THẾ-TỬ NGỮ TRỐN VỀ NƯỚC

Lỗ Hi-công thứ XV (644 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Tháng 11, ngày nhâm sửu, Tấn-hầu đánh cùng Tần bá tại Hán. Tấn-hầu (Huệ-công) bị bắt.

Lỗ Hi-công thứ XVII (642 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Mùa hạ, Tấn thế-tử tên là Ngữ qua làm con tin tại Tần, Tần-bá trả lại đất Hà-đông (của Huệ-công dâng-nạp) và gả con gái (Hoài-Doanh) cho Ngữ.

Lỗ Hi-công thứ XXII (637 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Tấn thế-tử Ngữ, con tin bên Tần, toan trốn về nước, bàn cùng Doanh-thị : « Chắc nàng sẽ theo ta. » Thưa : « Chàng là thế-tử nước Tấn bị nhục ở Tần, muốn về là phải. Quả-quân thiếp sai tỳ-nữ nầy đến hầu khăn-lược là muốn cho thế-tử bền lòng ở lại. Nếu theo chàng thì quên mạng-lịnh của quả-quân. Vậy chẳng dám theo cũng chẳng dám tâu lại. » (Thế-tử) trốn về nước.

LỜI BÀN. – Bất-cứ việc chi, mưu-toan với người ngoài đường không bằng mưu toan với người trong xóm ; mưu toan với người trong xóm không bằng mưu-toan với người trong nhà. Chẳng phải kẻ ở xa ngu mà người ở gần khôn đâu, chỉ vì, ở xa thì lòng thương nông cạn nên lo tính lược sơ còn ở gần thì lòng thương thâm-sâu nên lo-tính tường-tận hơn.

Đó là lý mà cũng là thế nữa.

Người bốn bể, kẻ chín châu thình-lình gặp nhau, có hỏi cũng không thưa, có cầu cũng không đáp, sự đó vẫn là thế. Người thân hay vợ con nhà thì không thế được.

Vì đồng tình-nghĩa, vui lo đồng chia ; trong chẳng còn chi giấu-giếm nhau nên tình vẫn thành-thật, ngoài không còn chi kiểu-sức nữa nên lời vẫn thật-thà, đem lòng thật gặp sự thật thì gắn-bó, yêu thương vì vậy mới tỏ-tường điều lợi lẽ hại. Trí-lực của người thân hay vợ con có đâu hơn được kẻ khác nhưng có trí mà sơ-lược sao bằng ngu mà châu-đáo ? Rủi gặp trí-lực của kẻ thân hay vợ con chẳng theo kịp được người, thì đành cam chịu vậy, chớ chẳng khi nào dùng lời cầu may, bàn-bạc cẩu thả, nói không hết ý như với người ngoài đường.

Lạ thay cảnh-ngộ của Hoài-Danh và thế-tử Ngữ : về tình-nghĩa thì như người cùng một nhà, về cư-xử thì như người ngoài đường ! Khi thế-tử muốn trốn, chắc đã toan-tính với nhau từ lâu, nàng Hoài-Doanh cho là nên về để thuận theo ý của thế-tử, mà lại không cùng về để thoát lấy thân nàng, còn hứa không tiết-lộ để cho chồng khỏi nghi-ngờ. Như vậy là Hoài-Doanh tính chước cầu may và cẩu-thả cho mình đó thôi ! Cẩu-thả là một nết đê-hèn vì chủ-tâm là : « Chỉ toan thoát được một thân ta. »

Cha con với vợ chồng như một thân-thể, bên nầy bị hại thì thương-tổn đến bên kia. Tình-nghĩa của Hoài-Doanh không đủ chu-toàn cho chồng thì làm sao chu toàn cho nàng được ? Vì vậy lúc đầu cẩu-thả để chu-toàn cho thân nhưng hồi sau phải chịu cái nhục làm đàn-bà có đến hai chồng ! ^⁵⁹ Những liệt-nữ đời xưa, chẳng may gặp cảnh khó lưỡng-toàn được thì có người tự hủy mình để giữ toàn danh-nghĩa. Phương-chi trong việc nhà của thế-tử Ngữ, có đâu đến nỗi Hoài-Doanh không được lưỡng-toàn ? Nếu khiến, khi chồng bàn mưu trốn, Hoài-Doanh biết đổi lời mà thưa rằng : « Thế-tử trú-ngụ lâu ngày nơi tệ-quốc chẳng có mục-đích gì khác hơn là kết tình giao-hảo giữa Tần và Tấn. Nay không nhẫn-nhịn được vài năm, bỏ tệ-ấp mà về thì sự bang-giao giữa hai nước rồi sẽ ra sao ? Quả-quân thiếp, mắc công-việc của xã-tắc không thể đem mình phụng-sự thế-tử mới sai tiện-thiếp đến nưng khăn giắt lược. Nay thế-tử dứt bỏ ra đi vì có chí khác, như vậy là không cho quả-quân của thiếp phụng-sự thì buộc lòng tiện-thiếp phải tâu lên với quả-quân ». Nếu Hoài-Doanh nói thế thì thế-tử Ngữ sợ bị tố-giác sẽ không dám trốn. Rồi nhờ thế-lực của Tần-bá. Hoài-Doanh che-chở cho thế-tử khỏi bị hại, rồi vì Tấn-bá thương Hoài-Doanh nên không lập chước đem Trùng-Nhĩ về Tấn ^⁶⁰. Được vậy có phải giữa khoảng cha với con, vợ với chồng đều được lưỡng toàn hay chăng ?

Ôi ! Nếu Hoài-Doanh nói được như thế thì : trên giúp được chí của cha, giải được họa cho chồng, rồi trọn được đạo làm vợ, toàn được danh-tiết cho thân, sau nối được hậu-tự cho Tấn Huệ-công lại còn tránh được cho Tần-bá tiếng chê là mọi-rợ ^⁶¹. Chỉ có một lời mà được bao nhiêu lợi, nếu Hoài-Doanh xét-suy một chút thì sợ gì mà chẳng dám nói ?

Thì cũng vì suy-nghĩ cẩu-thả đó sanh ra bởi tình sơ, mà tình sơ thì sanh ra bởi nghĩa mỏng. Đất mỏng thì không sanh được cây tốt, mây mỏng thì không tạo được mưa dầm, chuông mỏng thì không có được tiếng dội vang dầy, mùi mỏng thì không điểm được cho thức ăn ngon và chưa khi nào nghĩa mỏng đi trước lại dẫn mưu sâu theo sau bao giờ ! Vả chăng có phải đâu đến lúc thế-tử Ngữ toan trốn về nước, nàng Hoài-Doanh mới thiếu mưu sâu ?