch)

XUÂN THU. – Ngày kỷ-vị, vua (Lỗ) hội cùng Tấn-hầu, Vệ-hầu, Tào-bá, Châu-tử tại Đoạn-đạo.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa xuân, Tấn-hầu sai Khước Khắc mời vua Tề đến hội. Tề Khoảnh-công giấu mẹ (tức là Tề Huệ-công phu-nhơn) trong màn để trộm xem Khước-Khắc (chột mắt). Khước Khắc lên thềm, nghe tiếng đàn-bà cười trong phòng. Giận. Ra về thề : « Nhục nầy không báo, thề chẳng qua sông ». Khước Hiến-tử về trước bảo Loan Kỉnh-Lư ở lại nước Tề để chờ lịnh sau : « Không thành việc (đánh) Tề, chẳng có lịnh chi ! »

Khước-tử về. Xin đánh Tề. Tấn-hầu không chịu. Xin dùng quân nhà. Cũng không được.

TẢ-TRUYỆN. – Phạm Võ-tử (đại-phu nước Tấn) đã già, (gần hưu-trí) gọi con là Văn-tử đến dạy : « Nầy, Si, cha nghe việc mừng, giận ít khi dính với gốc, luôn-luôn hay thay-đổi. Kinh Thi có câu : « Quân-tử phát giận, loạn kia sẽ ngừng ; quân-tử vui mừng, loạn kia ngừng ngay. » Cho nên vui và giận của quân-tử nên dùng để trị loạn. Nếu không, sẽ thêm. Biết đâu Khước-tử muốn dứt loạn khi đánh Tề ? Nếu không vậy, sẽ thêm loạn. Cha đã già, nên để Khước-tử thoả chí. Không chừng hết được khó-khăn. Con nên theo bá-quan. Chỉ lo chuyện kỉnh. » Rồi xin cáo-lão. Khiến Hiến-tử lên cầm chánh quyền (nước Tấn).

LỜI BÀN. – Vì quá nhiều chớ nên để cho thoả-mãn ấy là ham-muốn, vì lôi-cuốn mạnh chớ nên cho tới cực điểm ấy là tức-giận. Phép trị ham-muốn là giam-cầm không nên để thoát ra, phép trị tức-giận là đè-nén không cho trồi lên.

Có người lại chủ-trương : « Đói thì cứ cho ăn, no sẽ thôi ; khát thì cứ cho uống, đã sẽ thôi ; ham-muốn thì cứ cho được yêu-cầu, thỏa-mãn sẽ thôi ; tức-giận thì cứ cho được báo-phục, hả dạ sẽ thôi. » Than ôi, như thế có khác gì sợ lửa phừng lại vác củi đút vào để dập tắt ? Làm vậy tức là nuôi thêm sức lửa. Nếu củi là tài-liệu của lửa thì quyền-vị là tài-liệu của ham-muốn, nay đưa thêm tài-liệu rồi ước-mong ham-muốn sẽ ngừng, hỏi trong thiên-hạ có lý nào như vậy hay chăng ?

Các đấng tiên-vương tôn-trọng quyền-vị để cho thiên-hạ trông vào là cốt để làm việc nghiêm-răn và phòng-bị của muôn đời. Ai chẳng có ham-muốn, ai lại không tức-giận, nhưng khi ham và giận dậy lên mà trong tay không quyền không vị thì còn làm chi được nữa ? Chơn muốn bước mà buộc phải ngừng, tay muốn giơ mà buộc phải buông, thì dẫu ham-muốn có tham-lam như hố như khe, tức-giận có bồng-bột như lửa phừng cháy cũng bị bắt-buộc phải ngừng bước trước sự hạn-chế của quyền-vị rồi phải trở lui để theo con đường lành. Trong đời chỉ đua-tranh theo ham-muốn và tức-giận, mà các đấng tiên-vương không muốn tranh-luận về ham và giận, chỉ lo phòng bị nghiêm-trang bằng quyền-vị mà thôi. Một khi ham-muốn và tức-giận không có tài-liệu mà khí lại suy, sức thì yếu, đường lại cùng, chẳng biết quay trở về đâu, thì dẫu không bảo, cũng không thể nào không về với đường lành. Như vậy, quyền và vị thật là sự phòng-bị đắc-lực của tiên-vương đặt ra để ngăn-cấm ham-muốn và tức-giận của thiên-hạ. Tiếc-thay, các đấng tiên-vương dùng quyền-vị để cản-ngăn ham và giận, mà người đời sao lại dùng quyền-vị để làm tài-liệu cho ham và giận, tại sao lại trái-ngược vậy ?

