TẤN HOÀI-CÔNG GIẾT HỒ ĐỘT

Lỗ Hi-công thứ XXIII (636 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Tháng chín, Tấn Huệ-công mất. Hoài công (thế-tử Ngữ) ra lịnh cấm kẻ theo hầu công-tử đang trốn (Trùng-Nhĩ) ^⁶². Sau kỳ-hạn một năm, ai không trở về sẽ bị tội, chẳng dung-tha. Có hai con là Mao và Yển đương theo Trùng-Nhĩ ở Tần mà Hồ Đột không cho gọi về. Mùa đông, Hoài-công cho bắt Hồ-Đột, bảo : « Gọi con về sẽ miễn tội ! » Đáp : « Con làm quan, cha phải dạy trung, ấy là phép xưa. Đã ghi danh-sách và phó-thác mình với một người rồi ở hai lòng là có tội. Hai con lão ghi tên nơi Trùng-Nhĩ đã nhiều năm rồi, gọi về tức là dạy chúng hai lòng. Cha đã dạy con hai lòng thì lấy gì mà thờ vua ? Không lạm-dụng hình-pháp là sáng-suốt của bề-trên, cũng là ý-nguyện của bề-tôi. Lạm-dụng hình-pháp (dâm-hình) để ra oai, thì ai mà không có tội ? Thần xin tuân theo mạng lịnh. »

Hoài-công cho giết Hồ Đột.

Bốc Yển cáo-bịnh không đi chầu (nghe chuyện) than rằng : « Trong Kinh Thư nhà Chu có nói : Hình-phạt sáng-suốt, giết người để thị oai, dân khó phục-tùng. Dân không thấy đức chỉ thấy hành-hình, làm sao có hậu trong nước được ? »

LỜI BÀN. – « Xem việc người sáng, xem việc mình thì quáng », đó là sự lo chung của thiên-hạ. Trông thấy mảy lông của mùa thu mà không trông thấy lông nheo của mắt, sức mạnh cử nổi đảnh ngàn cân, không nhắc nổi mình lên : thật là việc của mình cũng khó lắm thay !

Người đời ai cũng biết dùng lòng mình xem việc mình là khó mà không biết dùng việc người để xét mình lại dễ. Nhơn việc người lành mới thấy mình ác, nhơn việc người ác mới rõ mình lành, muốn xem-xét mình chẳng có gì thiết-thật hơn đó.

Tấn Hoài-công không biết mình chẳng có chi để cho kẻ khác theo về với mình, chỉ biết trách sao kẻ khác không theo về với mình, coi thế thì Hoài-công chưa từng dùng việc người để xét mình. Hoài-công là vua của nước Tấn, còn Trùng-Nhĩ là một công-tử lo trốn ; bọn Hồ Mao, Triệu Thôi, Hồ Yển là bầy tôi lủi-thủi chạy theo. Bị khinh-khi, bị giặc hãm, khốn-khổ ở Vệ, khi lén trốn loạn của Tề, lúc phải thoát nước Sở, thì sự âu-lo đến thế chắc nhơn-tình thường không kham chịu nổi. Lúc đói phải đi xin ăn, chúng lại cho chén đất, lúc tắm bị chúng lén dòm sườn, rồi lại bị Trùng-Nhĩ giận cầm giáo rượt đâm, thì sự tủi-nhục đến thế chắc nhơn-tình thường cũng không kham chịu nổi. Gió buộc, mưa ràng, trốn thành nầy qua lũy nọ, thoát xứ nầy đến ấp kia, gian-lao đến thế chắc nhơn-tình thường cũng không kham chịu nổi. Nếu khiến lìa bỏ Trùng-Nhĩ để theo về với Tấn Hoài-công thì hương-thôn khấp-khởi rước mời, thân-thích chào mừng đón-tiếp, ăn toàn cao lương, uống toàn mỹ-tửu, thung dung trong sự thù-tạc, đó là điều vui-sướng nhứt trong thiên-hạ. Đi cỗ xe cao-quý, mặc toàn hồ-cừu hay da hổ báo, bộ-hạ đi trước, kẻ hầu theo sau, cũng đều rực-rỡ, đó là sự sang-trọng nhứt trong thiên-hạ ! Cửa nhà bền-đẹp, lúc ở triều như khi ra về, tấc lòng khoan-khoái, tấm thân nở-nang, không còn lo chi nơi tứ phía, đó là sự an-ninh nhứt trong thiên-hạ !

Sao Hoài-công không chịu dùng việc người để xét mình ? Theo bên kia thì âu-lo như vậy, tủi nhục như vậy, gian-lao như vậy mà bọn Hồ Yển, Triệu Thôi vẫn cam chịu không từ-nan ; còn theo bên ta thì vui-sướng như vậy, sang trọng như vậy, an-ninh như vậy mà bọn Hồ Yển, Triệu Thôi vẫn từ chối mà chẳng ngó-ngàng ! Không cần bàn cũng thấy rõ đức bên nào cao hơn, kém, mỏng, dày rồi ! Tại sao Hoài-công không nhơn đó để trở lui mà tự hỏi : Vui, sang, yên, người đời ai cũng thèm-muốn mà bọn Triệu Thôi, Hồ Yển lại chịu lo nhục-khổ để theo Trùng-Nhĩ thì đâu phải là khác với nhơn-tình thường ! Chúng bỏ được vui, sang mà quên lo, nhục thì chắc Trùng-Nhĩ phải có đức gì để thắng được sự tủi-nhục với âu-lo, bỏ được an mà theo nhọc thì chắc đức của Trùng-Nhĩ có gì để thắng được sự gian-lao. Phương-chi, ta đã có nước Tấn hùng cường, nếu được thêm đạo-đức, thì những kẻ theo ta đã có sự vui của đạo-đức lại thêm sự vui của danh-vị, đã có sự yêu của đạo-đức lại thêm sự yên của danh-vị thì Trùng-Nhĩ không có những điều ta có, còn ta lại có những điều Trùng-Nhĩ không có. Có, không tương-đối rõ-ràng thì không đợi gọi, thiên-hạ cũng về với ta. Đó là vì Hoài-công mà luận thế chớ chưa phải là lời bàn chí-lý.

Nếu có được những đức sáng-suốt thì từ nơi biển quê, chốn trời băng, từ cõi hoang-vu cho đến các nước tuyệt-vức cũng đem châu ngọc và hai ba thứ thông-ngôn đến xưng thần với ta ; chớ cần chi xuống ngôi để tranh-giành với những kẻ hầu-hạ, cùng bọn tôi-đòi của một công-tử đương bôn-tẩu. Thật lòng của Hoài-công nhỏ-nhen mà trí lại dốt-nát. Vì lòng nhỏ-nhen, vì trí dốt-nát mới không biết trở lui để tự hỏi, chỉ biết giết người để thị oai cho nên đã bị cắt đứt ý hướng của kẻ còn muốn về với mình, đã làm bền-vững chí-hướng của bọn thờ người thù của mình. Mưu-kế không có gì sai-lạc bằng ! Dẫu cho Trùng-Nhĩ có muốn cẩu-thả yên thân ở ngoại-quốc, chẳng lo về, mà vì bọn Hồ Yển, Hồ Mao có mối thù bất-cộng đái-thiên, vẫn ước-ao thỏa chí báo oán thì khi nào lại chịu để cho Trùng-Nhĩ ở yên ngoài nước Tấn ?

Vậy thì người đem Trùng-Nhĩ về nước, đâu phải là Tần-bá mà cũng không phải là bọn Triệu Thôi hay Hồ Yển, chính là Tấn Hoài-công đó !