QUỲ-KHÂU ĐẠI-HỘI

Lỗ Hi-công thứ IX (650 trước tây-lịch)

XUÂN-THU. – Mùa-hạ, vua (Lỗ) hội với thái-tể (Chu Khổng), Tề-hầu, Tống-tử, Vệ-hầu, Trịnh-bá, Hứa-nam, Tào-bá tại Quỳ khâu.

TẢ-TRUYỆN. – Mùa xuân, Tống Hoàn-công mất, chưa chôn, mà Tống Tương-công cũng lo đến dự hội chư hầu cho nên Xuân-Thu gọi là Tống-tử. (Phàm khi có tang thì gọi thiên-tử là « tiểu-đồng » còn chư-hầu là « tử »).

Mùa hạ, hội tài Quỳ-khâu ký minh-ước, cùng nhau giao-hiếu và ban-bố cấm-lịnh của thiên-tử.

Thiên-tử sai quan thái-tể Chu Khổng đem phần tế ban cho Tề-hầu : « Thiên-tử đã tế nơi miếu của Văn và Võ-vương rồi sai Khổng nầy đem phần tế ban cho bá-cậu. »

Tề-hầu toan bước xuống thềm để lạy tạ, Chu Khổng can : « Còn môt lịnh nữa ! Thiên-tử lại truyền rằng : vì bá-cậu có tuổi nên sai Khổng nầy đến viếng và tăng thêm một cấp. Tha lễ xuống lạy tạ. »

Tề Hoàn-công nói : « Oai-nghiêm của thiên-tử không bao giờ cách xa mặt người đến gang hay thước. Tiểu-Bạch nầy đâu dám tham mạng của thiên-tử để khỏi xuống lạy tạ. Như vậy, sợ đắc-tội rồi sa-ngã mà để tiếng chẳng tốt cho thiên-tử. Dám đâu không xuống lạy tạ dưới thềm. » Sụp lạy, xong, lên lãnh (phần tế).

LỜI BÀN. – Trong thiên-hạ, ra làm chánh-trị chẳng khi nào chẳng có kỳ-vọng. Chánh-trị của vương có kỳ-vọng của vương, chánh-trị của bá có kỳ-vọng của bá, chánh trị của phú-cường có kỳ-vọng của phú-cường. Nếu chẳng có mục-đích thì nhắm bắn vào đâu, nếu không có chỗ để trông thì xu-hướng vào đâu ? Chí-khí của mình chính để tạo-lập kỳ-vọng đó, hành-động của mình chính để đi tới kỳ-vọng đó, hiệu-quả đã thâu-thập chính để đối-chiếu với kỳ-vọng đó. Còn bàn-bạc viển-vông, hành-động sảng-hoàng rồi đột-ngột bỏ rơi, cách làm hoảng-hốt, không có quy-định thì làm sao nói đến việc chánh-trị cho được ! Vì thế các bực chúa thánh với tôi hiền mới lo sắp-đặt kỳ-vọng trước khi ra làm chánh-trị trong thiên-hạ.

Kỳ-vọng vẫn là đầu mối của chánh-trị mà đôi khi cũng là mối họa của chánh-trị. Như kỳ-vọng đến phú-cường, đã đến phú-cường thì ngừng lại, muốn đem kỳ vọng đến bá-nghiệp cũng khó được. Như, từ kỳ vọng đến bá nghiệp, đã đến bá-nghiệp thì ngừng lại, muốn đem kỳ-vọng đến vương-nghiệp cũng khó được. Bởi tại sao ? Vì bình-thường, kỳ-vọng là mức chót, tới đó sẽ thôi. Kỳ-vọng phú-cường, đã đến bá-nghiệp thì yên-thân nơi đó. Kỳ-vọng ấy tuy nhỏ, tuy không theo kịp không sánh kịp với các thời cường-thạnh, tuy không theo kịp phong-độ của người xưa, nhưng trông lại các chư-hầu hèn-yếu, ngó xuống các nước quê-mùa thì thấy hơn đã quá nhiều. Như vậy, gọi là chẳng có chí lớn còn được, chớ tại sao lại cho là mối họa ?

Là bởi vì : thế trong thiên-hạ không thạnh phải suy, trị trong thiên-hạ không bình phải loạn, kỳ-vọng phú-cường mà ngừng tại phú-cường thị không thể giữ mãi được phú-cường, kỳ-vọng bá-nghiệp mà ngừng tại bá-nghiệp thì không thể giữ mãi được bá-nghiệp, như người cỡi ngựa giỏi lên dốc cao, không thể ngừng bước ở giữa lưng-chừng.

Tề Hoàn-công đem Quản Trọng nơi cảnh gông-cùm tù-tội ^⁵⁰ về giao-phó cả chánh-quyền. Trong lúc vua tôi bàn-bạc cùng nhau thì lấy bá-nghiệp làm kỳ-vọng, khi ấy, trông chí-khí mạnh-mẽ dường-bao ! Kỳ-vọng đã định, bên tả có họ Quốc, bên hữu có họ Cao, trước có Bão Thúc-Nha, sau có Thấp Bằng ^⁵¹, đến dưới có dân-chúng nơi làng-mạc, thôn quê đều lo thức khuya dậy sớm nung lòng phấn-chí quyết đoạt cho được kỳ-vọng của vua mình. Đến khi đại-hội chư-hầu tại Quỳ-khâu, uy-tín đã bao-trùm chư-hầu, danh vọng đã bay khắp bốn biển, trên thì có thiên-tử ban cho phần tế, dưới thì có sứ-giả nhà Chu đến dự.