Thành Đắc-Thần bên Sở vì có công đánh nước Trần, Tử-Văn lại nhường chức lịnh-doãn để thêm cho đầy lòng ham-muốn. Khước Khắc bên Tấn bị nhục tại Tề mà Phạm Võ-tử lại trao cho chánh-quyền để cho phừng lòng tức-giận. Than ôi ! Chức lịnh-doãn của Sở nào phải là một vật để thưởng công đâu ? Còn xã-tắc mấy trăm năm của Tấn nào phải là khí-cụ dùng để thỏa lòng căm-tức của hai ba bề tôi đâu ?

Nước Sở không đặt ra hai chức lịnh-doãn được, cũng may chỉ có một mình Thánh Đắc-Thần lập được công ; nếu có thêm vài người có công to, chẳng biết Tử-Văn sẽ lấy gì mà ban thưởng ? Người thừa-hành phận-sự của Tấn bị nhục cũng nhiều như Giải Dương ^⁶³ đi qua Tống bị bắt, như Hàn Khởi, Dương Thiệt-Bật ^⁶⁴ bị Sở khinh-lờn, nếu cùng một thời với Khước Khắc, thì binh-sĩ của Tấn phải đánh bên đông, chiến bên tây đặng thoả lòng căm-tức của các bề-tôi đó hay sao ? Thật là Tử-Văn cùng Võ-Tử không biết xét-suy : cố-ý cho chán ham-muốn mà chỉ thêm ham-muốn, cố-ý cho tan tức-giận, mà chỉ nuôi tức-giận. Cũng tại cho ham-muốn của Đắc Thần cùng lớn theo chức-tước, nên sau nầy ham-muốn không ngừng, mới có trận thua tại Thành-bộc ^⁶⁵. Cũng tại cho tức giận của Khước Khắc cùng lớn theo quyền-vị nên sau nầy được thắng trận ở Nựu-an ^⁶⁶ mà tức-giận chưa nguôi, còn muốn bắt mẹ của Tề-hầu về làm con tin ! Bởi thế ham-muốn của Đắc Thần nhờ được vị của Tử-Văn mới nở ra thì tức-giận của Khước Khắc cũng nhờ được vị của Võ-tử mới phừng lên. Làm người quân-tử không làm tiêu được ham-muốn và tức-giận của kẻ khác thì thôi, cớ sao còn cho mượn thêm tài-liệu để biến thành điều ác ?

Tuy vậy, Võ-tử còn chưa đáng trách bằng Tử-Văn. Vì tưởng nói một câu để cho « yên nước » Tử-Văn lại gieo biết bao tai-hại. Phàm cũng có nhiều người chẳng vừa lòng, khi tước-lộc được thưởng không xứng với công-nghiệp, nhưng lúc bất-mãn, chẳng chịu yên, đứng lên khuấy-rối, đem nguy-loạn đến cho nước nhà thì ngoài lũ tiểu-nhơn, bọn đạo-tặc, chưa chắc còn một ai có lòng dạ đó ? Tại sao lời nói của Tử-Văn lại đãi người trong thiên-hạ như lũ đạo-tặc và bọn tiểu-nhơn cả ? Lời nói ấy một khi đã phát ra, rồi gặp phải lúc có người lập công to, nhà vua lại sợ phần thưởng chưa thỏa-mãn sẽ dấy loạn lên, nên lo trừ-khử trước, như vậy thì công tức là giặc của thân. Hoặc muốn cho xứng-đáng, nên dùng chức-vị ấy để trả công-nghiệp ấy, không hỏi xem có đủ tài nơi trọng-trách mới chăng, để cho nhiễu-hại đến dân lành, như vậy thì công tức là giặc của vị. Đã lập đại-công rồi tự nghĩ vì ở một địa-vị không còn thăng-thưởng được nữa chắc phải chịu sự nghi-ngờ nên phải mưu-gian để tự-vệ ^⁶⁷, như vậy thì công tức là giặc của nước. Coi đó, sự lập-công to là một điều không may cho tấm thân không may cho quyền-vị, mà cũng không may cho nước nhà, như thế còn ai dám lấy sự lập nên công nghiệp để tự phấn-khởi lòng mình ?

Cho nên trong Kinh Thi mới có câu : « Ai sanh mối loạn mà đến ngày nay hãy còn tai hại ? » ^⁶⁸