CÔNG-TỬ TANG THÍCH ĐỘI MŨ LÔNG CHIM DUẬT

Lỗ Hi-công thứ XVI (643 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Mùa đông, tháng mười một, ngày ất-mão. Trịnh-bá giết thế-tử Hoa.

Lỗ Hi-công thứ XXIV (635 trước tây-lịch)

TẢ-TRUYỆN. – Em của thế-tử Hoa tên là Tang trốn qua Tống. Rất ham đội mũ bằng lông chim duật (chim thằng-chài). Nghe được, Trịnh-bá căm giận. Sai bọn côn-đồ qua dụ, rồi đến tháng tám cho giết Tang ở khoảng giữa hai nước Trần và Tống.

Người quân tử bàn rằng : « Trang-sức không hợp-lễ hại cho thân ». Trong Kinh Thi có câu : « Gã kia không xứng với đồ trang-sức », vậy là cách ăn-mặc của công-tử Tang không xứng chăng ?

Lại có câu : « Tự mình tạo lấy âu-lo » thì cũng như công-tử Tang !

Trong Hạ-Thư (Kinh-Thư của nhà Hạ) có tả : « Đất bằng, trời thành » như vậy mới là xứng.

LỜI BÀN. – Vật ấy có gốc ấy, khi gặp lại gốc thì vật mới nổi dậy.

Trịnh thế-tử tên Hoa ^⁵⁴ vì toan bán nước phải chịu tử-hình. Em là công-tử Tang trốn qua Tống, sau vì thích kết mũ bằng lông cánh của chim duật mới bị giết. Từ bữa thế-tử Hoa bị xử tử đến ngày công-tử Tang bị ám-sát, gần có mười năm, từ bờ-cõi nước Tống đến biên-giới của Trịnh xa hơn vài trăm dặm. Vả chăng sự ưa đội mũ kết bằng lông chim duật chỉ là một điều xa-xỉ, còn chuyện ấy lọt được vào tai thì chỉ do truyền-khẩu của kẻ qua đường như vậy đối với Trịnh-bá cũng không có sự lợi-hại chi cả. Dẫu có nghe cũng không đến nỗi giận, dẫu có giận cũng không đến nỗi giết. Vậy mà vừa nghe đến sự thích mũ lông chim duật thì đùng-đùng nổi giận rồi đưa ngay công-tử Tang vào tử-địa, tại sao thịnh-nộ lại bất-thường đến thế ?

Cơn giận của Trịnh-bá nào phải do sự ham mũ cánh chim duật của công-tử Tang, chỉ vì gặp chuyện đó mới phát khởi lên. Cái gốc giận xui Trịnh-bá giết công-tử Tang đã nở sinh từ buổi Tang cùng Hoa đồng-lõa. Một nhà vua muốn hại tên công-tử đương trốn dễ như giết con heo còi hay con chuột bịnh, lúc nào lại chẳng được ? Tại sao ý muốn không phát-hiện ngay, lại phải chần-chờ lâu thế kia ? Là vì thời-thế đã đổi mà xứ-sở cũng thay, nên Trịnh-bá đã quên cơn giận. Nhưng cơn giận tuy quên mà gốc giận chưa tiêu. Chưa gặp vật thì chưa phát-hiện nên còn ẩn-núp. Đến khi nghe truyền khẩu, chuyện thích đội mũ lông chim duật mới động tới gốc giận. Thì mối thù xưa, nỗi hờn cũ đương còn tích trữ cũng bởi nhắc lại mà, chỉ một buổi mai, như đã đổi mới : cơn giận phát bùng lên, chưa tiêu-diệt kẻ thù chưa tiêu-tan nư giận, vì vậy một lỗi nhỏ mà gây cơn giận quá to.

Nếu không phải thế thì đội mũ « đuôi gà » ^⁵⁵ đâu được vào nhà Phu-tử, còn đội mũ « điêu-thuyền » ^⁵⁶ đâu được quý tại triều nhà Hớn. Như vậy đội mũ « lông-duật » đâu có gì đáng giận ?

Cũng như tiếng sáo của người hàng-xóm nhắc-nhở đến bạn cũ, lòng nọ mới cảm-hoài ^⁵⁷ ; cũng như tiếng nhạc ngựa nơi hang Tà-cốc, đánh thức mối tình xưa, dạ kia mới bi-cảm ^⁵⁸. Như vậy, hoài-cảm là do lòng người nào phải vì tiếng-sáo, còn bi-cảm là do dạ người nào phải vì tiếng lục-lạc, thì tức-giận kia cũng do lòng người nào phải vì ham đội mũ lông chim duật !

Than ôi ! Mối giận của Trịnh-bá chỉ còn vấn-vương chút gốc nơi lòng, việc thì cũ gần mươi năm, nay lại ở cách xa nhau hơn vài trăm dặm mà công-tử Tang còn không tránh khỏi nạn thay ! Vậy mới biết chớ nên tích giận trữ oán trong lòng quá lâu…

Nói vậy thì dẫu công-tử Tang có muốn hối-cãi mà sự giận của Trịnh-bá đã có gốc rồi thì làm thế nào cho khỏi gặp vật để tránh sự phát-khởi ? Xin đáp : Vì đâu mà Trịnh-bá giận, có phải tại công-tử Tang chăng ? Vậy thì lỗi ở công-tử Tang còn giận ở nơi Trịnh-bá. Mà một khi lòng người đã thông-cảm nhau thì không có gì giản-cách được nữa. Khi tội-lỗi của công-tử Tang đã động đến sự tức-giận của Trịnh-bá thì sự ăn-năn của công-tử Tang không động được lòng vui mừng của Trịnh-bá hay sao ? Vì vậy ta mới cho rằng : nếu công-tử biết hối-cãi tại đất Tuy-dương (nơi trốn bên Tống) thì sự giận của Trịnh-bá sẽ nguôi rồi mất giữa sông Trăng và sông Vĩ (của Trịnh). Sự thông-cảm giữa hai tấm lòng từ xứ Hồ đến đất Việt còn không gián-cách được thay huống chi là từ cha đến con.