Chung-quanh cờ-xí tưng-bừng, bao-bọc đàn cao vòi-vọi, màn gấm rực-rỡ phủ-che, giữa đuốc « đình-liệu » sáng ngời. Quan « hữu-tư » mỗi người đều giữ một phận-sự riêng : ngọc biền, ngọc khuê khua rổn-rảng. Quan-khách đều ngưỡng đầu lần đến chỗ của mình : mũ biền, mũ « miện » chói rực. Chung-quanh im phắc chẳng tiếng ồn-ào. Rồi Tề Hoàn-công xuống thềm sụp lạy thỉnh-mạng của thiên-tử, khi đứng, lúc quỳ cực-kỳ nghiêm-trang, ngọc « hoàn-bội », thẻ ngà nơi mũ áo khua vang tỏ sự vinh quang sáng rực quang minh. Khi ấy, tuyên-bố năm-điều nghiêm-lịnh, đặt lời thề làm chắc, dùng chữ ký làm tin, cho minh-ước được vững-bền, thì thật là chói lóa tợ sông Thiên-hà, Thiên-hán, nghiêm-trang dường tiếng sấm, tiếng sét, thì các vua chư-hầu như Tào hay Hứa có khác gì vừa ở nơi hang chuột hay ổ kiến chui ra, trông thấy nghi vệ huy-hoàng của thời xưa, lòa mắt, kinh-hồn đâu còn dám ngửa mặt ngó lên. Ngày thường, tuy có vài chư-hầu ương-ngạnh tánh hay vọt lưới, chẳng muốn ai chế-ngự như Tấn-hầu mà hôm nay cũng lo đem xe chùi dầu, cho ngựa ăn cỏ để chạy đến cho kịp ngày sợ trễ sẽ bị nghiêm-phạt. Trong ngũ-bá chẳng ai hơn Tề Hoàn-công, trong chín lần hội chư-hầu của Tề Hoàn-công, chẳng có lần nào hơn được Quỳ-khâu. Văn-vật của đại hội ấy thạnh-vượng cho đến đỗi, ngày sau, các tao-nhơn mặc-khách vẫn còn ca-tụng không thôi. Kỳ-vọng hằng ngày của Tề Hoàn-công đến đại-hội Quỳ-khâu đã được mãn-nguyện. Trồng-tỉa mấy năm, hôm nay gặt được hiệu-quả, như vậy thật là không phụ kỳ-vọng của mình đã đặt để ra.

Nhưng, kỳ-vọng đã mãn thì lòng cũng mãn ; lòng đã mãn thì kiêu-căng sẽ sanh ; kiêu căng đã sanh thì biếng-nhác sẽ đến ; biếng-nhác đã đến thì suy-loạn cận-kề. Cho nên, việc gần là bị thái-tể Chu Khổng chê-bai ^⁵², còn việc xa là loạn do năm đứa con tranh-giành ngôi-thứ ^⁵³. Nào ai dè hồi thạnh-vượng tột-bực chính là đầu mối của suy-loạn ?

Ta thường ví công-nghiệp của Tề Hoàn-công, trước ngày đại-hội Quỳ-khâu như trăng từ bữa mùng một đến ngày rằm ; lần-lần thêm rồi lần-lần đầy-đủ ; còn sau ngày đại-hội Quỳ-khâu như trăng từ ngày rằm đến bữa mùng một : lần-lần khuyết rồi lần-lần tiêu-tan. Chưa đầy mới thêm được, đã đầy thì có bớt chớ còn thêm được vào đâu ? Vì vậy, chớ nên để cho lòng mình tự-mãn. Tề Hoàn-công dễ đâu chẳng biết đó là điều nên tránh, nhưng khi kỳ-vọng đã mãn thì làm sao cho lòng khỏi mãn được. Phải chi khiến được kỳ-vọng của Tề-hầu đừng ngừng nơi bá-nghiệp thì có đâu vừa tới bá-nghiệp nguyện lòng lại mãn. Như vậy : lỗi của Hoàn-công do lúc đặt ra kỳ-vọng, đâu phải lúc đoạt xong.

Mưa tuôn thì ao đầy, rượu rót thì chén tràn, sức chứa của ao có chừng, sức đựng của chén có mực, kỳ vọng của người cũng có giới-hạn. Một khi quá chừng, quá mực, quá hạn thì dẫu không muốn cũng đã đầy. Nếu chẳng phải là ao, mưa đến mười ngày cũng chẳng lo ; nếu không phải là chén, rượu đến ngàn chai cũng không màng. Nếu bá-nghiệp không phải là kỳ-vọng thì công-nghiệp của bọn bá đối với Tề-hầu chỉ là bầy ruồi bầy muỗn bay thoáng qua trước mắt đó thôi !

Nhưng qua khỏi bá-nghiệp thì đến vương-nghiệp, trên nữa chẳng còn chi, vì chính là bực chót của kỳ-vọng trong thiên-hạ, vậy có nên ngừng tại đó chăng ? Xin đáp : « Nếu khi đến vương-nghiệp phải dừng lại, thì trong sử-sách nói vua Nghiêu thường « âu-âu », lo-lắng, vua Thuấn hằng ngày « cụi-cụi » làm-lụng, vua Thang vẫn « gấp-gấp » như sợ trễ, như vậy các nhơn-vật đó làm chi ? »